About these ads

Aranya sa Kapaskuhan

Marami pa ring nababaliw sa tula, nawika ko sa sarili, makaraang dumalo sa pagtatapos ng taunang palihan sa pagtula ng Imahen, Retorika, at Anyo (LIRA) na ginanap sa Conspiracy Bar noong 9 Disyembre 2008. Ang LIRA ang samahan ng mga kabataang makata na tinuruan at ginabayan ni Pambansang Alagad ng Sining Virgilio S. Almario, alyas Rio Alma, sa tulong ng kaniyang mga lasenggong makatang tarikan.

Iba na ang LIRA ngayon. Ang natatandaan ko’y piling-pili ang napapabilang sa LIRA, at sa halos 50 nagsimula noon sa bawat palihan ay masuwerte na ang tatlo o dalawa ang makatapos. Marahil ay bumait na itong si Rio o kung hindi’y sadyang matiyaga lamang ang bagong henerasyon ng mga kabataan.

“Hindi lahat ng nakatatapos sa palihan ng LIRA ay nagiging makata,” ani Rio. Ngunit ipinaalala niyang anuman ang piliing propesyon ng mga nagsipagtapos ay makatutulong sa kaniya ang disiplina at talim ng pag-iisip na hinihingi sa palihan. May 23 taon na ang LIRA, at sa loob ng gayong kahabang panahon ay nahubog niyon ang halos isang henerasyon ng mga makatang ngayon ay kinikilala sa loob at labas ng Filipinas.

Kabilang sa mga bagong nagsipagtapos ng LIRA ay sina Ynna Abuan, Shin Abacado, Tina Basco, Keith Bustamante, Teofilo Catanyag, Gigi Constantino, Hazel Joy Crizaldo, Sheila del Mundo, Fer Edilo, Harold John Fiesta, Noel Fortun, Levi Francisco, Joscephine Gomez, George Muyarga, Debbie Nieto, Romeo Peña, Wilet Robles, Glenn Paul Roperos, Rey Santillan, Mark Bagain Schwab, Lee G. Sepe, Ryan Tanauan, at Randel Urbano. Inilunsad ng pangkat ang kanilang folio na pinamagatang Aranya (2008) na nagpapamalas ng iba’t ibang pagdulog sa tula.

Maihahalimbawa ang tulang “Bagyo” ni Ynna Abuan:

Sa tuwing papatak ang ulan, may takot
Na dumadaloy mula sa pinagtagpi-tagping
Kalawanging bubong. Ang mga dingding
Na yari sa iba’t ibang mukha
Ng pulitiko at playwud
Mula sa mga nagibang bahay
Noong nakaraang demolisyon
Ay singrupok ng paniniwalang may pag-asa
Na makakamtan ang ginhawa ng piso.
Dilim: Langit na kasing-itim ng burak
Na umaagos mula sa umaapaw
Na estero; ang sangsang ay pumupuno
Sa pagitan ng gitla at buntong-hininga.
Ang hanging lumalatigo
Sa mumunting tahanan ay nagpapaalala
Ng walang katapusang bagyo.

Ang gayong katahimik na tula ay paparisan ng kakatwa kung hindi man absurdong pagtanaw sa “Patay na Puno sa Gitna ng Siyudad” ni Shin Abacado:

“To see a World in a Grain of Sand.”
—William Blake

Unti-unting nabubulag ang buwan
sa nakaunat na braso ng kapre:

Nagbibigti ang uwak sa talukap
ngunit muling lumilipad kapag

nabubulabog sa kalog ng karwahe.
Minsan nabubuhol sa hangin

sa paggulng ng lukot na diyaryo
(yanig) sa pusod ng naglalakihang gusali.

Namamanhid ang mga paruparo’t
alitaptap habang natitigpas

ang mga pakpak sa dilim.

Gagamitin naman ni Levi Francisco ang konsepto ng ginhawa sa animo’y malungkot na tagpo sa “Tagsibol”:

Ang mga dahong nalagas
Sa puno’y di mababakas.
Isang sulyap sa lumipas,
Dala ng bagong busilak.

Malikot mag-eksperimento itong si Fer Edilo, at kaunting hagod pa’y hinuhulaan kong malayo ang mararating sa paglikha ng mga villanelle, pantoum, ghazal, at iba pang anyo ng tulang ibinabagay sa kaligiran ng Filipinas. Ang eksperimentasyon ni Edilo ay tutumbasan ng likot ng guniguni at pagbubulay nina Noel Fortun, Harry Fiesta, Mark Schwab, at Randel Urbano, samantalang magpapatingkad sa tradisyonal ngunit banayad na hagod nina Rey Santillan, Ryan Tanauan, at Pilo Catanyag.

Maitatangi ang tulang “Transformer” ni Wilet Robles, at ang personang nagsasalita sa tula ay maaaring babae o lalaki o bakla o lesbian, ngunit ang higit na mahalaga’y kung paano kumakawala ang naturang persona sa pagpapakahulugan at konsepto ng kaniyang kausap na maaaring dating kasintahan, asawa, o kalaguyo. Ang transpormasyon ng persona ay waring pinaghalong robotiko at mistikal, at sumasampal sa de-kahong pagtingin sa relasyong seksuwal ng iba’t ibang tao, uri, at lahi.

Para naman kay Keith Bustamante, ang lahat ng binanggit ay panandalian. Gaano man karikit ang disenyo ng laberinto tungong kalangitan ng panulaan ay magwawakas sa kisapmata. Maaaring iyon ay isang panaginip o bangungot, ngunit makabubuting gumising ang lahat sa kabatiran, gaya sa piyesang “Ephemeron”:

Pinagmamasdan k ang mabilis na salubungan
ng mga bitak sa itlog ng kahuli-hulihang dragon

habang dahan-daha’t pira-pirasong nabubura
ang aking bumbunan sa kakahagilap ng dahilan

kung paano nabubuo ang tuka’t mga pakpak
na walang anumang basbas o pundasyon

bukod sa posibilidad na malusaw sa sandaling
kutyain ng mapanghusgang silakbo ng silaw.

Ngunit sa halip na matupok, nilamong buong-
buo ng dragon ang liwanag na tumambad

sa nabulabog niyang idlip at bumuga ng apoy
sa panatag kong mukha hanggang sa maabo

ang aking bumbunan habang inaabangan niya
ang unang bulalas ng bitak sa aking bungo.

Ganito kalikot tumula ang mga bagong sibol ng LIRA. At marahil, dapat silang abangan sa panulaang Filipinas at hingan ng mga bagong akda.

About these ads

Mostly in Monsoon Weather ni Marne L. Kilates

Ito ang pinakabagong aklat ni Marne L. Kilates, ang makatang dapat basahin ng mga Filipino saanman sila naroroon.

Ito ang pinakabagong aklat ni Marne L. Kilates, ang makatang dapat basahin ng mga Filipino saanman sila naroroon.

Isa si Marne L. Kilates sa mga ibinibilang kong makatang tarikan, at ito ay hindi dahil mahilig siyang tumoma at madaling magpaamo ng anghel, bagkus sa husay niyang humabi ng mga taludtod na may angking kinang at uri, at kung baga sa alahas ay pinagbuhusan ng talino, haraya, at panahon. Sa 7 Nobyembre 2008, Biyernes, ganap na ala-seis ng gabi, ilulunsad ang kaniyang pinakabagong aklat na pinamagatang Mostly in Monsoon Weather, sa Villanueva Offices Roof deck Gallery, CC Castro Building (kaharap ng Sir Williams Hotel), Timog Avenue, Quezon City.

Lahat ng aklat ni Kilates ay nagwagi ng National Book Award mula sa Manila Critics Circle, at bukod pa rito ay kinilala rin ang kaniyang galing sa pagsasalin ng mga tula, sanaysay, kuwento, at iba pang lathalain mulang Filipino at Bikol tungong Ingles. Pinakabago niyang salin ang Florante at Laura ni Francisco Balagtas, at ang mga aklat nina Rio Alma, Jess Santiago, at iba pang makatang bikolano.

Magkakaroon ng inuman, sketching, at salin-awit  pagkaraaan ng paglulunsad na dadaluhan ng mga sikat na alagad ng sining, kung hindi man alipin ng sining. Inaanyayahan ang sinumang mahilig sa tula at panitikan na dumalo sa naturang paglulunsad, at bumili ng aklat. Ang paglulunsad ng aklat ay sa kabutihang loob ni Atty. Redem Villanueva, na de-kalibreng abogado at matagal nang patron ng sining.

Gunita bilang Leksiyon sa tula ni Joseph de Luna Saguid

PANGINORIN

PANGINORIN, kuha ni Beth Añonuevo

Makapangyarihan ang alaala dahil ito ang sisidlan ng nakaraan, ang nakaraang huhubugin ng mga tao na magpapataw ng kanilang angking pananaw sa daigdig kompara sa pananaw ng iba, ang magpapalaganap ng kapangyarihan, at ang magpapanatili ng kakatwang kalagayan ng pag-iral ng mga bagay, paniniwala, ideolohiya, kabuhayan, at katauhan. Hindi estatiko ang nakaraan, gaya lamang na hindi estatiko ang isang pangkat ng mga tao dahil aktibo at kabahagi ito ng mismong ebolusyon ng tao at pangyayari sa paglipas ng panahon. Pawiin ang nakaraan at hindi mauunawaan ang kasalukuyan o hinaharap.

Bagaman mahirap itakda ang hanggahan ng nakaraan at kasalukuyan, maipapalagay na ang lahat ng kahapon ay kabahagi ng nakaraan kung ihahambing sa nagaganap ngayong araw o sandali. Sa gayong pagtuturing, ang nakaraan ay maikakahon sa kronika, sa pagtitipon ng mga salaysay, sa pagsasalaysay ng mga butil ng karanasan o tagpo, at sa pagsasala sa naturang mga karanasan o tagpo upang mapanaig yaong makatutulong sa ipinapalagay na pagsulong ng isang lipi o pangkat, o sabihin nang kultura o bayan.

Ang nakaraan ay maaaring panatilihin at panghimasukan, upang ang dating pangyayari’y maipagpatuloy, at maipagpatuloy alinsunod sa pintig ng kasalukuyang panahon, kung hindi man sa sariwang anggulo, at depende sa mga pangangailangan ng mga kalahok na tao. Ang panghihimasok ay maaaring sipatin ng tagaloob sa kaniyang espasyo, o kaya’y ng tagalabas na ibig palawakin ang sakop na espasyo, at dito maglalaro ang politikang pangkultura na umuurirat sa daloy ng kapangyarihan. Maihahalimbawa ang tulang “Tanawin” ni Joseph de Luna Saguid. Heto ang buong tula:

TANAWIN
ni Joseph de Luna Saguid

1          Nagpumiglas muna ang paslit
2          bago niya tuluyang naihagis sa tubig.

3          Mula sa bangka, nakaamba siyang
4          tumalon sakaling manganib na malunod
5          ang anak na muli’t muli’y lumutang—
6          lumubog, lumutang-lumubog, at muli,
7          siya ang paslit na inihagis sa tubig.

8          Sa gayong pagtanaw, nananariwa
9          sa alaala ang hapong ilang ulit niyang
10        nainom ang alat ng dagat bago
11        natutuhang ikampay ang sariling
12        mga bisig, tulad ng anak na ngayon
13        pa lamang inaangkin ang katawan
14        ng hangad na manatili sa ibabaw.

Nakatampok sa “Tanawin” ang isang paglalarawan ng isang karanasan hinggil sa pagtuturo kung paano magpalutang sa tubig, at lumangoy nang makaiwas malunod at mamatay. Ang paglangoy at pagpapalutang sa tubig ay isang kasanayan na dapat matutuhan ninuman, lalo kung ang kaligiran ay may tubigan, ang tubigang magtatakda sa ikabubuhay at pag-iral ng tao. Hindi kinakailangan ang pag-aaral lumangoy kung nasa gitna ka ng disyerto o nasa kabundukan, bagaman may ilang pagkakataon na ang kabundukan ay maaaring magtaglay din ng mga ilog, sanaw, sapa, talon, at balon na pawang kailangang tawirin ng mga tao.

Dapat ding banggitin na ang unang saknong ng tula ay tila bangka na nakapaibabaw sa tubigan, samantalang ang ikalawang saknong ang anumang bagay na nasa pagitan ng rabaw ng tubig at pinakailalim nito. Ang ikatlong saknong ang mahihiwatigang pinakamalalim na antas ng tubigan, o anumang may kaugnayan dito. Ang masinop na paglalatag ng mga taludtod ay waring umaayon sa marahang paglalatag ng mga tagpo—mulang paghahagis sa paslit sa tubig hanggang pagbabalik sa nakaraan ng magulang na dumaan sa gayon ding karanasan.

Sa tula ni Saguid, ang tubigan ay maipapalagay na malalim dahil may banggit hinggil sa bangka, at ang persona na naghagis ng paslit sa tubigan ay maaaring bihasang manlalangoy. Susubukin ng persona ang kaniyang anak sa kakayahan nitong matutong magpalutang, at ikampay ang mga kamay at paa sa tubig. Ang paghahagis ng persona sa paslit ay may kaugnay na pag-alalay, dahil kahit ang gayong karahas na karanasan ay ipinapalagay na maghahatid ng pagkatuto ng bata na magpalutang nang mag-isa, at magtiwala sa sarili, nang malayo sa paningin ng magulang.

Masisipat din naman sa ibang anggulo na imbes na matutong lumangoy ang batang inihagis sa tubig ay lalo lamang niyang kasuklaman at kahindikan ang paglangoy. Ang trawma na maisasaloob ng bata ang isang pangyayaring hindi magiging katanggap-tanggap sa tagapagturo. Mahihinuhang ang tagapagturo ay nag-aangkin ng pambihirang gunita hinggil sa tubigan at kung paano makapaiibabaw sa alon. Ang naturang gunita ang inaasahang susupil at papawi sa naturang trawma ng bata, upang ang masaklap na karanasan ng pagkakahagis sa tubigan ay maging selebrasyon ng pagbabanyuhay bilang tao na kabahagi ng isang pamilya o lipi o bayan. Sa sandaling matutong lumangoy ang bata, matagumpay na naipasa ng magulang sa kaniyang anak ang kasanayang pinaniniwalaang kailangan nito upang makapanaig sa daigdig.

Maaaring dumudukal ang tula sa klasikong pelikulang Badjao (1957) na obra ni Lamberto V. Javellana, at tinampukan nina Tony Santos, Rosa Rosal, Leroy Salvador, at iba pang mahuhusay na aktor. Sa nasabing pelikula, ipinamalas kung paano itinaas bago inihagis ang bagong silang na sanggol sa dagat, sa saliw ng makapangyarihang tinig na “Sagipin ang bagong badyaw!” at mag-uunahan ang mga maninisid na lalaking sisirin at sagipin ang sanggol. Sakali’t mabuhay ang sanggol makaraang maiahon, pinaniniwalaang may basbas siya ng tadhana’t maykapal at karapat-dapat maging kabahagi ng lipi. Bagaman maganda ang ganitong sinematograpikong tagpo, mapagdududahan ang nasabing kaugalian kung sadyang ginagawa nga ng liping Sama Laut dahil tiyak na magkakaroon ng malubhang pinsala kung hindi man magkasakit ang sanggol kung ihahagis nga sa gitna ng malamig at maalong dagat. Ang nasabing tradisyon—na ritwal ng pagbibinyag—ay mahihinuhang may panghihimasok ng direktor sa kaugalian ng mga Sama Laut, at ang nasabing Sama Laut ang tatatak sa gunita ng taumbayang nakapanood ng nasabing pelikula. Ang karanasan, kung gayon, ay maaaring hubugin ng panlabas na pakikialam ng mga tao na may angking kapangyarihang bumuo ng hulagway ng isang lipi.

Kung uuriin pa nang malalim ang tula ni Saguid, ang magulang na naghagis ng paslit sa ilog o dagat ay bumabalik din sa proseso ng pag-aaral lumangoy. Ang anak ay masasabing ekstensiyon ng magulang, at anumang hirap o pagsubok na daranasin ng anak ay tila magbabalik nang ganap sa alaala ng magulang. Mahihiwatigan sa tula na may bigat ding tinataglay ang magulang sa pagtuturo sa kaniyang anak. Ang magulang at ang anak ay masisipat dito na nagmumula lamang sa isang ugat, at may pagpapalagay na ang estado ng kanilang kalooban, kaisipan, at katawan ay pawang magkapareho lamang noon at magpahangga ngayon. Na mapupuwing sa isang banda, dahil iba ang kalagayan ng bata sa ngayon (na kosmopolitano ang kaanyuan) kompara sa bata noon (na taal na matalik sa likas na kaligiran), at iba na ang sitwasyon ng tubigan noon kaysa ngayon, bukod sa may mga siyentipiko’t masining na tuklas kung paano mabilis na matuturuang lumangoy ang isang paslit.

Ano’t anuman, ipinahihiwatig lamang ng tulang “Tanawin” ang isang tagpong kapupulutan ng karanasan—mabuti man o masama—at ang karanasang ito ay malimit kadikit ng gunita. Ang gunitang ipinapataw ng nakaraan ang dapat sinusuri nang maigi, dahil gaya ng nabanggit kangina, ang nakaraan ay hindi estatiko bagkus patuloy na umaandar na parang pelikula at walang makatitiyak ng wakas. Makapangyarihan ang gunita dahil kahit ang mga lumang paniniwala ay maaaring maipagpatuloy sa susunod na salinlahi. At kaya ang salinlahi ay may pananagutan na laging suriin ang nagaganap noon at ngayon, upang masala ang mga karanasang makatutulong sa pag-unlad ng sangkatauhan sa hinaharap, at kalimutan o talikdan na ang mga paniniwalang magpapabansot sa paglago ng lipi o indibidwal. Kung paano sasagapin ng makabagong henerasyon ang isang tiyak na alaala, gaya sa tula ni Joseph de Luna Saguid, ay isang hámon sa lahat upang manatiling lumulutang at matagumpay sa karagatan ng mga pangyayari’t karanasan.

Binatilyo

(para kay Aman)

Haharap ka sa salamin isang umaga, at ang hulagway sa loob ng salamin ay magwiwika ng bumubukad na bagwis. Lalabas sa iyong bibig ang kakaibang tilaok, kaya hihimasin mo nang may pagtataka ang maumbok na lalagukán. Maiisip mong naghunos ang iyong kayumangging balát, at ikaw ngayon ay waring tigulang na pumapaibabaw sa alon at nagpapaamo ng simoy. Tatalas ang iyong paningin, na babagayan ng malalantik na pilik at makakapal, maiitim na kilay. Lumalapad na ang iyong balikat, bumubulas ang lawas, humahaba ang mga binti at bisig. Kakausapin mo ang sariling hulagway na may bigoteng pusa, at tatanungin kung anong ano ang ngalan. Sasagutin ka niya nang walang kurap, at ikaw ay mapapailing kung hindi man mapapakindat. Mapuputol ang inyong usapan, at tutunog nang di-inaasahan ang iyong selfon. Kakausapin mo ang nasa kabilang linya habang sinusuklay-suklay ng mga daliri ang malalambot na buhok. Ilang sandali pa’y may kakatok sa pinto, at pagbukas mo’y masisilayan ang dalagitang nakangiti at humahalimuyak na ilang-ilang ang kariktan. Babatiin ka niya, saka mo mababatid na ibang klase ang umibig, at ibigin ang araw ng pagkakasilang mo, at pahalagahan nang lubos ang paglipad sa kung saang paraiso.

(2 Mayo 2008)

Isang Pagdulog sa Rebisyon ng Tula

Pinakamahirap, sa aking palagay, ang yugto ng rebisyon ng tula sa buong proseso ng pagsulat ng tula; gayunman ay hindi yaon nabibigyan ng malalim na pag-aaral, lalo sa mga kursong malikhaing pagsulat. Kung minsan, ang rebisyon ay ipinupukol na lamang ng makata sa editor at tapos na ang lahat. Inaakala naman ng ibang manunulat na basta makatapos lamang ng isang tula o katha ay maaari na iyong isantabi upang lumikha ng bagong akda. Nakalilimot ang ilan sa matalas na pagtitig sa teksto. At kaya nakalulusot ang di-iilang mali sa teksto, mulang bantas at paggamit ng salita hanggang gramatika at sintaks tungong balangkas at nilalaman.

REBISYON, kuha ni Bobby Añonuevo

REBISYON, kuha ni Bobby Añonuevo

Ang isa pang dahilan kung bakit napakahirap na yugto ang rebisyon ay kinakailangang balikan ng makata ang lahat ng kaniyang ginawa mulang umpisa hanggang wakas ng pagsulat ng tula. Maaaring sumapit ang makata sa sandaling dapat niyang timbangin hindi lamang ang panrabáw na aspekto ng tula (i.e., estruktura, disenyo, tugma at sukat, himig, atbp.). Ang malusog na pagsasalikop ng dalawa ang masasabing ídeál na paraan ng pagtula. At ang tula ay sumasapit sa yugtong pinag-isipan nang malalim, binuo nang masinop, bago itanghal o ilathala saka ipalaganap sa madla.

Bukod sa nabanggit, magiging hamon din sa makata ang pagbabalik sa mga dating nasulat na tula o akda, o kaya’y ang pagsubaybay sa kontemporaneong kalakaran ng panitikan, upang sa gayon ay mailugar niya ang kaniyang tula sa agos ng panahon, samantalang umiiwas sa dati nang de-kahon at nakasusuyang pagtula. Kailangang repasuhin din ng makata kahit ang kaniyang mga datos o saliksik na inilahok sa tula, upang matiyak kung tama nga ang mga isinaad niyang pagpapahiwatig. Ngunit ang ganitong pagtatangka ay waring sa iilang tao na lamang makikita, sa mga tao na nangangarap makaukit ng pangalan sa lárang ng panitikang Filipinas o panitikang internasyonal.

Salungat naman dito ang dating romantisistang pagsagap sa tula, na ang tula ay binubuo nang hindi isinasaalang-alang ang nakaraan bagkus ang “tawag ng sandali” at “simbuyo ng damdamin.” Wala umanong pakialam sa politika o ideolohiya o kultura o teoryang pampanitikan ang makata habang sinusulat niya ang tula, at marapat umanong manatiling gayon. May katotohanan ito, lalo kung nasa yugto ng unang borador ang tula. Ngunit habang tumatagal, ang nasabing borador ay maaaring sumailalim sa mahigpit na pagsala at pagpapakinis sa nilalaman nito’t anyo. Masasabing kahit ang pinakamatimyas na pagtula hinggil sa pag-ibig ay hindi makaiiwas mabalaho sa politika o ideolohiya ng nakalipas, sa laro ng masalimuot na makinarya ng may kapangyarihan sa edukasyon at lipunan, at kaya maaaring timbangin sa mga kahinaan o kalakasan nito, halimbawa na sa panig ng mga pananaw hinggil sa kasarian o kabansaan o kultura o kasaysayan.

Paano nga ba magrebisa ng tula?

Napakalawak ng maaaring maging sagot sa tanong na ito. Ang tanong ay maaaring sa punto de bista ng makata o editor o kritiko o mambabasa. Maaaring ang makata ay siya ring editor ng kaniyang tula, at bihirang-bihirang makatagpo ng ganitong uri ng nilalang. O kaya naman ay ang kritiko ang nagsisilbing editor sa akda ng makata, at ang makata ang gumagawa ng pangwakas na pagbabago at pagpapakinis ng tula. Sa ganitong pangyayari, tila nakatataas ang kritiko sa makata kung ituturing na higit na matalas mag-isip ang kritiko kompara sa makata. Ngunit maihahaka ring sadyang may mga bagay na nakakaligtaan ang makata, at malaking tulong ang naibibigay ng kritiko na nagsasaalang-alang ng iba pang aspekto sa pagbuo ng tula. Maaari ding ang mambabasa, bilang konsumidor, ang magtatakda kung paano dapat rebisahin ng makata ang kaniyang tula, upang sa gayon ay lalong makahatak ng iba pang mambabasang ang antas ng diskurso ay kaantas ng diskurso ng makata. Bagaman sa unang malas ay kalugod-lugod ito sa panig ng makata, sa kalaunan ay maaaring malagak na lamang siya sa de-kahong pagtula dahil kinakailangan niyang sumunod sa kumbensiyon, panlasa, at pamantayan ng kaniyang mga mambabasa.

Sa madali’t salita, hindi simple ang magrebisa.

Sa sandaling ito, hayaan ninyo akong magbiggay ng ilang punto hinggil sa paraan ng “pagpapakinis” ng tula. Ang sumusunod ay hinango ko sa aking karanasan bilang makata, at siyang naobserbahan ko rin sa iba pang kaibigang makata habang bumubuo ng “mga pambihirang tula.” Maihahakang hindi nito masasagot ang lahat ng pangangailangan sa pagrerebisa ng tula, ngunit maaari namang maging patnubay sa sinumang ibig sumulat ng tula.

Pamagat at Pagpapamagat
Maraming paraan ng pagbuo ng pamagat, ilan dito ang sumusunod:

1. Ang unang taludtod ang siya ring pamagat.
2. Paggamit ng isang salita na malawak ang pahiwatig, at binabanggit din sa loob ng tula.
3. Paggamit ng isang salita na malawak ang pahiwatig (at nakatuon sa sentral na diwa), ngunit ni hindi babanggitin ito sa loob ng tula.
4. Paggamit ng isang parirala, kung hindi man pangungusap. Sa ibang pagkakataon, sinasadya ng makata na higit na mahaba ang pamagat kaysa sa tula, na bagaman kahanga-hanga sa unang malas ay nakabubuwisit sa kalaunan dahil waring ikinukubli ng makata ang kababawan ng kaniyang tula sa mahabang pamagat.
5. Ang pamagat ay kaugnay ng unang taludtod, at mistulang run-on line ang silbi sa buong disenyo ng tula.
6. Numero o titik lamang magsisilbing pamagat, kung sisipatin ang bawat piyesa sa buong koleksiyon na bahagi ng isang serye ng mga tula.
7. Maaaring titik o numero lamang ang pamagat, kung ituturing ang tula na kaugnay ng susunod na tula; o ang buong koleksiyon ay ituturing na isang tula lamang.
8. Sa ilang pagkakataon, ginagamit ng ibang makata ang bantas bilang pamagat ng tula, halimbawa ang tuldok na ginamit ni Ariel Dim. Borlongan, at sinamang palad na nabura nang ilathala sa magasin; o kaya’y ang tandang pananong o tandang pandamdam upang idiin ang damdaming isinasaad ng tula.
9. Ang pamagat ang kabaligtaran ng lahat ng isinasaad ng tula, at may epekto ng mabisang kabalintunaan.
10. Kaugnay ng numero 9, ang iba’y sinasadya ang korning pamagat, gaya ng ginawa ni Mike L. Bigornia nagpamagat sa kaniyang isang tula na “Only the Lonely.” Gayunman, iba ang bisa ng tula ni Bigornia, dahil nagkaroon ng panibagong dimensiyon ang pamagat (na may alusyon sa isang awiting Ingles at malimit patugtugin sa mga birhaws) kung ibabatay sa nilalaman ng tula hinggil sa magkaibigang nilulunod ang sarili sa “lason” (i.e., alak) dahil sa labis na lungkot.
11. Walang pamagat na gagamitin. Sa ganitong pagkakataon, pinakikialaman na ito ng ilang editor, dahil paano nga ba maitatangi ang isang piyesa sa iba pang piyesa kung walang pamagat? Magkakaroon din ng problema sa pag-indeks ng mga pamagat. Nalulutas ang ganitong problema, kapag ginamit ang binanggit sa numero 1.

Mapapansing maraming paraan ang pagbuo ng pamagat. Ang problema sa ibang manunulat ay hindi nabibigyan yaon ng sapat na pansin upang mapaganda ang sinusulat na tula. Kung sa pamagat pa lamang ay tila nakababagot at korni na, sinong mambabasa ang magkakainteres na ipagpatuloy ang pagbabasa ng tula?

Kaya kinakailangan ang maingat na pagpili ng pamagat. Ang pamagat ay maiuugnay sa buong nilalaman at anyo ng tula, at maaaring makatulong mulang biswal na disenyo hanggang kahali-halinang pag-ulinig sa diwain ng tula.

Kilatisin ang Padron
Mabuting timbangin kung naaangkop ang ginamit na padron sa tula. Kinakailangan ba ang mahigpit na tugma at sukat, o makagagaan kung malayang taludturan ang ginamit upang mapalawig ang diwain ng tula? Kung gagamit ng tanaga, hindi ba masyadong nasisiki ang diwaing ibig isaad ng tula? At kung mala-epiko ang tula, sapat ba ang mga panuhay na saknong upang makatayo nang matatag ang buong tula? Kung gagamit naman ng padrong tulang tuluyan, ano ang ikinaiba ng nasabing uri ng tula sa prosa mismo? Nagtagumpay ba ang makata sa kaniyang paglalarawan o pagsasalaysay ng tagpo? Ang ganitong konsiderasyon ay dapat nasa isip lagi ng makata.

Bagaman tinalakay na ito ni Virgilio S. Almario sa kaniyang aklat na Taludtod at Talinghaga (1984), mabuting balikan pa rin. Ngunit sa yugto ng rebisyon, dapat ay higit na maláy na ang makata hinggil sa buong disenyo at balangkas ng kaniyang tula. Maaaring nangangapa pa ang makata sa unang borador ng kaniyang tula, at kahit nasa isip niya ang magiging daloy ng balangkas ay hindi mangangahulugan yaon na maisasapapel niya ang lahat ng kaniyang iniisip at plano. Pagsapit sa yugto ng pagpapakinis ng tula, kailangang magtiyaga pa rin ang makata na balikan ang mga pangunang hakbang sa pagbubuo ng tula upang matantiya niya kung naging matagumpay ang kaniyang pagtitimpla ng balangkas, disenyo, at nilalaman.

Balikan ang Ubod na Diwain
Ang “ubod na diwain” na aking tinutukoy ay maitutumbas sa “sentral na ídeá” ng tula. Korni ba  palasak ang nasabing diwain? Maaaring dumako rin sa pagtasa kung palasak ang tema, at kung ano mismong pagdulog ng makata sa nasabing tema ng tula. Magagawa ito kung tatasahin ang ubod na diwain ng tula sa pamamagitan, halimbawa, ng pagbabalik sa persona. Mahusay na nahubog ba ang katauhan ng persona, at naiugnay ito sa pagpapalawig ng ubod na diwain ng tula? Anong uri ng persona ang ibig ipamalay ng makata? At paano inangkupan ng tinig at himig ang nasabing persona? Maidaragdag din kung saan nakalugar ang persona, at saang anggulo siya sisipatin sa loob ng tula. Pag dumako na ang makata sa ganitong yugto, mapipilitan na rin siyang uriratin ang panahong iniiralan ng persona.

Maihahalimbawa ang tema ng prostitusyon at sinasagisag halimbawa ni Magdalena. Kung ang ubod na diwain ay dalagang bukid na dukha ngunit maganda at napilitang magputa, nawalan ng puri sa birhaws, at pagkaraan ay isinumpa ng madla, maituturing na gasgas na ito, lalo kung ang alusyon kay Magdalena ay tulad sa awit na likha ni Freddie Aguilar at di-nalalayo sa Biblikong pahiwatig. Ngunit kung ang diwain ng tula, halimbawa, ay ilalapat sa kompiyuter—na waring kinakarát tuwing binubuksan ng tao—ang malikhaing personipikasyon nito sa panahon ng globalisasyon ang maaaring magpanibago sa dating gasgas nang tema at pagdulog hinggil sa prostitusyon.

Sa ibang pagkakataon, ang epektibong paglalarawan ng mga lunan ay makatutulong din sa paghubog ng buong diwain ng tula. (Ang lunan na aking tinutukoy ay hindi lamang ukol sa pook o kaligiran, bagkus maging sa loob ng isip at puso ng persona.) Paano sinimulan, nilinang, at winakasan ang serye ng paglalarawan, samantalang isinasaalang-alang ang ubod na diwain ng tula? Maihahalimbawa ang pambihirang rendisyon ni Mike L. Bigornia sa “Mirador Hill, 1974″:

Oras ng paghuhunos ng balakbak
Na pinangingitlugan ng alitaptap.

Pabugso-bugso ang hanging
Yao’t dito sa panimdim.

Ang imahen sa ibaba’y pakiwal-kiwal
Piliti sinusundan ang dupikal.

Yaong dagat ay kuwento ng hamog
Sa dulo ng hagdang inaantok.

Unti-unting nagiging ako
Ang burol at anino.

Ang senyales ng pagbabago ng oras ay sinimulan sa pagkabakbak ng mga balát ng punongkahoy, at siyang lunan ng mga alitaptap. Ang punongkahoy ay mahihiwatigang nagluluningning sa gabi sanhi ng paglitaw ng mga alitaptap. Idinagdag ang pabago-bagong ihip ng simoy, mula sa kaligiran hanggang sa loob ng isip ng persona. Ang persona ay maiisip na nakapuwesto sa mataas na pook, at maaaring minamasid niya ang mala-bitukang manok na landas sa bundok nang tumunog ang kampanang hudyat ng orasyon. Ang pagdama sa pook ay pinasidhi ng paghalumigmig ng panahon, at ang hamog ay waring taglay ang katangian ng dayaráy [sea breeze] na lumalatag sa payyo [rice terraces] kung hindi man bagnos. Ang sukdulan ng paglalarawan ay nasa pangwakas na saknong, na ang persona at ang buról ay nagsasalikop ang pagbabanyuhay, habang dumidilim o gumagabi. Ang tesis ng metamorposis, kung gayon, ay hindi lamang sa labas ng katauhan ng persona. Nasa kaniyang loob ang metamorposis at ang persona mismo ay nagbabago kahit sa sandali ng pagbubulay.

Kaugnay ng binanggit hinggil sa paglalarawan ay ang masinop na pagkatalogo ng mga pangyayari o pagkilos o bagay, lalo sa mga tulang patanghal. Sa ganitong yugto, kailangan ang maingat na paghahanay at kombinasyon ng mga pandiwa, pang-uri’t pangngalan sa loob ng tula. Maihahalimbawa ang pagkatalogo ni Rio Alma sa tula “Parabulang Sensuwal: Bilang Prologo”:

May limang mata ang umiibig.
Nalalapnos ang una
Sa pusok at usok ng poot.

May limang mata ang umiibig.
Naninilaw ang ikalawa
Sa asido ng panibugho’t imbot.

May limang mata ang umiibig.
Namamanhid ang ikatlo
Sa dilig ng himutok at hirap.

May limang mata ang umiibig.
Nalalasing ang ikapat
Sa halimuyak ng hapag at halakhak.

May limang mata ang umiibig.
Napipinid ang ikalima
Sa ugat ng tamad na panaginip.

Lima lamang ang mata ng umiibig.
Limang ningas na nagtatampisaw
Sa hubad na alindog ng daigdig.

Ang anaphora ay lumalakas dahil sa pambihirang pagkatalogo ng mga yugto sa buhay ng tao. Pansinin ang paggamit ng mga salitang “nalalapnos,” “naninilaw,” “namamanhid,” “nalalasing,” “nagtatampisaw,” na ang aliterasyon kung hindi paroemion ay sumasabay sa antas ng damdamin o niloloob ng tao at nilalagom ng “ningas” ng lastag na kaligiran (i.e., kadalisayan ng lunan). Maiuugnay din dito ang mga pandulong tugma ng ikatlong taludtod sa bawat saknong (“poot” at “imbot”; “hirap” at “halakhak”; “panaginip” at “daigdig” ) na pawang umaagapay sa repetisyon, kaya marahang umiigting ang bawat antas ng damdaming inihahayag.

Bilangin ang mga Salita
Malaki ang naitutulong ng teknolohiya, lalo na ng kompiyuter, upang mapagaan at mapabilis ang trabaho ng makata. Halimbawa, madali nang bilangin ang mga salita sa buong talata o saknong. Mababatid sa pamamagitan ng Simple Concordance kung ilang ulit lumitaw sa teksto ang salita. Nang gamitin ko ang nasabing program upang busisiin ang koridong Ibong Adarna ay saka ko lamang nabatid na wala pang dalawang prosiyento ang Espanyol at banyagang alusyon sa nasabing korido kung ihahambing sa bukal ng talasalitaan sa Tagalog nito. Hindi malalayo rito ang Florante at Laura ni Francisco Balagtas, na .015–.02 porsiyento lamang ang kabuuang hiram na salitang Espanyol kompara sa korpus ng Tagalog.

Ngayon, kung darako naman tayo sa rebisyon ng tula, ang nasabing teknolohiya ay magagamit upang lalong mapasinop ang pagbubuo ng tula. Mababatid ng makata ngayon kung anong salita o alusyon ang paborito niyang ilahok sa tula. Maiiwasan niya na maging maulit o makulit, maliban na lamang kung sinasadya niya ang pagkasangkapan sa mga uri ng repetisyong maaaring ilapat sa tula. Bukod doon ay mapipilitan ang makata na maging pihikan sa paggamit ng salita, at sa pagtimpla ng mga pandiwa at pang-uri, habang tinitimbang ang dami ng lahok na pangngalang pantangi. Matatasa niya kung gaano siya kadaling maglustay ng salita o espasyo, halimbawa sa isa, dalawa, o tatlong taludtod. Mababatid din niya, halimbawa, na kahit sa pinakamasikip na padron ay makalilikha pa rin siya ng mga unibersal na diwaing may testura ng Filipino o Tagalog o Bisaya o Ilokano.

Malaki kung gayon ang maitutulong ng mga programa sa kompiyuter, ngunit dapat pa ring isipin ng makata na ang mga ito’y tulay lamang sa mahabang proseso ng malikhaing pag-akda.

Titigan ang Saknong
Makatutulong sa pagrebisa ang pagtitig sa mga bukana at dulong salita ng bawat taludtod sa loob ng isang saknong. Mulang taas hanggang baba ang maaaring maging ehersisyo sa pagsuyod sa mga panimula o pandulong salita, na animo’y tumitingin ka ng mga lahok sa diksiyonaryo. Sa ganitong paraan, madali nang mababatid kung anong mga salita ang marapat tanggalin o panatilihin. Mababatid din kung may ikinukubling akrostik at panloob na tugmaan ang tula.

Ang pagtitig sa mga bloke ng saknong ay isa pang paraan ng pagtasa kung naging balanse ba ang buong estruktura ng tula. Halimbawa, puwedeng uriratin kung bakit higit na makapal ang mga taludtod sa unang saknong kaysa sa mga sumunod na saknong. Mahihiwatigan din kung may biswal na disenyo ang buong tula, na bukod sa ipinahihiwatig ng mga salita.

Manerismo sa Pagsulat
Maiuugnay sa nabanggit sa itaas ang manerismo sa pagsulat. Kung maláy na ang makata sa mga salitang ginagamit niya sa loob ng tula, madali na niyang matatasa ang angking mga kahinaan sa pagsulat. Halimbawa, kung hihimayin ang mga taludtod sa bawat saknong, maaaring mabatid ng may-akda kung bakit paulit-ulit at walang habas ang pagbaluktot niya sa sintaks o paglabag sa batas ng gramatika kahit hindi naman kailangan. O kaya’y matutuklasan ang hilig niya sa paggamit ng ilang partikular na parirala, kahit sabihin pang nakapagdudulot iyon ng pagkabarok. Sa ibang pagkakataon, masusuri nang maigi ang henyo ng may-akda sa pagbuo ng sari-saring anyo ng pangungungusap, habang isinasaalang-alang ang musika ng buong tula.

Biswal at Awral na Anyo
Sa mga makatang imahista, ang biswal na anyo ay napakahalaga. Ang mga tiyak na paglalarawan, bukod pa ang hugis ng mga saknong o taludtod, ay napagpapatindi ng damdamin o diwaing isinasaad ng tula. May tula si Mayet C. Culibao na pinamagatang “Bakit”. Ang hugis ng buong tula’y maihahambing sa karit. Ang nasabing hugis-karit ay magkakasanga ng mga pahiwatig mulang pagsasaka at tagsalat hanggang politika ng sosyalismo at komersiyalismo, habang makakargahan ng sagisag mulang katayan tungong tandang pananong sa hinaharap ang imahen ng tao na dumaranas ng taggutom. Walang masama sa gayong paglalaro ng mga salita, lalo kung ang biswal na anyo ay umaagapay sa awral na anyo ng tula. Ngunit sa ibang kaso, kung walang habas ang paglalaro ng salita’y nakatatalam din; at tila pagkukubli sa abstraksiyon nang hindi mapansin ng mambabasa ang kababawan ng teksto.

Sa yugto ng rebisyon, kinakailangang timbangin ng makata kung ang biswal na anyo ng mga taludtod ay angkop sa tunog o indayog ng mga salitang pawang nakaugat naman sa ubod na diwain ng tula. Mahirap gawin yaon sa mahahabang tula, at ang karaniwang nagiging matagumpay ay yaong maiikli, patanghal, at mapaglarawang tula.

Magpakadalubhasa sa Salita
Walang ibang kagamitan ang makata kundi ang salita. Gaano man kaganda ang disenyo ng aklat ay malulusaw ang saysay niyon kapag bulagsak gumamit ng salita ang makata. Kaugnay nito, dapat maláy ang makata sa batas ng balarila nang sa gayon ay batid niyang labagin iyon sa ilang pagkakataon.

Marami nang inilista si Almario hinggil sa mga siyokoy na salita, gaya ng “aspeto” (aspekto), “pangkultural” (pangkultura), “pesante” (kampesino), at “kontemporaryo” (kontemporaneo), na patuloy na lumilitaw kahit hangga ngayon. Hindi ko na dapat pang ulitin yaon. Kailangang maging maláy hinggil dito, upang maiwasan na ang paulit-ulit na paglitaw ng nasabing mali. Ngunit higit pa rito, kailangang magbalik kahit sa karaniwang ginagamit na salita, gaya ng “nandoon” (naroon), “nandito” (narito), “na kung saan” (kahit “na” lamang ang dapat gamitin), at ang malimit na pagkalito sa pang-angkop na “na,” “ng,” at “nang.”

Maging maingat kahit sa paggamit ng balbal na salita at ng mga bagong ewfemismo, dahil kung minsan ay napakalimitado ang saklaw ng paghihiwatigan nito sa loob ng subkultura, at ni walang hangad na umangat sa antas ng diskurso ng malawak na lipunan. Labis tuloy na nagiging espesyalisado ang wika, at ang nagkakaintitndihan na lamang ay ang mga tao na kabilang sa naturang subkultura, gaya ng mga bakla sa Malate o ng mga punkista sa Diliman. Ang panlipunang dimensiyon ng panitikan ay nahahanggahan, at ang wika, na dapat sanang maging tulay ng komunikasyon, ay nagiging sagabal pa sa pag-unawa.

Kailangan kung gayon ang mga mapagtitiwalaang diksiyonaryo at tesawro habang sumusulat o nagrerebisa ng tula. Sa pamamagitan nito, mabilis makasasangguni ang manunulat hinggil sa tumpak na gamit ng salita. Magiging kasangkapan din niya ang mga it upang mapalalim ang kaniyang bokabularyo. Maaaring sa simula’y mangapa siya; ngunit paglaon ay magiging gamáy na niya ang kahit malalalim na salita, at dudulas ang paggamit niya rito habang tumutula.  Bukod sa nabanggit, maaaring magsimulang maglista na rin ang manunulat ng iba pang salitang ginagamit sa kaniyang lalawigan o lungsod, at siyang makapagpapayaman sa kaniyang pagtula.

Matutong Kumilala sa Ibang Awtor
Isa pang sakit ng mga kabataang manunulat ngayon ay hindi marunong lumingon sa pinanggalingan. Halimbawa, kahit ang tula ay halatang adaptasyon sa tula ni Lope K. Santos o Jose F. Lacaba, aangkinin ng makata ang kaniyang mahusay na pag-akda. Ano ang masama kung maglagay ng “pasintabi,” “salamat kay,” o “pagkaraan ni” sa ilalim ng tulang halaw sa ibang tula? Kailangan ito, lalo sa panahong ang plahiyo ay usong-uso hindi lamang sa mga teksbuk, bagkus maging sa mga tulang nalalathala sa internet.

Balikan ito sa yugto ng rebisyon ng tula. Sa aking palagay, higit na lulusog ang pagbasa sa tula kung malinaw ang reperensiya at pinag-ugatan ng adaptasyon o panggagagad, at magiging gabay pa yaon sa mga bagitong mambabasa.

Mag-ingat sa Paggamit ng Epigrape
May mga tulang natutukuran ng, at nakatukod sa, epigrape. At may mga tulang kapag walang epigrape ay hindi na kayang tumayo nang mag-isa. Ang tula ay dapat tumindig kahit walang epigrape, at sakali’t lagyan ng epigrape ay dapat lalong tumindi ang bisa nito sa nilalaman, disenyo, at ubod na diwain ng tula, gaya ng ginawa nina Alfrredo Navarro Salanga at Rio Alma.

Ang epigrape ay maaaring maging bintana sa pag-urirat ng tula. Maaaring ang epigrape’y kabaligtaran ang nais ipahiwatig pag natapos basahin ang tula. Maaari ding ang isinasaad na diwa lamang ng epigrape ang mahalaga, at walang kaugnayan ang konteksto ng pinagmulan niyon sa tulang nilikha ng makata.

Ano’t anuman, mag-ingat sa paggamit ng epigrape. Kung sadyang may alusyon at reperensiya ang dulot niyon sa tula’y mabuti at dapat hangaan. Ngunit kung gagamitin lamang yaon sa tula upang ipagmagara ng makata sa kaniyang mga mambabasa at walang kaugnayan sa tula, masasabing kahinaan na yaon na humahangga sa kagila-gilalas na katangahan.

Paggamit ng Bantas
Sa tradisyonal na panulaang Tagalog, mahalaga kahit ang pagsasaad ng bantas sa loob ng pangungusap. Naitatakda nito ang natural na paghinto at paghahati ng mga salita, habang umaagapay sa tugma. Pag-aralan ang paggamit nito, kaugnay ng pagpuputol ng mga parirala.

Kung ayaw namang gumamit ng bantas, pangatawanan ito gaya ng ginagawa ni Ophelia Alcantara Dimalanta. Ang masinop na pagpuputol ng parirala ang maghuhudyat ng bantas, kaya dito dapat magtuon ang makata habang nagrerebisa.  Minsan, hindi gumagamit ng bantas ang isang awtor hindi dahil ibig niyang suwayin ang kumbensiyon kundi sadyang hindi niya alam kung paano gumamit nito. Ito ang masaklap, dahil ang tagumpay ng tula ay ala-tsamba at batay sa oido lamang.

Subukin ang Lohika ng Pahayag
Mabuting ehersisyo ang pagrerebisa ng tula dahil nababanat nito ang paggamit ng lohika. Ang mga pasuhay (deductive), pasuysoy (inductive), at patimbang (comparative) na paraan ng pananaludtod [i.e., balangkas ng tula] ay sumasalok sa paraan ng pangangatwiran sa lohika. Hindi nagkakalayo ang dalawang nabanggit, bagkus ay pinalalakas pa ng lohika ang pagbuo ng taludtod, saknong, at ang buong tula mismo.

Subalit may masasalimuot na tula, na ang paraan ng lohika ay taliwas sa lohika na karaniwang matatagpuan kapag gumagamit ng prosa. Hindi rin tahas at tuwid ang mga pahayag sa tula, bagkus ay maligoy, pasikot-sikot, at nakapanlilinlang, kung hindi man nagsasalimbayan sa ilang pagkakataon, gaya ng sa panaginip. Bukod dito’y naghahalo ang dalawa o higit pang tinig, at kaya mahirap sundan. Ganito ang matutunghayan sa ilang tula nina Rogelio G. Mangahas, Cirilo F. Bautista, Alfrredo Navarro Salanga, at Rio Alma.

Mabuting magrepaso ang sinumang baguhang manunulat hinggil sa lohika, kung ibig niyang mapahusay ang pagtula.

Pag-urirat ng Nilalaman
Ang pag-urirat sa nilalaman ng tula ay dumarako sa ikalawang antas ng rebisyon, na tinagurian kong “panloob na aspekto.” Sumasaklaw ang panloob na aspekto sa panlipunang dimensiyon ng pagtula, kaya ang tula ay masasabing nagkakabisa ng tulay mulang makata hanggang mambabasa, at pabalik. Mapagmalabis ding sabihing ang makata ay sumusulat ng tula para lamang sa kaniyang sarili, at ni walang pakialam sa puna ng iba, dahil yaon ang sukdol ng pangkaisipang pagsasalsal o pagdukit. “Wika” ang ginagamit ng makata, at ang nasabing wika ay kapuwa artsibo at kamalig  ng lipunan, kasaysayan, at kultura, at iba pang kaugnay nito. Sa ganitong kalagayan, ang makata ay hindi makatatakas sa panlipunang dimensiyon ng pagtula at tula. May pinag-ugatan at iniinugan ang tula—at hango sa realidad ng kaniyang lipunan at panahon—subalit may kakayahan pa rin ang makatang lumikha ng bukod na realidad ng guniguni at taliwas sa realidad ng lipunan.

Sa oras na mapagsalikop ng makata ang realidad ng lipunan at ang realidad na likha ng kaniyang guniguning pinanday, hinubog, pinakinis, at pinatalim ng wika—ang wikang batid din ng kaniyang kababayan o ibang tao at may angking diskurso na kaantas ng diskursong taglay ng makata—nagiging matagumpay ang tula. May ilang hawig na sanaysay na sinulat si C.F. Bautista hinggil sa paksang ito, at malaya kayong balikan.

Maraming dapat isaalang-alang ang manunulat kapag inuurirat na ang laman. Halimbawa, kailangang muling sumangguni siya sa mga aklat, teorya, interbiyu, video, komiks, at kung ano-ano pang pteksto upang matiyak na mahusay na nagagamit ang mga dalumat na kahiyang hinugot sa mga ito. Kailangan din niyang magbasa ng kasaysayan at ng kasaysayan ng panitikan, at sa ilang pagkakataon, magbalik sa mga teorya ng pagbasa sa tula, upang malay na makalikha ng mga ganap na tulang lumilihis sa kumunoy ng katangahan.

Kailangang sagapin ng makata ang daigdig, ito ang payo ni Almario; at ito ang makatutulong upang lumago ang karanasan at kamalayan ng makata. Napakahirap iyon para sa bagitong manunulat, ngunit maaaring magsimula sa mga karanasang batid na batid niya, mula man iyon sa tirahan o dormitoryo hanggang sa paaralan at tambayan. Makasusubok din ang makatang maglista ng mga alusyon at reperensiyang gagamitin niya sa tula, at planuhin kung anong anggulo at pagdulog ang tumpak na gamitin ukol doon.

Anumang paksa na piliin ng makata ay mahalaga; at sa yugto ng rebisyon, kailangang salain niya ang mga diwaing makatutulong sa malikhaing pagbuo ng kaniyang bayan. Hindi ito madali, lalo sa mahahabang tula, at kaya kailangan ng makata ang ilang eksperto o tagapayo mula sa iba’t ibang larang, na handang magbigay ng kaalaman at kuro-kuro hinggil sa napiling paksa. Isang magandang halimbawa nito ang paghingi ng payo ni Rio Alma mula sa iba’t ibang eksperto nang gawin niya ang Huling Hudhud (2008) na binubuo ng mga tinig ni Aliguyon, Jose Rizal, at Di-kilalang Kabataan ng kasalukuyang henerasyon.

Pandama at Pagdama sa Tula
Lahat ng materyal na realidad na labas sa katauhan ng makata ay maaaring sagapin ng limang pandama. Ngunit ang isa pang bukod na realidad na maaaring maglaro sa kalooban o isip ng makata ay hindi madaling magagap at hindi kayang saklawin ng naturang pandama dahil nangangailangan yaon ng matalas na haraya [i.e., imahinasyon]. Ang imahinasyon ang tula, wika nga ni C.F. Bautista, upang maunawaan natin ang mga panloob na katotohanan [sa isip ng makata].

Sa yugto ng rebisyon, ang pagtatasa sa haraya sa loob ng tula ay nangangailangan ng malusog na pagtatagpo ng katwiran, damdamin, at guniguni. Ang tatlong elementong ito ay ipinaliwanag noon pa man ni C.F. Bautista. Ang karaniwang pakahulugan sa isang “bahay” na realidad sa labas ng katauhan ng tao ay hindi magiging kapareho sa “nilikhang bahay” ng guniguni, dahil ang paghihiwatigan ay lumalawak at lumalalim sa malikhaing panghihimasok ng makata. Ang “guniguning bahay” ng makata, kung gayon, ay hindi tahasang maitutumbas sa “makatotohanang bahay,” bagaman kayang sumalamin ang “guniguning bahay” sa “makatotohanang bahay” at sa kalagayang kinapapalooban nito.

Hindi madaling matutuhan ang pagdama sa kaisipang patalinghaga, dahil kailangang pag-aralan ng manunulat ang lahat ng sinulat ng mga nangaunang makata sa kaniya. Kailangan ng manunulat na pumaloob sa daigdig ng haraya, at gumamit ng wikang may taglay na haraya, upang ang karaniwang wika ay umangat sa abang lunan nito at makalikha ng sariwang daigdig.

Basahin nang Malakas ang Tula
Ang isa pang pagsubok na magagamit upang mabatid kung epektibo ang tula ay basahin yaon nang malakas.

May dalawang pag-uuri na ginamit si Almario sa tula. Una, ang “tulang palabas” na mahilig gamitin ng mga tinawag niyang “Balagtasista”—at masasabing epektibo sa mga bigkasan o pagtatanghal ng tula. At ikalawa, ang “tulang paloob” na aniya’y pinauso naman ng mga modernista, at sinasabing “tahimik” at “mapagbulay” na pagtula. Bagaman maaaring sang-ayunan ang dalawang pag-uuri, maaari ding uriratin pa kung ang tinaguriang “tulang paloob” ay nagtataglay din ng kapasidad na magluwal ng pambihirang musika, na maaaring ibang-iba ang hagod sa “tulang palabas.” Maaari ding pag-aralan ang mga “tulang palabas” ng mga pangkat na mahilig sa pagtatanghal-tula, upang mabatid ang eksentrisidad ng tula sa eksentrisidad ng pagtatanghal.

Halimbawa, kung ang “tulang palabas” ay ituturing na namamayaning pop ballad o hip-hop at rap, ang “tulang paloob” ay maaaring ituring na heavy metal rock o klasikong opera. Ano’t anuman, may kakayahan ang dalawang uri ng pagtula na makapagluwal ng natatanging himig at indayog, na maaaring ang may batikang pandinig lamang ang nakababatid. Hindi ako naniniwalang ang tulang paloob ay maikukulong o dapat ikulong lamang sa pahina (maliban sa ilang pagkakataon na ang tula’y pulos paglalaro lamang ng mga titik o numero o grafiks, gaya sa ilang tula nina Mary Ellen Solt, Edwin Morgan, at Vim Nadera; o blangko ang pinakalawas ng tula ngunit may pamagat, gaya ng ginawa ni Jose Garcia Villa; o kaya’y ang mga tala o footnote ang magsisilbing teksto ng tula, gaya ng ginawa ni Conchitina Cruz). Ang tulang paloob ay epektibo rin kung handang makinig ang mga tao, sasaliwan ng maindayog na tunog, at kung babasahin, halimbawa na, ni Marlon Brando o Frank Sinatra. Samantala’y ang sinasabing tulang palabas ay mawawalan ng bisa, kung ang uri ng tula ay masisilayan sa gaya ng mga tulang protesta ni Bienvenido Lumbera na tradisyonal ang anyo; at sa mga sumisigaw sa hinagpis o pa-abanggardistang tula ng bagong henerasyon ng performance poet na ang padron at iniidolo ay ang mga tulang palabas ni Domingo Landicho o kaya’y Cesare Syjuco.

Bakit kailangan kong banggitin pa ang mga ito? Sapagkat kailangang subukin ng makata ang musika ng kaniyang tula. Anuman ang piliin niya—palabas man o paloob—ay dapat niyang pangatawanan. Ang masaklap ay maging sintunado pa rin ang tula sa kabila ng pagsisikap ng may-akda na pahusayin ang pagsulat. May mga tulang sadyang salát sa indayog, at isang problema na aking napapansin ay ang pagtawid ng makata sa daigdig ng prosa kahit tumutula, at ang labis na pagtitipid ng mga salita na waring ginagagad ang tulang Ingles. Prosa ang datíng ng tula, ni wala man lang tayutay o sayusay.

Kung tatasahin ang Tagalog bilang wika ng panulaan, masasabi kong ang henyo at elegansiya nito ay nasa kabulaklakan at paghihiwatigan—at nahahawig sa hagod ng Espanyol—dahil ang antas ng paghihiwatigan ng mga Tagalog ay ibang-iba kung ihahambing sa tahas na wika ng Amerikano. Hindi dapat maging kapintasan ang kabulaklakan ng Tagalog (na dati nang pinuna ng mga Inglesero) dahil ito ang magtitiyak kung anong antas na ng kamalayan ang naabot ng mga mamamayang ang isip at kamalayan ay hinutok at pinanday ng kanilang sariling panatikan at kultura. Ibang-iba ang Tagalog sa Ingles, at hindi dapat ipailalim sa batas ng gramatika ng Ingles ang Tagalog.

Makatutulong ang pagbabasa nang malakas sa pagrerebisa ng tula. Maaaring mapansin agad ng makata kung anong salita ang nararapat palitan, at kung paano ibabagay ang himig ng persona sa damdamin o diwaing taglay niya. Sa ganitong yugto, kinakailangang hasain ng makata ang kaniyang tainga, at pakinggan ang tunog at bagsak ng mga salita.

Pangwakas
Ang ating utak ay likas na humahanap ng padron sa ating paligid, ani Diane Ackerman, at idaragdag kong isa na rito ang paghahanap ng padron sa animo’y kalawakan ng mga pahiwatig o hulagway sa isang tula. Madali tayong makauunawa kung mahihilig tayong magbasa, at kung ang mga newron at galamay nito ay masasanay sa testura at lamán ng Filipino. Ngunit higit pa rito, kailangan din matuto tayong salain ang mga binabasa, upang ang ating utak ay higit na makapitlag sa pambihirang lunan ng guniguni.

May iba pang paraan ng pagrebisa ng tula. Matutuklas lamang ito ng makata kung patuloy siyang magsusulat ng tula, at hindi magsasawang balik-balikan ang kaniyang mga akda. Isang pagsubok ang lagi kong ginagamit. Kung ang tulang sinulat mo may lima o sampung taon na ang nakararaan ay maganda pa rin at kaaya-aya sa iyo kapag binasa mo ngayon, marahil ay nagtagumpay nga ang tula. Iyon marahil ang mahalaga. Ang ibigin at maibigan mo muna ang sariling mga tula, bago ibigin at maibigan yaon ng madla sakali’t mailathala.

(Binagong bersiyon at panayam ni Roberto T. Añonuevo sa LIRA noong 31 Agosto 2008 na ginanap sa UP Kolehiyo ng Arte, Diliman, Lungsod Quezon)

Diyamante at ang kaso ng maling panghihiram

Napagpakuan ko minsan ng pansin ang isang teksbuk na pinamagatang Pluma: Wika at Panitikan para sa Mataas na Paaralan I (2004) nina Ailene G. Basa at Alma Dayag at inilathala ng Phoenix Publishing House, Inc. Marami akong napunang kahinaan ng teksbuk ngunit ang aking tatalakayin ngayon ay hinggil sa tulang “dyamante” na pinauuso ng nasabing teksbuk.

Ayon sa Pluma, ang “dyamante [sic, diyamante] ay isang uri ng tulang isinusulat sa hugis na dyamante. Ito ay binubuo ng limang linya kung saan ang pinakamahabang linya ay ang ikatlong linya. Sumusunod na mahaba ang ikalawa at ikaapat na linya at ang pinakamaikli sa lahat ay ang una at huling linya.” Itinuturo din ang limang hakbang sa pagsulat nito, at ibinigay pa na halimbawang tula ang sumusunod:

Negosyo
maunlad, progresibo
pinag-iisipan, pinagsisikapan, pinagpapaguran
para sa masaganang buhay
negosyo.

Sablay sa gramatika ang pakahulugan ng “dyamante.” Ngunit higit pa rito, ang ganitong uri ng akda ay hindi karapat-dapat na tawaging tula. Napakababaw nito, at ni walang talinghaga, at prosang-prosa ang hagod. Ngunit hindi lamang dapat mabahala ang mga magulang sa ganitong uri ng tulang itinuturo sa mataas na paaralan. Kailangan ding makialam ang awtoridad, gaya ng Departamento ng Edukasyon (DepEd), dahil sa mali-maling inilalahok sa teksbuk.

Ang ugat ng Diyamante
Walang maringal na ugat ang “diyamante” (diamante poetry) kung ihahambing sa ating tanaga, ambahan, laji, diyona, dalít, tigsik, talindaw, at iba pang anyo ng katutubong tula sa Filipinas. Ang tulang diyamante ay pinauso ni Iris Tiedt, at kaniyang inilahok sa A New Poetry Form: The Diamante (1969). Bilang guro, si Tiedt ay umimbento ng mumunting berso na magagamit sa elementarya at siyang kaugnay sa pagtuturo ng wikang Ingles.

Ang tinaguriang tulang “diyamante” ay binubuo ng pitong linya na hugis diyamante ang anyo. Pinaglalaruan ng nasabing berso ang pangngalan (noun), pang-uri (adjective), at pandiwang makangalan (gerund). Walang tugma at sukat ang nasabing tula, bagaman ang pormula ay masisipat sa ganito: isang salita sa unang linya; dalawang salita sa ikalawang linya; tatlong salita sa ikatlong linya; apat na salita sa ikapat na linya; tatlong salita sa ikalimang linya; dalawang salita sa ikaanim na linya; at isang salita sa ikapitong linya.

Ang totoo’y walang nabubuong pangungusap sa nasabing berso.

De-kahon ang diyamante sa pagpapamalas ng singkahalugan at kasalungat na kahulugan. Ang unang apat na linya ay nakatuon sa pangngalang binanggit sa unang linya, samantalang ang kasunod na tatlong linya ay nakasuhay sa pangngalan sa ikapitong linya.

Ang diyamante ay humuhugot umano ng impluwensiya sa Amerikanong cinquian (na tiglilimang linya bawat saknong at hugis diyamante, at matatawag sa ating “singkuhan”). Isa sa mga popular na uri nito ang pinauso ni Adelaide Crapsey. Ngunit kung igigiit naman ang tulang de-kuwit ni Jose Garcia Villa, maiisip ng iba na ginaya lamang ng Amerikano kay Villa ang taktika ng pagkukuwit. Kung babalikan ang ginagawa nina Baisa at Dayag, ang halimbawang diyamante nila ay cinquian, at pekeng diyamante, bagaman parehong gumagamit ng hugis-diyamanteng porma. Ang bersong diyamante ay masasabing supling lamang ng tinaguriang shaped verse, ang uri ng tulang inihuhubog sa anyo ng pinagtutularang imahen, gaya ng bituin o parisukat o ahas, at mauugat noong siglo 17 sa tradisyon ng panulaang Ingles, o kaya’y sa kung ilang libong taong nakalipas sa tradisyon ng panulaang Tsino. Sa Filipinas, matagal na itong ginawa ng gaya nina Jose Corazon de Jesus at Manuel Principe Bautista na susundan pagkaraan mulang Rio Alma hanggang Vim Nadera.

Manghiram ay di-biro
Hindi biro ang panghihiram na ginawa nina Baisa at Dayag. Una, mali ang pagpapaliwanag hinggil sa tulang diyamante. Ikalawa, ang ginawa nilang halimbawa ay mahihinuhang Amerikanong cinquain, ngunit kahit ang uri ng anyong ito ay dapat pagdudahan at mahahalatang ginagad lamang sa gaya ng haiku, tanka, tanaga, pantun, at iba pang maiikling tula.

Sina Baisa at Dayag ang halimbawa ng mga awtor ng teksbuk na mahilig manghiram at manggaya sa teksbuk ng Amerikano upang ipasok sa teksbuk sa Filipino. Ang nangyayari tuloy ay hindi lamang nila inaangkat ang kaisipang dayuhan, bagkus nagpapalaganap pa ng sensibilidad ng kolonyal kung hindi man bagong kolonisador. Inililipat lamang ng mga awtor sa Filipinas ang padron ng tula, ngunit nananatili roon ang kababawan ng pinaghiraman. Hindi isinaalang-alang ng mga awtor ang pambihira’t malalim na tradisyon ng panulaan sa Filipinas, na magagamit nilang bukal ng kaalamang-bayan, imbes na manghiram sa ibayong-dagat.

Maraming mapapansin sa tulang diyamante nina Baisa at Dayag at heto ang ilan sa mahahalagang punto:

  1. Hindi ipinaliwanag nang maigi sa teksbuk nila ang ugat o kasaysayan ng diyamante.
  2. Mahinang anyo ng berso ang diyamante, at walang kapasidad na makabuo ng mga dakilang diwain.
  3. Kinasangkapan lamang ang taguring “tula” sa diyamante, ngunit ang ubod niyon ay hindi upang turuang sumulat ng tula ang mga estudyante, bagkus magpakilala ng mga salitang pangngalan, pang-uri, at pandiwang makangalan. Ibig sabihin, nakakiling sa lingguwistika ang diyamante, imbes na sa panitikan.
  4. Hindi ipinaliwanag sa teksbuk kung bakit kailangang pag-aralan ang isang mababaw na uri ng bersong Amerikano at gamitin iyon sa Filipino nang hindi isinasaalang-alang na magkaiba ang polong pinagmumulan ng dalawang wika.
  5. De-kahon ang diyamante, at kahit ang pag-iisip sa pagsulat nito ay nakasalalay lamang sa paglalaro ng pangngalan, pang-uri, o pandiwa at walang pakialam kung barok man (o linsad sa gramatika) ang pagkakasulat ng berso.

Hindi naman sa salungat ako sa panghihiram ng anyo o padron ng tula sa ibang bansa. Maraming hiniram na anyo ng tula ang Filipinas, at kabilang dito ang korido at awit bago pa man sumikat si Francisco Balagtas, o kaya’y ang villanelle, soneto, rondel, haiku, tanka, ghazal, at iba pa noong siglo beynte. Ngunit ang mga anyong ito ay masinop na ginamit ng mga makatang Filipino, at nilapatan ng mga pambihirang eksperimentasyon upang lalong sumigla ang anyo ng hiniram at maangkin ng mga Filipino.

Sa aking palagay ay makatutulong pa nga ang panghihiram kung malay sa tradisyon ang nanghihiram na manunulat o makata. Ang panghihiram ay makapagpapasok ng pambihirang kabaguhan sa dati nang de-kahong pagtula, at hinahatak ang mga makata na lalong pag-igihin ang pagtula.

Ngunit bago tayo manghiram ay dapat alam natin ang hinihiram. At kung hihiram din lang tayo ay mabuting manghiram na ng pinakamaganda’t pinakamalalim na padrong makatutulong sa ating panulaan imbes na pipitsuging padrong gaya ng “diyamante.” Ang ginawa nina Baisa at Dayag ay kasalanang mortal dahil maaakusahan sila ng plahiyo (i.e., plagiarism) mula sa mga Amerikanong awtor—dahil aakalain ng ibang sila (Dayag at Baisa) ang nagpauso ng “tulang diyamante” sa Filipinas—at siyang mababasa rin sa internet, gaya sa mga sumusunod na websayt:

  1. http://teams.lacoe.edu/documentation/classrooms/amy/algebra/5-6/activities/poetry/diamante.html
  2. http://www.readwritethink.org/materials/diamante/
  3.  http://www.poemhunter.com/poem/diamante-poem-war/
  4. http://www.instruction.greenriver.edu/haulman/History200DE/SummerH200DL_W3diamante.htm
  5. http://teachers.emints.org/riosy/Poetry%20Time.html

Higit pa rito, nagiging kaawa-awa ang pagtanaw sa tula. Ang ginawang tulang diyamante sa Pluma ay kasumpa-sumpa, at kung gagayahin iyon ng mga estudyante ay maaaring isumpa rin nila balang araw ang pagsusulat ng tula dahil ginagago sila ng kanilang sangguniang aklat.

Pagharap sa hinaharap
Ang problema sa mga sumusulat ng teksbuk, gaya nina Baisa at Dayag, ay malimit silang nakatingin sa labas ng bansa. Maraming anyo ng tula sa Filipinas ang maaari nilang mailahok sa kanilang teksbuk. Ang kinakailangan lamang ay masinop na pagsasaliksik, at paghingi ng mga payo sa mga kritiko at makata mismo na pawang nakababatid ng malalim na ugat ng panulaang Filipinas.

Kailangan nating magtiwala sa ating sarili. Kailangang magtiwala ang mga awtor na gaya nina Baisa at Dayag sa panulaang Filipinas, at dapat hikayatin nila ang kanilang pabliser na maglaan ng sapat na pondo para sa pagsasaliksik at pagbubuo ng matitinong teksbuk. Hindi kinakailangang tipirin ang pagbubuo ng teksbuk sa panitikan. Ang pondo sa aklat ng panitikan ay dapat kapantay kung hindi man higit sa pondo na laan sa iba pang larang, gaya ng agham, matematika, at Ingles.

Nais ko ring susugan ang unang binanggit ng kritiko at edukador na si Isagani Cruz. Ang pagtuturo ng panitikan ay dapat ibukod sa pagtuturo ng wika. Nagkakaroon ng malaking problema sa pagtuturo ng Filipino, dahil hindi malaman ng guro kung ang ituturo nila ay hilaw na lingguwistika o kaya’y seryosong panitikan. Ang mungkahi ko’y dapat magtuon sa pagtuturo ng panitikang Filipino sa mataas na paaralan, at ibukod ang pagtuturo ng wika na siyang tungkulin naman ng mga lingguwista sa kursong lingguwistika.

Ang pagtuturo ng tulang diyamante ay dapat nang ibasura, at pilasin sa mga teksbuk sa Filipino. Dapat isaisip ng mga awtor na ginawa iyon para sa pagtuturo ng wikang Ingles sa mga Amerikano at hindi para sa wikang Filipino na laan sa mga estudyanteng Filipino. Iba rin ang tradisyon ng Amerikano ukol sa panulaan, at isang kalabisan kung manggagagad lamang ang Filipino sa mga katarantaduhang ginagawa ng mga Amerikano. Hindi dapat ipaloob sa Filipino ang diskurso ng Amerikano. Hayaan nating lumaya ang panitikang Filipino, at ituro ang panulaang Filipino alinsunod sa pananaw ng mga Filipino.

Liham ni Pinay: Kritika sa tula ni Ruth Elynia S. Mabanglo

Liham ni Pinay mula sa Singapore
ni Ruth Elynia S. Mabanglo

1 Sugatan ang ngiti ko nang lisanin kayo
2 Malagim ang kahapon at malabo ang bukas
3 Ngunit kailangang ipakipagsapalaran
4 Kahit ang mga payak ninyong halik at yakap.
5 Malinaw na malinaw sa pananda

6 Ang paglalim ng pileges sa noo ni Ama,
7 Ang namintanang luha sa mata ni Ina,
8 Ikinubli lamang ng mga pisil sa palad
9 At niligis na wala-nang-bangong bulaklak.
10 Bumubuntot ang mga bilin at tawag
11 Sa papalayong hakbang ng panganay na anak.

12 Umalis akong may dawag ng takot
13 Hatid ng dalita’t walang pangalang pagod.
14 Lumulusot ang kirot sa nakabihis na tapang
15 Ngunit kailangang makawala sa gapos ng utang.
16 Umalis akong may udyok ng pangarap
17 Makauwi sa galak, maahon sa hirap,
18 Bugnot na palibhasa sa galunggong at kanin
19 At palad na meryendang kamote’t saging.

20 Pangarap ko ring maging maybahay
21 Ng isang ginoong guwapo’t ginagalang
22 Maligo sa pabango kung Sabado’t Linggo
23 At mamasyal sa parke nang walang agam-agam.

24 Lumipad nga ako’t dito nasadlak
25 Nagsusulsi ngayon ng sunog na pakpak.
26 Sa among banyaga pagkatao’y itinakwil
27 Ipinahamig na ganap sa madlang hilahil.
28 Nakaniig ko rin ang tunay na hirap
29 Sa isang gusaling may dalawampung palapag.
30 Utusan, yaya, kusinera’t labandera
31 Sakop kong trabaho’y lahat-lahat na.
32 Labing-anim na oras na walang tawad
33 Ang kayod ko rito sa maghapong singkad.
34 Kaninong mata ang di mababasag?
35 Kaninong dila ang di magliliyab?
36 Mabuti nga’t may nalabing panahon sa pagtulog
37 Sa altar ng pangarap, may maidudulog.

38 Mabuti na ito, kayo rin ang may sabi,
39 Magpaalila man ako’y may maisusubi.
40 Inilalakip ko rito ang kaunting halaga,
41 Pag-initin agad sa pagas na bulsa.
42 Kalimutan muna ang nasang sinimpan
43 Pag-asuhing madali ang palayok at kalan.
44 Samantala’y ipagdasal nang taos at taimtim,
45 Matagalan ko ang hirap at saklot ng panimdim;
46 Tumibay akong kasabay ng siyudad
47 Bago mamanhid ang isip at puso’y tumigas.

Desdichado el que llora, porque ya tiene el hábito miserable del llanto.
          —mula sa “Fragmentos de un evangelio apócrifo” ni Jorge Luis Borges

 

Sa hanay ng mga makatang babae sa kasalukuyan, si Elynia S. Mabanglo marahil ang maituturing na pinakamabungang nagsusulat ng tula sa Filipino. Kahanga-hanga ang pagkakamit niya ng Hall of Fame sa Palanca; ang pagsungkit ng titulong Makata ng Taon sa Talaang Ginto; ang paghamig ng mga gawad mula sa mga institusyong gaya ng Cultural Center of the Philippines, Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas, Komisyon sa Wikang Filipino, National Commision for Culture and the Arts, Samahang Balagtas, UP Creative Writing Center, at Liwayway. Sa mga aklat ng mga tula ni Mabanglo, masasabing ang kapwa kalipunang Mga Liham ni Pinay (1990)  at Anyaya ng Imperyalista  (1998)  ang dalawang panulukang bato—na may iisa ang hubog—ng kaniyang pagkamakata; at kapwa pumaling nang bahagya sa matining na tinig ng Supling  (1970)  at ng mairuging Kung Di Man  (1993).

Kabilang sa unang dalawang nasabing kalipunan ang tulang “Liham ni Pinay mula sa Singapore.” Animo’y alusyon yaon sa malagim na sinapit ng gaya nina Flor Contemplacion at Delia Maga sa Singapore. Ngunit dapat idiing naunang nalathala ang tula ni Mabanglo noong 1987 bago pumutok ang alingasngas sa Singapore. Ang naturang tula ay masasabing bahagi ng salamin na ibig ipamalas ng makata, ang salaming nagbubunyag sa katauhan ng babae bilang Anak-Ina-at-Inang Bayan, habang inihihimaton ang mahalagang “papel niya sa mapagpalayang pakikibakang pampolitika.”[1] Basahin ang tula at halos mababatid na ang hagod ng buong kalipunan ng dalawang aklat na pinaglathalaan nito. Ang sarisaring sipat sa babae ay masasabing nasa lawas ng isang uniberso; at ang personang si Pinay-bilang Filipina, migranteng manggagawa, at mapagpalaya-ay lastag na sagisag na nangangailangang pagpakuan ng pansin.

Ang mga dekada 1970 hanggang 1990 ang maituturing na panahon ng mga migranteng Filipino. Noong 1999 lamang, umabot sa $6.7 bilyon ang naipasok ng OFW (Overseas Filipino Worker) sa kabang-yaman ng Filipinas. Bilang pagkilala sa ambag ng nasabing manggagawa, ipinahayag ni Pangulong Joseph Ejercito Estrada ang 2000 bilang taon ng mga OFW “upang kilalanin ang kanilang kabayanihan at sariling pagsasakripisyo sa pagsusulong at pagpapalakas ng ekonomikong pag-unlad sa loob at labas ng bansa.”[2] Mahaba ang kasaysayan ng mga OFW, laksa-laksa ang bilang at mukha, at mababakas ang kanilang ambag mulang plantasyon sa Hawaii hanggang minahan sa Africa; mulang niyebe ng Alaska hanggang buhangin ng Saudi Arabia, mulang aparato sa Japan hanggang damit sa Italy. Ang OFW din ang nagpakilala sa Filipinas sa buong mundo: mulang impormasyong teknolohiya hanggang pagkakawanggawa; mulang bayani hanggang salarin o biktima ng sarisaring krimen at gulo.

Ginamit sa nabangggit na tula ni Mabanglo ang pamamaraang tila pagkatha ng isang mahabang liham. Ang ganitong taktika ang ginamit din at pinatanyag ni Ariel Dim. Borlongan sa tulang “From Saudi With Love” na nagpamalas ng kaniyang husay sa paggamit ng parikala habang pigil na pigil ang paglalantad ng lagim sa isang OFW-persona na nakatakdang pugutan ng ulo doon sa Saudi Arabia.[3] Hindi na rin naiiba ang paliham na pamamaraan kung babalikan ang mahabang tradisyon sa panulaang Tagalog. Kinasangkapan na iyon ng mga makatang may regular na pitak sa mga diyaryo at magasin noong bago at makaraang sumiklab ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, at maihahalimbawa ang mga tula nina Julian Cruz Balmaseda, Jose Corazon de Jesus, Benigno Ramos, Lope K. Santos, Iñigo Ed. Regalado, Amado V. Hernandez, Emilio A. Bunag, Florentino T. Collantes, Ildefonso S. Santos, Alejandro G. Abadilla, Manuel Principe Bautista, at Alberto Segismundo Cruz. Ang pinakatanyag marahil sa paliham na pamamaraan ng pagtula ay ang “Ultimo Adios” na sinulat ni Jose Rizal. Maaari namang ituring na magkakatanikalang bukás na liham ang “Hibik ng Filipinas sa Inang España” ni Hermenegildo Flores; ang “Sagot ng España sa Hibik ng Filipinas” ni Marcelo H. Del Pilar; at ang “Katapusang Hibik ng Filipinas” ni Andres Bonifacio.

Hindi na rin lingid sa lawas ng panitikang pambansa ang pagtalakay sa usapin ng mga Filipinong migranteng manggagawa (o Filipinong turista) doon sa ibang bansa. Bago pa tumanyag ang mga akda sa Ingles ng gaya nina Carlos Bulosan, Bienvenido N. Santos, at N.V.M. Gonzalez, nauna nang tinalakay yaon ng mga kuwentistang Tagalog na gaya nina Deogracias A. Rosario, Carmen A. Batacan, Lazaro Francisco, at Domingo Raymundo; at isinatula ng mga makatang gaya nina Balmaseda, De Jesus, Collantes, at Delfin Colada Baylen. Pagpasok pa lamang ng dekada 1980, ginagamit na muli nina Rio Alma, Mike L. Bigornia, at Teo T. Antonio ang alusyon ng OFW na binihisan ng bagong anyo sa kani-kaniyang mga tula. Pagkaraan ng Pag-aalsang Pebrero 1986, umigting ang pagsulat ng mga tula hinggil sa OFW na naging matagumpay o dili kaya’y nasangkot sa sarisaring krimen at hinatulan ng kamatayan; at patutunayan ng mga magasing gaya ng Liwayway, Bannawag, Bisaya, Philippine Free Press, Philippine Graphic, at Filmag ang sigla ng paglalantad ng nasabing mga karanasan. Maging ang mga kuwentong popular na lumalabas sa mga tabloyd—gaya ng Tempo, People’s Tonite, Abante, Bulgar, at Remate—ay nagbunyag ng samotsaring nakakikiliting salaysay hinggil sa pakikipagsapalaran ng mga OFW sa ibang bansa hanggang nitong dekada 1990. Mababanggit din ang maiinit na komentaryo at ulat na nalathala sa mga diyaryo, gaya sa Manila Bulletin, Philippine Star, Malaya, Philippine Daily Inquirer, Manila Times, at Diyaryo Filipino. Pinagpistahan sa mga pangunahing estasyon ng radyo at telebisyon ang pakikipagsapalaran ng OFW, habang nagpupumilit na linawin ng mga di-gobyernong organisasyon ang kalagayan ng mga migranteng manggagawa sa buong daigdig. Hindi naman nagpahuli ang mga prodyuser ng pelikula na tumabo nang malaki sa takilya sa pagpapalabas ng gaya ng “Flor Contemplacion Story” at “Sarah Balabagan Story.” Ang penomenon ng OFW ay puwedeng maihanay sa iba pang malalaking pangyayari sa Filipinas: ang Pananakop ng Japan sa Filipinas at ang paglago ng Hukbalahap; ang pagpapataw ng Batas Militar at ang diktadura ni Ferdinand E. Marcos; ang Pag-aalsang Pebrero 1986; ang pagsasabatas ng pagpapatalsik sa Base Militar ng US sa buong arkipelago; ang pagsabog ng Bulkang Pinatubo noong 1993; at ang paglakas ng insurhensiya na isinusulong ng mga mandirigmang Bangsamoro at rebolusyonaryong komunista.

Sa “Liham ni Pinay mula sa Singapore,” ang pagkasangkapan ni Mabanglo sa “liham” at “Babaeng OFW”—bilang kapwa talinghaga at daluyan nito—ay maaaring maipaliwanag kung uuriin ang paraan, at ang saray, ng pananagisag na ginamit sa buong lawas ng pagtula. Susubukin sa panunuring ito na baklasin at titigan nang isa-isa ang mga sagisag at pananagisag na taglay ng buong balangkas ng tula upang higit na maunawaan ang sapot ng mga pahiwatig nito. Pagkaraan ng lahat, tatangkaing buuing muli ang mga binaklas na bahagi upang itampok ang panibagong pagtingin sa tula. Isasaalang-alang din sa pag-aaral na ito ang paglalapat o pagtatagis ng mga konsepto ng Katipunan—na binuo ng gaya nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto—sa balangkas ng tula ni Mabanglo. Iyon ay sa layuning ilugar ang diwain ng kabansaan, at ang lahat ng matalik na diwain nito, sa tula. Bakit? Nang maiwasan kahit paano ang lantarang panghihiram ng mga banyagang konseptong nabuo sa sarisaring larang, lalo doon sa Estados Unidos, Rusya, at Europa; at ang paggamit niyon bilang sanggunian sa pagsusuri.

Maihahaka na ang mga salitang ginamit sa naturang tula ay nakapaloob sa isang taal na bukal ng wika, na sa pagkakataong ito ay tatawaging “Filipino.” Kung higit pang uuriin ang “Filipino” ay hindi maiiwasang balikan ang “Tagalog” bilang dakilang saligan at pangunahing wika na bumubuo rito sa Filipinas ngayon. Ang Tagalog, na ayon sa batikang mananaliksik na si E. Arsenio Manuel, ay matanda pa umano sa Ingles, Espanyol, Latin, at Griyego. Ang naturang bukal ng wika ang walang pasubaling pinagdukalan ng makatang Mabanglo. Sa pagdukal ng makata sa nasabing bukal, ang mga salita na masasabing may dati nang kani-kaniyang natatanging pakahulugan ay napaninibago ang ibinubungang sapot ng mga pahiwatig alinsunod sa paglalangkap ng mga salita, pagbubuo ng mga parirala, at pagbabalangkas ng mga pangungusap bilang isang saknong, o bilang magkakatuhog na saknong ng tula. Gayunman ay masasabing walang kapangyarihan ang makata na bumuo ng sarili’t nakabukod-sa-daigdig na talahulugan o diksiyonaryo. Hindi basta mahiwagang bulang lumitaw kung saan ang kaniyang mga ginamit na salita na siyang tinatanggap ngayon ng mga tao. Mayroon siyang pinagkunan niyon at pinagsanggunian. Kinakailangan niyang sumandig sa bukal ng wikang nabuo sa paglipas ng panahon, na humubog sa kaniyang kaisipan bilang mamamayan ng kaniyang tinubuang bayan.

Sa nasabing kalagayan, halimbawa, ang salitang “Pinay” (pambabae) ay masisipat na hindi lamang basta balbal na salitang maitutumbas sa “Pinoy” (panlalaki). Nakakarga sa “Pinay” ang mga pakahulugang nabuo may 80-pataas na taon na ang nakalilipas mula nang dumagsa at magtrabaho ang mga Filipino sa Estados Unidos. Sa paglipas ng panahon, masasabing nagbabanyuhay ang salitang “Pinay” at maikakabit doon ang matatayog na katangiang pantao o kahit ang mga mapang-alipustang katawagan na pinalaganap ng mga dayo: Inang Bayan, katulong, puta, propesyonal, bayani, santa, at kung ano-ano pa. Maihahalimbawa rin na ang mga konseptong gaya ng “ginhawa,” “kalayaan,” “puri,” “katwiran,” “liwanag,” “dilim,” “loob,” “katotohanan,” “Inang Bayan/Haring Katagalugan,” “pag-ibig,” “layaw,” at “paggawa” ay may pinagbatayan at pangunahin na marahil dito ang lawas ng ideolohiya ng Katipunan. Gayunman, maihahaka na hindi sa Katipunan unang nagsimula ang lahat. Posibleng bago pa nabuo ng Katipunan ang nasabing mga kaisipan ay taal na yaong lumalaganap sa kapuluan, na patutunayan halimbawa ng paggamit ni Balagtas ng gayon ding mga konsepto sa kaniyang klasikong Florante at Laura, bukod pa sa matatagpuang kahawig na konsepto sa libo-libong awit, korido, tanaga, mito, salawikain, at epikong-bayang nabuo sa Filipinas o sa iba pang panig ng Asya. Ano’t anuman, susubukin sa pag-aaral na ito na gawing batayan ang sa Katipunan yamang yaon ang maituturing na kauna-unahang nagtangkang lumagom ng diwain ng isang bansa.

Sagisag bilang Salabid sa Lohika

Umiinog ang “Liham ni Pinay mula sa Singapore” hinggil sa mga kinatalogong karanasan ng masasabing OFW na nagtungo sa Singapore upang makapagtrabaho at kumita ng salapi, habang nangangarap na makapag-asawa ng isang banyagang makahahango sa kaniya sa hirap. Ngunit sa kasamaang-palad ay naging alila ang persona at dumanas ng mabibigat na trabaho mula sa kaniyang amo. Bagaman nakapagpapadala siya ng salapi sa kaniyang iniwang mga kamag-anak sa Filipinas, mahihinuha ang panghihina ng kaniyang loob (taludtod 44-47) at kaya humihiling siya sa mga iniwan na ipagdasal siya upang magkaroon ng sapat na lakas para maipagpatuloy ang trabaho.

Nilisan ng persona ang sariling bansa dahil sa sumusunod. Una, kahirapan. Mahihinuha ito sa taludtod 3 (“Malagim ang kahapon at malabo ang bukas“); taludtod 13 (“Hatid ng dalita’t walang pangalang takot”); at taludtod 18 (“Bugnot na palibhasa sa galunggong at kanin”). At ikalawa, na kaugnay ng una, guminhawa ang buhay at nang makatikim ng kaunting luho. Mababatid ito sa taludtod 16 (“Makauwi sa galak, maahon sa hirap”); taludtod 20-21 (“Pangarap ko ring maging maybahay/ Ng isang ginoong guwapo’t ginagalang”); at taludtod 22-23 (“Maligo sa pabango kung Sabado’t Linggo/ At mamasyal sa parke nang walang agam-agam”). Maaaring sipating mapanlagom ang lunggati ng persona kung isasaaalang-alang ang pangkalahatang lunggati ng mga Filipinong nangingibang-bayan upang magtrabaho, at may bahid ng katotohanan, bagaman maihahaka ring limitado, kung pagbabatayan ang mga karanasan ng OFW. Mabuway na susuhayan ng iba pang katangian ang lunggati, gaya ng walang binanggit hinggil sa ilang detalye sa propesyong naabot ng persona o sa kasanayang natamo niya dito sa Filipinas.

Nang matupad ng persona ang pangarap na makapangibang-bansa, hindi naman malinaw kung saan niya kakamtin ang lunggati. Mahihiwatigan ito sa taludtod 24-25 (“Lumipad nga ako’t dito nasadlak,/ Nagsusulsi ngayon ng sunog na pakpak. //) Ang salitang “sadlak” ay maaaring tumayong hulagway ng “pagbulusok sa kamalasan, kahihiyan, o kasawian” ng persona. “Sadlak” din ang maaaring ikabit sa halos singkahulugan nitong “pagbagsak,” “pagkabulid,” o “pagkaparool” kung pagbabatayan ang pakahulugan ni Jose Villa Panganiban o nina Vito C. Santos at Leo English. Sa unang malas, ang kombinasyon o ang salungatang pahiwatig ng “paglipad” at “sadlak” sa taludtod 24 ay parikala ng mabilis na pagpaling mulang tagumpay tungong kabiguan. Ngunit kung uuriing mabuti, ang dalawang binanggit na salita ay magbubukas ng pahiwatig na walang kontrol ang persona kung saan siya magagawi, at tila tinangay lamang siya ng kung anong puwersa ng tadhana. Na sa katotohanan ay kabaligtaran, dahil bago umalis ng bansa ang isang OFW ay malinaw sa kaniya kung saang bansa siya hihimpil, kung anong uri ng trabaho ang naghihintay sa kaniya, kung anong kultura ang papasukan niya, at kung ano-ano pa. Sa madaling sabi, daraan siya sa mahabang seminar at sermon dito pa lamang sa Filipinas. (Salamat sa ahensiya ng gobyerno o sa di-gobyernong organisasyon!) Maraming mapagpipilian ang isang OFW, at pinakasukdulan ang pagtanggi niya sa inihahaing trabaho sa ibang bansa. Kahit paano’y nakahanda siya kahit pa ilegal na rekruter ang kumuha ng kaniyang serbisyo. Maliban na lamang sa ilang pagkakataon, halimbawa kung magpapasiya ang OFW na mag-TNT (basahin: Tago-nang-tago sa opisyales ng inmigrasyon sa ibang bansa). Sa gayong pagkakataon, walang katiyakan ang OFW kung saang panig ng daigdig siya magagawi.

Subalit sa naturang tula ay ni walang pahiwatig kung TNT ang persona. Wala ring binanggit hinggil sa sinumang ilegal na rekruter. Kaya maihahakang ang kalabuan ng pagpapasiya—o ang kawalan ng kapangyarihang makapamili—ng persona kung saang bansa siya “magagawi” ay pawang bungang isip lamang. Bungang isip yaon na isinakatawan ng persona, at iginiit sa tula. Ang paranoia ng persona bilang talinghaga ay lumikha ng kulob na daigdig sa tula para magmistulang kalunos-lunos ang kalagayan ng OFW. Sa ganitong pagkakataon, maihahaka na ang makata ang “nagsadlak” sa OFW-persona hinggil sa pook na marapat nitong marating sa tula. Na kahanga-hangang pangyayari! Ang Singapore ay isa sa mga bansang may napakahigpit na batas at patakaran hinggil sa inmigrasyon at pagtanggap ng mga manggagawang dayo.

Nag-iiwan din ng tanong ang taludtod 25. Ang alusyong “pagsusulsi” at “sunog na pakpak” ay malikhaing paraan ng paggewang ng mga hulagway. Ang “pagsusulsi” ay nagpapahiwatig ng pagtatangkang maisaayos ang natastas o nabutas na anyo, nang mapanatili ang dating pag-iral ng isang bagay o pangyayari—halimbawa ang isang damit o kalagayan—nang walang matinding pagbabagong ginagawa. Kakabit niyon ang pagtitipid, pagtitiis, at pagnanais na maging kapaki-pakinabang ang anumang bagay na maaaring magamit pa, o ang sitwasyong kaya pang mapangibabawan. Samantala, ang “sunog na pakpak” [4] ay nagpapahiwatig ng ganap na kabiguang makamit ang isang mataas na lunggati. Ang kombinasyon ng “pagsusulsi” at “sunog na pakpak” ay mahihinuhang marupok na paglalapat ng tayutay. Ano pa ang dapat lutasin nang maagap kung ganap na ang kabiguan sa ibang bansa? Wala na marahil kundi ang makauwi nang buo ang pangangatawan at pag-iisip. Gayunman ay walang nakasaad hinggil doon sa tula. Ang tanging hiling ng persona’y “Tumibay akong kasabay ng siyudad/ Bago mamanhid ang isip at puso’y tumigas.“//

Sa tula ni Mabanglo, nakamit ng persona ang kaniyang pangarap na makapangibang-bansa. Mahihinuhang ang “sunog na pakpak” ay tayutay, hindi ng “pangarap” bagkus, ng “pagkaalila” ng persona: ang pagkabusabos ng kaniyang pagkatao dahil sa pagiging “katulong” at yaon ang hindi niya matanggap. Ang gayong kalunos-lunos na kalagayan ay masasabi pang pinatindi ng pagkakataong “itinakwil” ng persona ang “pagkatao” (taludtod 26). Ang “pagtakwil” ay mabigat na salita. Tinataglay niyon ang pagtangging kumilala at magsaalang-alang, na kung minsan ay may bahid ng pagkapoot at paglimot; at sa yugto ng tula, ang pagtanggi sa katotohanan ng pag-iral, at ang poot at paglimot ay kataka-takang nakasentro sa persona. Hindi “isinuko” ng persona ang kaniyang sarili sa “among banyaga,” gayong ang “pagsuko” ay mahihinuhang higit na matalik sa mga salitang “ipinahamig” (taludtod 26) at sa “nakaniig…ang tunay na hirap” (taludtod 28).

Kung tunay ngang “itinakwil” ng persona ang sarili para sa among banyaga, bakit kinakailangan pa niyang maghinagpis sa pangyayaring siya’y “utusan, yaya, kusinera’t labandera”? Kung ilalapat ang konsepto ng “bait” mula sa Katipunan, ang yugto ng “pagtatakwil sa sarili” ang sukdulan ng kawalan ng maingat na pagpapasiya, ng matinong katwiran, ng malalim na pag-iisip, ng tiyak na pagkilos. Maaari ding sipatin na hindi sanay sa mabibigat na trabaho ang persona, kahit pa nakasaad sa taludtod 13 ang kaniyang pinagmulan: dukha. Ang “karukhaan” ni Pinay ay maiuugnay sa natamo niyang propesyon sa lipunan; yamang ang propesyon ang maaaring makapagtakda kung paano lulutasin ni Pinay ang kaniyang suliraning pananalapi. Ano ang propesyon ng persona? Hindi nakasaad. Umaangal ang persona na labing-anim na oras siyang magtrabaho kada araw sa pagiging katulong. O kakaunti ang nalalabing oras ng kaniyang pagtulog at pamamahinga. Gayong isinaad naman niyang “itinakwil” niya ang sarili at wala siyang naabot na mataas na edukasyon? Isang kabalintunaan ito na dapat tuklasin, at kinakailangan marahil ng panibagong bahagdan ng pananagisag upang masapol yaon ng mambabasa.

Ang gayong daloy ng lohika ay isa pang dapat mapagtuunan ng pansin. Ang pagiging “katulong” (domestic help) ang hindi matanggap ng persona. Bakit naman? Hindi ba marangal ang maging DH kung ihahambing sa pagiging politiko na kurakot sa gobyerno? Ang pagtatrabaho sa malinis na paraan ay isang katangiang kahanga-hanga, kung babalikan ang winika ni Jacinto. Ang “paggawa” ay kabaligtaran ng “layaw.” Tumutukoy din ang una sa pagkakamit ng kadakilaan dahil nakapagpapalakas ito ng isip, loob at katawan. Bukod pa rito’y nailalayo ang tao sa “buhalhal na kasalanan, maruruming gawi, at kayamuan.” Samantala, ang pahiwatig ng “malayaw” na pamumuhay ng among Singaporean ang masasabing paglagay sa katayuang “mababa” at di-nalalayo sa asal-hayop. Gayunman ay higit na dapat pagpakuan ng pansin kung bakit hindi matanggap ng persona ang nasabing trabaho. Maitatatanong tuloy: Hindi ba bago magtungo sa Singapore ang naturang persona ay batid na niya na gayon ang kaniyang kahihinatnan? Maiisip na hindi dumaan sa isang matinong ahensiya ng rekruter ang persona at kaya hindi niya alam kung ano ang kaniyang papasuking trabaho. Niloko ba si Pinay, halimbawa, na “pagkaguro” ang ipinangako sa kaniyang trabaho ng ahensiya ngunit “katulong” ang kaniyang kinauwian? Walang pahiwatig sa tula. Maiisip tuloy na ang melo-dramatikong pagngunguyngoy ng persona ay pilit na inilahok ng makata sa tula upang lumitaw ang isang kaawa-awang tagpo.

Kaya mahihinuha ang karupukan ng isip ng persona-OFW. Tatanggapin ng persona ang kaniyang abang kalagayan: Mabuti na ito, kayo rin ang may sabi/ Magpaalila man ako’y may maisusubi// (taludtod 38-39). Ngunit walang ipinahiwatig sa tula na katanggap-tanggap nga sa mga kamag-anak ng OFW ang magpaalila basta kumita lamang ng salapi ang kanilang kaanak. Ipinaaako ng persona sa kaniyang mga kamag-anak ang kakitiran ng kaniyang isip. Kung babalikan ang unang saknong ng tula, mahihinuhang may pagbabantulot pa nga sa panig ng mga kamag-anak kung hahayaan nilang mangibang bansa si Pinay (taludtod 4-11). Pahiwatig yaon na may nalalabing pagmamahal sa persona ang mga naiwang kamag-anak nito sa Filipinas, na maaaring nakaligtaan lamang banggitin ng naturang OFW dulot ng panandaliang amnesia. Maihahakang maluwang ang puwang sa pagitan ng mga salita sa tula; at ang mambabasa, o ang pamilya na pinatutungkulan, ang hinahayaang magkarga ng mga pakahulugan sa mga sagisag na nagbubuhat kay Pinay. Kaya posibleng sipatin din ang mga taludtod 38-39 bilang masakit na “pahaging” sa mga kamag-anak ni Pinay na umaasa sa kaniyang dolyar na ipadadala sa Filipinas. Ang ganitong pananalita ay susuhayan ng mga katwirang: una, may takot at pagbabantulot sa panig ni Pinay na umalis sa Filipinas; ikalawa, walang malinaw na propesyon si Pinay; ikatlo, itinakwil ng persona ang sarili at nagpaalipin sa among Singaporean; at ikapat, paranoid si Pinay sa kaniyang propesyong OFW o pagiging katulong.

Samantala’y kung uuriin nang mabuti kung sino ang kausap ng persona ay malabo. Ang “kayo” na binanggit sa taludtod 1 at tumukoy din sa “inyo” na matatagpuan sa taludtod 4—na nasa ikalawang panauhan—ay biglang lumihis sa ikatlong panauhan (tingnan ang mga taludtod 5-37). Animo’y mahabang monologo yaon ng persona, at ang sinimulang tonong kumbersasyonal sa bukanang saknong ay hindi napanatili o dili kaya’y nasundan. Bagkus ang tinig ay nagmistulang pabulalas5, o nagtatalumpati sa entablado, na para bang walang kaalam-alam ang mga tao na bábasa ng kaniyang sulat. Maaaring ikatwirang sinadya ang gayong taktika. Kung sinadya, lilitaw na lumalaylay ang pananagisag sapagkat hindi yata batid ng persona kung sino ang dapat niyang kausapin. Marahil ay magulo ang isip ng persona. O kaya’y mahina siyang magsulat gaya ng nakararaming di-nakapag-aral. Ano man ang dahilan, itatatwa lahat iyon ng malalalim na salitang inilahok sa tula at maihahakang marunong ng Tagalog ang persona.

Ang kabihasaan—kung kabihasaan mang maituturing—ng persona sa paggamit ng malalalim ng Tagalog ay maihahakang pag-angkin niya ng kapangyarihan na makapagpahayag sa sariling wika; at ang kapangyarihan ding iyon ang magbubukod sa kaniya sa wikang ginagamit ng kaniyang amo at siyang namamayani sa Singapore. Ngunit itatatwa yaon ng isang sagabal. Iyon ay walang iba kundi ang pila-pilantod na pananaludtod sa pananagalog, ang kawalan ng matinong pangungusap sa ilang saknong dahil sa ginamit na taktikang pagtatanggal ng mga pangatnig, pang-ukol, at iba pang salita. Maaaring mapalusot pa iyon kung animo’y tila nabuburyong ang inog ng isip ng persona. Ngunit hindi. Wala rin sagka sana sa maayos na pagsunod sa balarila yamang hindi naman gumamit ng sukat at tugma ang makata. Hindi rin ipinadron ng makata ang tula sa daloy ng Ingles, o kaya sa mga salitaan sa dula o kuwento, o kaya’y sa pabalbal na taktika, na pawang malimit tinatantiya ang makatotohanang usapan upang magmukhang madulas ang pananaludtod. Kaya masisilip na ang bigat ng paggamit ng malalalim na salita ay katumbalik ng bigat ng kapangyarihan ng maayos at malinaw na daloy ng diwa at pahayag. Ang pingas sa mga pangungusap ay nakapagdulot ng kalabuan (i.e. pagkabarok) o ng salungatang pagpapahiwatig sa balangkas ng liham. [6] Malinaw na halimbawa ang mga taludtod 16-19 na maibabalangkas sa tatlong pangungusap ngunit ikinulob lamang sa isang pangungusap ni Mabanglo. Ang resulta: nakapagpalabo ng pananagisag ang pagkawala ng mga pangatnig, bantas, at panghalip sa pangungusap. Sa kabilang dako’y mapagdududahan din ang tinig ng persona. Si Pinay ay masisipat na nagsasalitang waring taga-akademya imbes na probinsiyana. Na kahit sabihin pang dukha’y mahihiwatigang nasa gitnang uring kung mag-isip ay pseudo-intelektuwal. Taliwas na taliwas ang tinig ng persona sa karaniwang OFW na naging katulong, at mahihinuhang mapagbalatkayo.Ang tinig at himig ni Pinay sa tula ay kawangis din sa halos lahat ng tula sa nabanggit na dalawang koleksiyon ni Mabanglo: iisa ang taginting na kung hindi man nanggagalaiti ay mapaghinagpis.

Sa paningin ng taga-Singapore, nakamit ni Pinay ang kapangyarihang makapagpahayag sa sariling wika; subalit sa paningin ng mga kamag-anak o kaibigan o bayang Filipino, ang kapangyarihang makapagpahayag ni Pinay ay maituturing na kapos, paltos, o malabo. Hindi sapat ang basta makapagpahayag. Kailangan yaong malinaw, tiyak, at tapat.

Pansinin din ang sumusunod. Sugatan ang ngiti ko nang lisanin kayo[.] /Malagim ang kahapon at malabo ang bukas[,]/ Ngunit kailangan [kong] ipakipagsapalaran/ Kahit ang mga payak ninyong halik at yakap./ Ang mga bantas at salitang nakapaloob sa panaklong ay masasabing ang nawawalang mahahalagang sangkap sa pangungusap. Ang katagang “ngunit” sa ikatlong taludtod ay mas angkop na palitan ng “kaya” upang itampok ang pangyayaring makikipagsapalaran ang persona dahil “malagim” ang dati niyang karanasan at walang katiyakan ang kaniyang kinabukasan. Ang pasalungat na paraan ng pagpapahayag na ginawa ni Mabanglo ay lilitaw pang may pagbabantulot (napilitan?) sa panig ng persona-OFW; dahil gayong batid ng persona ang dusta nitong kalagayan ay waring ayaw pang umahon sa abang kalagayan. Maiisip tuloy na ang balangkas na pangungusap ay “Ingles na Tinagalog” na siyang pinasimulan nina E. San Juan Jr. at Cirilo F. Bautista. At kung kaliligtaan naman ang nakapanaklong na “kong” (taludtod 2) ay mahirap mabatid kung sino ang tinutukoy ng “ipakipagsapalaran.” Maipagkakamaling “ipakikipagsapalaran” ng mga kaanak ang persona, halimbawa kung sisipating parang bugaw ang una sa huli. Bukod pa rito, ang mga taludtod 3-4 ay mauuring kahina-hinala. Ang persona ay walang pasubaling “ipakikipagsalaparan” ang kaniyang buhay sa Singapore upang kumita ng salapi. Subalit ang “ipakipagsapalaran” ang “mga halik at yakap” ng kaanak ay nag-iiwan ng tanong yamang hindi naitaguyod nang ganap sa tula kung sadyang kaugnay ng naturang pananagisag ang lantay na pag-ibig; o ang pagtataksil nang palihim ng OFW sa kaniyang kamag-anak o vice-versa.

Ang mga taludtod 5-11-na malinaw na pagpasok sa ikatlong panauhan-ay nagbibigay ng malikaw na pananagisag hinggil sa kausap ng persona. Hindi ba ang sulat ay nakatuon sa pamilya ng OFW? Bakit nakabukod ang gayong paglalarawan? Sino ang tinutukoy na pinagmumulan ng bilin at tawag? Posibleng ikabit ang gayong pahiwatig sa OFW na paalis, o kaya’y sa mga magulang nitong maiiwan sa Filipinas. At sino ang tinutukoy na “panganay na anak”? Maaaring ikabit ang pahiwatig sa anak ng OFW; o kung hindi’y sa OFW na isang anak na nagpaalam sa kaniyang mga magulang. Ano’t anuman, nagiging masalimuot ang alamís dahil ang saray ng mga pahiwatig ay nakapaloob sa kung ano ang tunay na ibig ipakahulugan ng persona. Na nagkataong isinalalay sa sablay na pananaludtod.

At bakit nagkagayon? Malulutas ang kahinaan ng saknong kung muling babasahin nang ganito ang daloy ng pangungusap: Malinaw na malinaw sa [aking alaala]/ Ang paglalim ng pileges sa noo ni Ama,/ Ang namintanang luha sa mata ni Ina, [Na pawang] ikinubli ng mga pisil sa palad/…Bumubuntot ang [kanilang] mga bilin at tawag/ Sa papalayong hakbang ng panganay na anak. // Ang naturang paglalatag ng mga hulagway ay lilitaw na nasa tonong kumbersasyonal pa rin ang tinig ng persona. Ginamit lamang ang paggunita upang ipakita ang naglalaro sa isip ng persona at hindi ang kung anong pagsingit ng imahen sa teksto. Mapapansing ang “pananda” ay pinalitan ng “alaala” upang hindi maipagkamaling karaniwang marker, gaya ng lapis o kapirasong papel, lamang ang “pananda.” [7]

Sa mga taludtod 16-23, higit na lilinaw ang talusaling na pag-iisip ng persona. Inudyukan ng pangarap na umunlad ang persona at nang guminhawa sa hinaharap ang pamumuhay. Ngunit ang “pangarap”8 na tinutukoy ay malabo sa tula. Ano ang nais o lunggati ng persona? Maging dakilang titser, inhinyero, abogado, kaminero, o puta? Hindi tiyak. Basta naghahangad lamang ang persona na magtagumpay. Higit pang mabubunyag ang pagkatalusaling ng gawi ng persona dahil pangarap din niyang makapag-asawa ng guwapo, mayaman, at iginagalang na lalaki. At tumikim ng luho, gaya ng paliligo sa pabango at paglalakwatsa sa parke, nang walang iniisip na problema. Kaya paano maaasahang magtatagumpay ang isang OFW-o kaya’y ang sinumang tao-kung hindi malinaw sa kaniyang sarili kung ano ang ibig niya sa buhay? Lalo pa kung hindi niya batid kung paano makakamit ang lunggati? Ang kahinaan ni Pinay bilang talinghaga sa tula ay pinatindi ng kalagayang higit na detalyado ang paglalarawan ng mga bagay na sekondaryo lamang sa buhay ng persona kompara sa abstraktong pagsasahulagway at pagsasaanino ng mahahalagang punto, gaya ng pangarap at propesyon ni Pinay bilang OFW. Dapat lamang asahan na lasapin ng persona ang kaawa-awang kalagayan niya, na nakasaad sa mga taludtod 26-37. Kung hindi alam ng persona kung ano ang mga hakbang na dapat niyang isakatuparan, ang tadhana ang magpapamukha sa kaniya kung ano ang dapat gawin.

Dalawang ulit lumitaw ang salitang “pangarap” sa tula: una, sa taludtod 16; samantalang ang ikalawa’y sa taludtod 37. Ang una’y nag-udyok sa persona upang kumilos at magtrabaho sa ibang bansa. At ang ikalawa naman ay dinudulugan ng persona, na maaaring pinagdarasalan, pinagsasanggunian, o itinuturing na sagrado (“altar ng pangarap”). Mahihinuhang kapani-paniwala ang una dahil ang pangarap ay nagmistulang makapangyarihang “tinig” (o “daimon” sa wikang Romano) na naging gabay ng persona hinggil sa dapat niyang gawin. Ngunit ang ikalawa’y kataka-taka yamang ang reaksiyon ng persona sa nagsakatawang “pangarap” (panaginip?) ay pagdulugan yaon. Ano ang idudulog? At bakit magdudulog ng anumang problema o hinaing ang OFW sa kaniyang pangarap kung ang pangarap ay basta umunlad ang buhay nang walang pagsasaalang-alang kung ano ang marapat o tumpak gawin? Bukod pa’y hindi naman matutugunan ng “pangarap” ang lahat ng hiling ng persona. Bagkus, ang persona ang dapat aktibong kumilos upang matupad ang kimkim na lunggati. Kaya ang ikalawang pahiwatig ng “pangarap” ay maaaring makapagsaad ng higit na kahinaan ni Pinay, dahil pumapaloob siya sa realidad na siya lamang ang nakababatid at nagkataong nakabukod sa realidad ng kaligirang iniinugan niya. Lalantad na palsipikadong tayutay ang “altar ng pangarap.” At maisisingit na mahina ang kalooban, ang katauhan, at ang kabuuan ni Pinay bilang OFW. O kung hindi’y nababaliw ang persona dahil kahit banggitin niya ang kaniyang “pangarap,” ang pangarap ay nananatiling hungkag, malabo, at walang direksiyon kaya mahirap abutin.

Sa kabila ng lahat, kahanga-hanga ang intensiyon ng persona na magpadala ng salapi para sa kaniyang mga kamag-anak. Ipapayo niyang gamitin ang salapi upang may mailuto at makakain nang sapat ang kaniyang kamag-anak (taludtod 43); at ipangungunang “kalimutan muna ang nasang sinimpan” (taludtod 42). Maaaring tumukoy ang “nasang sinimpan” sa mga sumusunod. Una, sa kabiguang madanas ang materyal na luho. Ikalawa, sa mahigpit na pag-iingat ng salapi. At ikatlo, sa mga kinimkim at inilihim na hangarin. Nagsasaad ng pagtitipid ang “simpan.” [9] Subalit imposible, sa isang banda, na tipirin o ipunin ang “nasa.” Ang “nasa”-bagaman hindi malimit natutupad at hindi laging nagsasaad na isasagawa-ay nagtataglay ng kalayaan sa loob ng isip at kalooban ng tao. Lilitaw samakatwid na marupok ang taludtod 42 kung idurugtong sa taludtod 43.

Matatagpuan ang pinakasukdulan ng tula sa mga taludtod 44-47. Hiniling ng persona na ipagdasal siya ng mga kamag-anak upang manaig sa gitna ng hirap. Nais ng persona na “tumibay…kasabay ng siyudad/ Bago mamanhid ang isip at puso’y tumigas.”// Kataka-taka ang ganitong gawi, lalo kung babalikan ang sinambit ng persona sa taludtod 26: ang pagtakwil sa sariling pagkatao. Kung itinakwil ng persona ang sarili, hindi pa ba nangangahulugan ito na hindi pa manhid ang isip at tumigas ang puso niya? Bukod pa rito, ang pagtatangkang ihambing ng persona ang sarili sa siyudad ay makapag-iiwan din ng puwang para makagimbal. Kasabay ng pag-unlad ng lungsod ang pagsibol ng iba pang problemang panlipunan: labis na populasyon, polusyon, krimen, alyenasyon, sakit, at kung ano-ano pa. Hindi man ekspertong sosyologo o antropologo ang sinumang mapagmasid na tao’y mahihinuha niya sa kaniyang kaligiran ang isang katotohanan: ang sukdol na kaunlaran ng lungsod ang simula din ng paghina ito. Kung ilalapat sa tula, ang pagnanasang sumabay ng persona sa tibay ng lungsod ay kagila-gilalas. Mahihinuhang si Pinay na umalis ng Filipinas ay hindi na ang dating Pinay na kakilala ng kaniyang kaanak. Nabubura ang kaakuhan ni Pinay at ang natitira’y ang lungsod ng Singapore na kaniyang pinagtatrabahuhan. Dagdag pa, maglalaho tiyak ang OFW, ngunit mananatili ang lungsod-maunlad man o hindi-habang naririyan ang pangangailangang magtipon sa isang lunan ang mga mamamayan.

Ang paglalahok ng “sugatan ang ngiti” (taludtod 1), “dawag ng takot” (taludtod 12), at “udyok ng pangarap” (taludtod 16) nang lisanin ng persona ang sariling bansa ay tatlong tayutay na mahihinuhang pahiwatig din ng simula ng pagkabiyak ng katauhan ng persona: ang isa’y ibig manatili sa kinalakhang lupaing malapit sa puso niya ngunit salat naman yaon sa materyal na kaginhawahan; samantalang ang ikalawa’y umaasa sa ipinangangakong materyal na kaginhawahan ng banyagang lupain ngunit nagsasaad naman ng pagdanas ng persona ng mabigat na tungkulin o pasanin. Kung mayroon mang maganda sa tula, yaon ay walang pasubaling ang paglalahok ng kirot, takot, at pag-asa na pawang mga talinghagang iiwan ni Pinay sa alaala ng mga tao na pinatutungkulan ng liham.

Sagi at Sagsag sa Sagisag na Inang Bayan

Mapapansing ang persona, na kinakatawan ni Pinay, ay nagtatangkang dalhin ang isang napakapersonal na salaysay tungo sa malawak na lipunan. Ang mismong pangalang “Pinay”10 ay masasabing alusyon sa balbal na salitang “Filipino” o ang babaeng Filipino ang pagkamamamayan (citizenship). Maaaring gumanap din ng sarisaring papel si Pinay bilang “artista, ina(ng bayan), at subersibo” kung isasaalang-alang ang pagsusuri ni Roderick Niro Labrador sa mahabang tulang “Anyaya ng Imperyalista” ni Mabanglo. Kung gayon nga, kinakailangang sipatin si “Pinay” bilang sagisag sa higit na mataas na saray ng pagpapahiwatig, alinsunod sa ibig ipaabot ng nananagisag at sa maaaring mabatid ng sumasagap ng pananagisag.

Si Pinay ay maaaring sumagisag hindi lamang sa isang Filipina bagkus sa napakaraming babaeng OFW sa iba’t ibang panig ng daigdig. Gayunman, masasabi ring si Pinay bilang persona ay hindi kayang sumaklaw—at karaniwang limitado ang kintal—sa pangkalahatang hulagway ng babaeng OFW. Si Pinay bilang OFW, sa mga tula ni Mabanglo, ay mahihiwatigang kapilas lamang na mukha ng iba’t ibang uri ng katulong (i.e. domestic help) o ng mga propesyonal na naghahangad ng dolyar, mansanas, tsokolate, niyebe, buhangin, banyagang asawa, inmigranteng visa, sex, at kung ano-ano pa. Ang OFW na palaging api at kawawa ngunit malakas ang loob at pangangatawan; ang mapaghanap ng ginhawa at tagumpay sa buhay; ang dakilang mapagsapalaran sa ibayong dagat; ang ipinagmamagarang bagong imahen ng bayani ng bansa; at ang mapanggulat na Inang Bayan na dumurukit sa sarili upang mabuntis nang mag-isa at magluwal ng kalayaang pangkasarian, pampolitika, at pangkasaysayan. Pinakamatingkad sa lahat ang pagtatampok sa panlahatang Pinay bilang sagisag na “Inang Bayan.” Datapwat taliwas sa ibig ipabatid ni Mabanglo, si Pinay bilang Inang Bayan sa “Liham ni Pinay sa Singapore” ay isang sagisag na nagtataglay ng katangiang babasagin at umaasa ng kaligtasan sa pamamagitan ng dasal (taludtod 47).

Taliwas si Pinay sa sinaunang pagtingin hinggil sa alusyong “Inang Bayan” na kinasangkapan ng mga makatang Tagalog bago sumiklab ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ayon sa tulang “Kasarinlan”11 ni Filomena T. Alcanar, ang personang Filipinas-bagaman maliit kung ihahambing sa ibang bansa-ay maihahalintulad sa “…tubig kung makahirin/Pumapatay ng mayama’t malakas ma’y sinusupil.” Sa dalawang pangwakas na taludtod ng naturang tula, napakahalaga ang pagpapanumbalik ng isinakatawang “kasarinlan” at kaya “Ang mamatay ay dakila’t kamatayan ay matamis/ Kung bisig kang nagpaguho sa gusali ng limatik.” Sa isa pang tula ni Alcanar, ang “Ina ang babaeng nagpapakamatay/ Lumikha ng isang payapang tahanan,/ Ina ang babae na nanghihinayang/ Magtapon ng binhing pakikinabangan.” [12] //

Sa tulang “Ang Ina Ko’y Lumuluha…” [13] ni Julian Cruz Balmaseda ay inilarawan ang talinghaga ng “Ina” bilang Filipinas sa ganitong pamamaraan. Lumuluha ang Ina (Filipinas) hindi dahil sa kahirapan, bagkus dahil sa pang-aalipin ng dayo: “Bukod tangi ang Ina ko sa lahat ng mga ina:/ may sariling kayamanan, may lupai’t may pasaka/ ay kung bakit habang buhay ay palagi nang kasama…/ May puhuna’y nangungutang, may gusali’y tumitira/ sa gusaling hiram lamang ng nanghiram sa kaniya…/ Kung ang tao’y nilikhang parapara,/ ang ina ko’y nalimutang pamanahan ng ligaya.”// Batid ng persona kung bakit nalulungkot ang kaniyang ina. Mahihiwatigan din sa taludtod na maláy ang persona na ang kaniyang Inang Bayan ay may likás na yaman (o dating maginhawa) dangan lamang at ang nakikinabang ay ang mga mananakop na bansa. Kung babalikan ang tula ni Mabanglo, nalulungkot si Pinay dahil sa pagiging “alila” sa Singapore ngunit tinatanggap o tinitiis ang pasakit na yaon kapalit ng salapi. Ang naturang gawi ay masasabing kakikitaan ng kasalatan sa “katwiran,” alinsunod sa ibig ipakahulugan ng Katipunan.

Ang paglalarawan ni Balmaseda ay maaaring maugat sa “Inang Bayan” o “Haring Katagalugan” na konseptong binuo ng gaya nina Bonifacio at Jacinto sa kanilang Katipunan. Mahihiwatigang ang tulang binuo ni Balmaseda ay alingawngaw ng “Ang Dapat Mabatid ng mga Tagalog” ni Bonifacio. Ang pagkakamit ng “ginhawa,” para kay Bonifacio, ay nangangailangan ng pagpapanumbalik ng “katwiran” at “liwanag” sa tao upang mabatid ang tumpak na landas na dapat tahakin:

“…Itinuturo ng katwiran na huwag nating sayangin ang panahon sa pag-asa sa ipinangakong kaginhawahan na hindi darating at hindi mangyayari. Itinuturo ng katwiran na tayo’y umasa sa ating sarili at huwag antayin sa iba ang ating kabuhayan. Itinuturo ng katwiran na tayo’y magkaisang-loob, magkaisang-isip at akala, at nang tayo’y magkalakas na maihanap ang naghaharing kasamaan sa ating bayan.” [14]

Iginiginiit ni Bonifacio na ang “kaginhawahan” ay higit sa pagtataglay ng materyal na bagay. “Panahon na,” aniya, “na makilala ng mga Tagalog ang pinagbuhatan ng kanilang mga kahirapan. Araw na itong dapat kilalanin na sa bawat isang hakbang natin ay tumutungtong tayo at nabibingit sa malalim na hukay ng kamatayan na sa ati’y inuumang ng mga kaaway.” [15] Sa tula ni Mabanglo, si Pinay bilang Inang Bayan ay handang magtiis ng mga pasakit na dulot ng makapangyarihang bansa (Singapore). At ang kalabuan ng pangarap ni Pinay, na mahihinuhang nakasalig sa materyal na kaginhawahan, ay pagkabalaho sa “karimlan” at “kawalan ng bait.” Iniaatang niya ang kaniyang “pagginhawa” hindi sa paglutas ng mga tinamong pang-aapi sa dayong amo kundi sa pag-asa sa idudulot na lakas ng pinaniniwalaang diyos na abstrakto; o dili kaya’y sa pagsalalay sa “panaginip” na animo’y walang katuparan. Sa Katipunismo [16], ang “kaginhawahan” ay maaaring makamit dito sa mundo at hindi sa kung saang kalangitan. Bukod pa rito, ang katwiran na mailap sa pagkatao ni Pinay ay nasasagkaan ng kawalan ng kalayaan. Para kay Jacinto, ang “katwiran” at “kalayaan” ay magkasanga; at nakasalig ang una sa ikalawa:

“Madalas namang mangyari na ang Kalayaan ay sinasakal ng mali at bulag na pagsampalataya, ng mga laón at masasamang ugali, at ng mga kautusang udyok ng mga akalang palamara.

Kung kaya may katwiran ay dahil may kalayaan.

Ang Kalayaan nga ay siyang pinakahaligi, at sinumang mangapos na sumira at pumuwing ng haligi at upang maigiba ang kabahayan ay dapat na pugnawin at kinakailangang lipulin.” [17]

Sentral sa ideolohiya ng Katipunan ang konsepto ng “liwanag” at “dilim.” Bukod sa dalawa, higit pa umanong mag-ingat sa “ningning” na nakasisira ng paningin at nagdudulot ng maling pagsampalataya. Sa tula ni Mabanglo, ang Singaporeang dolyar ang maaaring sumagisag sa “nakabubulag na ningning” at hindi sa katotohanan ng paglaya ni Pinay bilang personang OFW. Ang inaasahang materyal na luho, gaya ng “paliligo sa pabango,” “masasarap na pagkain,” at “paglalakwatsa sa parke” ay maaaring pumuno rin sa pananagisag na “ningning.” Maselan ang mga makatang Tagalog na maituturing na Katipunista, gaya nina Ramos, Pedro Gatmaitan, Balmaseda, Regalado, L.K. Santos, De Jesus, Hernandez, at Collantes sa paghawak ng gayong diwain. Parang pinagtiyap ng tadhana ang pagkasangkapan nila ng mga konsepto’t salitang pang-Katipunan sa kani-kaniyang mga tula. Halimbawa, papabor sina Ramos, Santos, Collantes, at Hernandez sa panig ng mga manggagawang nagwewelga at itataguyod ang konsepto ng esensiya ng “paggawa” na pinalawig nina Bonifacio at Jacinto; samantalang tinutuligsa rin ang negatibong “layaw” na ipinangangalandakan ng mayayaman at hindi naman pinakapangunahing kailangan sa pag-iral ng isang tao. O kaya’y maihahalimbawa ang tulang “Lider Obrero” ni De Jesus na masisteng tinutuligsa ang mapagbalatkayo’t mapanggamit na organisador ng mga manggagawa na may layong kalakalin ang hanay ng mga ito upang maging popular ang sarili sa politika, puhunan, at paggawa.

Samantala’y ang Singapore ay maaaring sumagisag sa anumang bansang maunlad: ang sentro ng kaginhawahan at pagmamalabis, ang bukal ng diskriminasyon at pambubusabos, ang hanggahan ng maningning na tagumpay o ng balighong pangarap. O kaya’y ang maliit ngunit maunlad o mapagmataas na bansang naging sangay ng dambuhalang network ng mauunlad na bansa na pilit pinangingibabawan ang mga dukhang bansa. Ang Singapore bilang talinghaga ay lumalantad na “aktibong” tagapagdala ng sitwasyon, ang “tagapagdikta” hinggil sa maaaring tamuhing ginhawa ng persona sa tula. Ang Singapore, sa tula ni Mabanglo, ay masasabing pinagsasanga lamang sa tauhang among mapang-api kay Pinay. Singapore din ang bulag na pagsisilbihan ni Pinay bilang Inang Bayan kapalit ng kinakailangang salapi. Ang pagpailalim kung gayon ni Pinay sa Singapore ay simula ng pagsusuko niya ng taglay na laya; at ang kawalan ng laya ay magdudulot naman ng pighati. Maaaring tingnan din sa anggulong ang pighati ni Pinay ay naiibsan, kahit bahagya, habang tumatanggap siya ng karampatang salapi. Tanggalin ang salapi, at makaaasa marahil ng pagbalikwas ni Pinay laban sa kaniyang amo; o ng Inang Bayan (Filipinas) laban sa Singapore.

Ang Filipinas, sa kabilang dako, ay inilarawang lunan ng karukhaan, halimbawa mulang trabaho hanggang edukasyon. Si Pinay ang maglalantad nito, at nagsakatawan ng kawalang kapangyarihan, ng babasaging bait, ng mabababaw na pangarap. At si Pinay bilang Inang Bayan-na maituturing o itinuturing ang sarili na “mababa”-ay nakapagtatakang nagnanais na pumantay sa kalagayang “mataas” ng mayamang bansang gaya ng Singapore. Sa tula, si Pinay ay lumalantad na “pasibo” sa kaniyang sitwasyon. Hindi gagawa ng sariling pamantayan si Pinay at hindi sisipating iba ang kaniyang daigdig sa daigdig ng mga dayo. Mahihiwatigang ang pamantayan niya sa sarili, sa kaanak, at sa Filipinas, ay ang pamantayang “panlabas”—ang pagtinging materyalistiko at mekanikal na iginigiit ng lumang paniniwala at pinagtitibay ng mga mapanakop na bansa. Pangaral nga ng makatang Ismael C. Almazar: “Huwag kang malungkot kung ikaw ma’y dukha,/at nabubuhay kang api’t kulang pala;/ dukha man ang tao’t may pusong dakila,/higit sa mayamang sakim at masiba!”  [18]

Sa unang malas, ang pagpasok ni Pinay sa banyagang lupain ay pagtatangkang takasan ang karukhaan na kaniyang nararanasan sa sariling bansa. Kaugnay nito, puwede ring sipatin na ang kolektibong hulagway ni Pinay bilang OFW ang sumasalakay at nagtatangkang agawin ang pook ng kapangyarihang isinakatawan ng Singapore at ng Singaporeang employer. Subalit ang banyagang lupain ang makapagdidikta ng mga patakarang dapat pagsumundan ng persona upang masabing nagtagumpay nga siya. Sa tula, ang pagpaloob ni Pinay sa Singapore ay pagkagat sa pain at pagkabitag sa pang-aalipin. Ito ang magbabadya ng pagkabiyak ng katauhan ni Pinay: ang isa’y malayang aninong naiwan sa loob ng Filipinas, at ang ikalawa’y hulagway na umiiral at humihingi ng paglaya doon sa loob ng Singapore. Kung hihigitin pa ang mga pahiwatig, si Pinay din ang magiging ekstensiyon ng kawad ng pambubusabos at diskriminasyon ng among Singaporean. Samantala’y masisipat naman ang amo na humihigop ng kapangyarihan sa kabuuang bukal ng yamang ekonomiko-panlipunan-pampolitika ng Singapore. Ang pagpalag ni Pinay sa abang sitwasyon ay lalantad na abstrakto, suntok-sa-hangin, at ipinaloob pa sa mga retorikang tanong (taludtod 34-35) upang pangatwiranan ang pag-angal. Tinupad lamang ni Pinay ang pasaring ng sinaunang kawikaan:

Nakahiga na sa papag
ay lumipat pa sa lapag.

Gayunman, mahihiwatigang ang pagkabusabos ni Pinay ay dulot din ng kaniyang kamangmangan at pagsandig sa ilalaan ng tadhana. Ipinamalas sa tula ang pagnanais na makamit ng persona ang isang pangarap. Ang pangarap na malabo, hungkag, at walang patutunguhan. Hihilingin niya sa mga kamag-anak na ipagdasal siya upang maipagpatuloy ang gawain. Ang naturang katangian ang karupukan din ni Pinay bilang sagisag. Handang itakwil ni Pinay ang sarili kapalit ng maalwang kabuhayan ng pamilya. (Sa tulang “Ang Paghihintay Ko” [19] ni Alcanar, nawari ng hardinera-persona na “Ang pananagana ay sa gumagawa’t di sa naghihintay.”) Ang kamangmangan din ni Pinay ang maglalantad ng balighong pag-ibig niya sa pamilya na naiwan sa Filipinas. At sa naturang kalagayan, si Pinay bilang Inang Bayan ay masisipat na napasasakop sa dayuhang bansa dahil sa mga sumusunod. Una, pagkabulag sa yugtong ni hindi niya batid ang taglay na yaman, talino, at lakas na nasa kaniyang kaakuhan. Ikalawa, masaklaw na kamangmangan sa bisa ng kolonisasyon at diskriminasyon ng lahi lalo sa ibang lupain. Ikatlo, paghahangad ng mabilisang pagyaman kahit ang kapalit ay pagkawasak ng puri at paglasap ng kaapihan. Ikaapat, paglalaho ng sariling pambansang “kaluluwa” o “diwa” na pawang sumapi sa katawan ng ibang mapanakop o maunlad na bansa. Ikalima, ang karukhaan sa pambansang lunggati, bukod pa sa materyal na bagay. Ito ang mga baluktot na katangiang matagal nang ibig ituwid ng Katipunan nina Bonifacio at Jacinto. Sa kasamaang-palad, napananatili pa rin yaon sa nasabing tula ni Mabanglo.

Sakali’t napakarahas ng gayong pagsipat, marapat pa ring tingnan si Pinay bilang sinapupunan na “nagluluwal ng masa” at “nagpapalawig at kumakatha ng pakikibaka ng masa” kung ilalapat ang kritika ni Labrador. Na bagaman kinakailangang danasin ni Pinay ang kasalukuyang pang-aapi at pagpapahirap, “susupling sa kaniyang mga palad ang mga sandata laban sa pang-aapi; at sa kaniyang mga palad din makatatagpo ang masa ng inaasam nitong kalayaan.” Sa ganitong pagkakataon, si Pinay bilang sinapupunan ay baog at hungkag. Paanong susupling ang “sandatang mapagpalaya” sa palad ni Pinay kung mismong si Pinay bilang persona sa tula ay handang magpaalila para lamang sa materyal na kaginhawahan ng buhay? Kung wala siyang pakialam kung “itakwil” ang pagkatao-pagkamamamayan-pagkabansa basta lamang makamit ang inaasam na salapi o luho? Kung malabo ang kaniyang pinagtutuunang pangarap at palaasa sa diyos na magpapatibay sa kaniya? Napakarupok na hulagway at sagisag si Pinay; at ang kaniyang kalayaan at ang kalayaan ng kaniyang mga kaanak at ng Filipinas ay marapat lamang umabot sa antas ng kaniyang naunsiyaming karunungan. Hindi gumanap ng pangunahing papel si Pinay bilang mapagpalaya sa tula; bagkus ibang kaakuhan ang mahihinuhang gaganap niyon para sa kaniya. Matagal nang inuyam ni Benigno Ramos ang gayong asal na palabalak: “Sa makuha at sa hindi ang mahal mong kasarinlan/ hindi iyan ang sa amin ay lubos na kailangan,/ kami’y walang dapat gawin kundi pawang balak lamang/ at pagkatapos magbalak, magbalak ng iba naman…/ Filipinas, aming bayan/ sa balak ka mamamatay!  [20] //

Sa kabila ng lahat, maaaring titigan ang sagisag na Pinay bilang tagakatawan ng kapangyarihang ibig manaig sa pook mismo ng kolonisasyon. Ang pananatili ng persona sa kaniyang employer at sa Singapore ay pagpapalawig sa dati nang paniniwalang “mapagtiiis,” “matibay,” at “di madaling igupo” ang OFW o ang Filipino. Na tinitingnan lamang ni Pinay ang Singapore bilang kasangkapan upang maabot niya ang mithi. Kung susundin ang gayong pangangatwiran, higit na lilitaw na materyalistiko nga si Pinay (o ang Filipinas); walang pakundangan ang kaniyang pagkasubersibo hangga’t kikita ng salapi kahit pa malagay sa panganib ang buhay. Bukod pa, mahihiwatigang negatibo ang sipat sa mga halagahang Filipino na “pagtitiis”o “pagkamatiisin” at “pagkamatibay.” May hanggahan lahat yaon, ayon sa Katipunan, at dapat nakasalig sa katwiran o dili kaya’y sa tunay at dalisay na pag-ibig: hindi lamang para sa kadugo o sa bayan, kundi maging sa kaakuhan mismo ni Pinay.

Mahalagang balikan ang masusing teorya [21] ng pagsipat na ginawa ng batikang historyador Zeus A. Salazar hinggil sa “Kabansaan,” “Katipunan,” “Kabayanihan,” at “Himagsikan.” Maihahanay sa isang panig ang mga konseptong gaya ng “Nasyon” (Nación), “Filipinas” “Rebolusyon” (Revolución), “Hero” (Heroe) na pawang itinaguyod ng mga ilustrado, creole, at mestisong kastila na siyang mga elite. Sa kabilang dako’y maipaglalangkap naman ang mga konseptong gaya ng “Inang Bayan,” “Haring Bayang Katagalugan,” “Himagsikan,” “Katipunan,” at “Bayani” na pawang itinaguyod ng mga anakpawis na gaya nina Bonifacio at Jacinto. Malaki ang kaibhan ng dalawang pangkat ng mga salita, kung pagbabatayan ang kasaysayan ani Salazar, na marapat lamang isaalang-alang upang mabatid ang kasalukuyang kalagayan ng pagtingin sa kabansaan.

Kung ilalapat ang teoryang pangkasaysayan ni Salazar sa tula ni Mabanglo ay walang pasubaling guguho ang anumang paimbabaw na linyang pampolitikang ibig ipahiwatig ng personang si Pinay. Si Pinay ay mahihinuhang supling ng mga diwaing iisa ang pinaroroonan: na nasa banyagang gahum na pampolitika’t pang-ekonomiya ang kaligtasan ng bansa o OFW; na nasa pagpailalim na iilang maykaya ang kaligtasan ng mga dukha; na sinisipat ang Singapore gaya ng dating pagsipat sa Espanya, Amerika, at Japan na pawang pinaniwalaang makapagsasalba sa Filipinas; na ang kalinangang inaangkin ni Pinay ay kalinangan ng tagalabas imbes na Inang Bayan (Filipinas); na maiisipan lamang marahil ni Pinay ang kung anong rebolusyon kung nagsimula na’t lumaganap ang himagsikang itinaguyod ng mga kapwa niya anakpawis doon sa sariling bayan.

Salungat ang diwaing “kabayanihan” ni Pinay kung sisipatin sa punto de bista ng mga anakpawis ng Katipunan. Taglay ng isang “bayani” halimbawa ang malinaw na lunggati para sa kaniyang kapwa, bayan, at pangkat. Ang kaniyang pagkilos ay hindi sumasalungat sa sariling lipunan ni sa kalikasan. Sadyang taglay din niya ang “mataas na kalooban” at laging nauunawaan ang sariling lipunan at ang taal na kultura. Kapiling siya ng iba pang anakpawis na naglalayong itaguyod ang kabansaan. Hindi siya magpapakitang gilas na kinakaya niya ang hirap ng pagiging alipin sa Singapore. Higit sa lahat, hindi siya papayag na apihin ng banyaga. Kung hindi’y karapat-dapat lamang siyang ituring na “taong labas.” Si Pinay, samakatwid, sa tula ni Mabanglo, ay salungat sa itinakdang pamantayan ng Katipunan nina Bonifacio at Jacinto. Siya ang hulagway na ibig itampok ng mga banyagang mananakop na laging tinatangkilik ng mga maykayang iilan sa kontemporanyong Filipinas. Ang masaklap, ang iyaking si Pinay ay lilitaw na “héro” kung ang mambabasa ay matitigatig ng kaniyang pabulalas, madamdaming pagngawa para sa sarili. Datapwat paano kung hindi?

Liham bilang Sagisag na Lukót

Maraming maging silbi ang “liham” ni Pinay. Ang liham-kung ito ay iniuukol lamang sa isang tao o kamag-anak-ay magbubunyag ng mga personal na pagdidili-dili ng sumusulat. Maglalantad din ito ng kaniyang masasayang karanasan, o kung hindi man, ng ilang mapapait na karanasang kaniyang sinapit sa ibang pook na hinimpilan. Bukod pa rito, mababanggit na habang naglalantad ng katotohanan ang isang sulat ay nag-iiwan din ito ng maluwang na puwang na marapat punuan ng sinumang babasa na matalik sa lumiham. Ang naturang puwang ay marahil madaling maiintindihan ng sinumang malapit sa puso ng lumiham kung ang mga ginamit na pananagisag ay kapwa matalik sa nagtatalastasan. O kaya’y higit na magpapalabo ng kanilang pagkakakilala sa kaibigan o kaanak na sumulat kung ang paraan ng pagliham ay taliwas sa mga bagay na nakasanayan nila hinggil sa pagkakabatid at pagpapabatid. Makapagpapalabo rin sa liham kung pagbabatayan ang kasalukuyang nadarama o iniisip ng bumabasa; ang antas ng kaniyang kaalaman hinggil sa mga nakaraang pagbabasa ng sulat; at ang tumpak na paghagip sa mga sagisag na ibig na ipaabot ng lumiham. Kaya ang “bukás na liham” ay hindi kailanman magiging aninag (basahin: transparent) o lantad hangga’t ang paraan ng pananagisag ay malabo, maligoy, walang tiyak na direksiyon, at peke ang dating sa kalooban ng bumabasa.

Ang “Liham ni Pinay mula sa Singapore” ay naglulugar sa mambabasa doon sa isang madilim na sulok upang mabulabog ang kaniyang pandama. Ang “liham” ay masisipat na malabo, palsipikado, at napakalawak kung itatampok sa personal na antas ng mga kaanak ni Pinay. Halimbawa, pinakakaraniwan na sa mga Filipino ang pangungumusta ng lumiliham ngunit ni hindi man lamang ito binanggit sa tula. Ni hindi rin binanggit ang unang impresyon ni Pinay sa Singapore nang lumapag halimbawa ang eroplano sa paliparan. O kung ano na ang kaniyang kinakain, suot na damit, at tiyak na tirahan sa kasalukuyan. Higit na nakasentro ang sulat hinggil sa “malulupit” na dinanas ng persona mula sa isang dukhang nayon sa Filipinas hanggang sa maringal na lungsod ng Singapore. Na bagaman posibleng totoo ay lilitaw pa ring melo-dramatiko (basahin: overacting) kung isasaalang-alang ang kabuuang talakay sa tula. Pansinin: kung totoong labag sa loob ni Pinay ang maging katulong sa Singapore, bakit naman siya pumayag at nagtungo pa roon? Disin sana’y pumasok na lamang siyang entertainer sa Japan at nang maaliw pa siya kahit paano. Kabaliwan ang gawi ni Pinay, lalo sa pagkakataong ngumangawa pa siya’t kinaaawaan ang sarili upang kaawaan lalo ng kaniyang mga kamag-anak sa Filipinas. Huwag sabihing wala siyang mapagpipilian. Mayroon. Dangan lamang at hindi niya alam kung ano ang dapat gawin sa buhay. O sadyang malayo sa realidad ang kaniyang isip at pandama.

Sa kabilang panig, masisipat din ang “liham” na makitid at salat sa panlahatang detalye kung ibabatay naman sa panlipunang antas na ginagalawan ni Pinay bilang Inang Bayan, o bilang OFW, o bilang karaniwang mamamayan. Ang tula ni Mabanglo ay lilitaw na nagtatangkang paghaluin ang mga aspektong “panlahat” at “pang-isahan.” Nagbunga yaon ng kahinaan sa tula; at sa dalawang aspektong binanggit, nabubunyag ang sapilitang paglalatag ng mga sagisag upang kagyat na malagom ang samotsaring karanasan. Halimbawa, binanggit ni Pinay ang “pangarap” (panlahat); ngunit hindi naman isinaad ang pinagmulang “propesyon” (pang-isahan) niya. O ang “pangarap” (panlahat) bilang propesyonal na manggagawa (malabo/panlahat) katapat ng “pangarap na materyal na luho” (malinaw/pang-isahan). Maihahaka na sadyang may panlahatang lunggati ang mga OFW, gaya ng makapagtrabaho at kumita nang malaki-laking salapi kung ihahambing sa batayang pasahod sa Filipinas at nang sa gayon ay mairaos sa hirap ang pamilya. Subalit alinsunod din yaon sa abot ng kanilang panlahatang kasanayan, kaalaman, at karanasan: bilang katulong, inhinyero, siyentista, o sex worker. Ang mapanlagom na katauhang “Pinay” kung gayon ang isang balakid na nabigong igpawan sa tula.

Sa isa pang pagsipat, ang liham ni Pinay—kung susuriin bilang “bukás na liham”—ay agad ding mapupunit. Kung ang ibig ng persona ay ihayag sa kaniyang kaanak o bayan ang malupit niyang karanasang sinapit sa Singapore, hindi na siya magpapaligoy-ligoy pa. Bagkus, isasaad niya ang mga detalye mulang ahensiyang kaniyang pinag-aplayan hanggang inmigrasyon ng Singapore at sangay ng Kagawaran ng Ugyanang Panlabas (DFA) ng Filipinas; ang panloloko sa kaniya ng among Singaporean mulang pasuweldo hanggang paglabag sa kasunduang nilagdaan sa oras ng sapat na pamamahinga ng empleado matapos magampanan nito ang trabaho; ang mga nakasama sa bahay ni Pinay, na ipagpalagay nang iba pang Filipinong naroroon sa tinukoy na gusali; ang pagtatago sa pasaporte ni Pinay ng kaniyang amo, halimbawa, at iba pa. Ang liham ni Pinay ay lilitaw na hinalaw mula sa mga pahayagan at kulang sa saliksik o interbiyu; inihaka nang sablay ng makata sa kaniyang pagtula; at kapos sa pagsasaad ng mga impormasyong kinakailangan sa matagumpay na pagpapagitaw ng damdamin at iniisip ng mambabasa. Higit sa lahat, kulang sa sining ang pagkatha ng liham at hindi nalalayo sa ipinadadalang “Liham sa Editor” doon sa mga pahayagan o tabloyd.

“Liham” ang magbubunyag kay Pinay hinggil sa kaniyang pagkatao, o sa anumang kaniyang kinasapitan. Ito ang lunan na papalooban ng persona upang ang “pabatid” at si “Pinay” ay maging isa. Ang kapwa talinghaga, bagaman may posibilidad ng pagsasalikop, ay kinakailangan ding maghayag ng ilang katangian na bagay at matatagpuan lamang sa bawat isa. Ang “liham” na naging “Pinay” ay malabo ang anyo mulang pahiwatig ng pagkakasulat; at si “Pinay” na pumasok sa “liham” ay kinapos sa kaakuhan upang mailantad ang tunay niyang pagkatao’t lunggati. Maidaragdag na ang personang bihag ng mapapait na tadhana sa Singapore ay pansamantalang nakalaya sa pamamagitan ng pagpapadala ng liham. Ang liham kumbaga ang nalalabing instrumento ng kapangyarihan ni Pinay. At ang inaasahang pagdating ng liham-tugon ng mga kaanak mula sa Filipinas para kay Pinay-kung mayroon man at kung matutupad-ang maihahakang pagtatangkang maibalik sa katauhan ni Pinay ang “katwiran” at “liwanag.” Ang naturang liham-tugon ang maaaring pumuno rin sa sagisag na “kaginhawahan” na mailap sa kalooban ng persona. Dapat idiin ditong walang masama sa pagkasangkapan sa “liham” bilang paraan ng pananalinghaga sa tula. Nasa kamay pa rin ng makata kung paano niya gagamitin ang gayong midyum. Sa panig ni Mabanglo, hindi na kalabisan marahil kung sabihing pagsisinungaling ang pag-aming nagtagumpay nga siya sa gayong pamamaraan.

Walang sariwang pananalinghagang naiambag ang “Liham ni Pinay mula sa Singapore” sa kabuuang daloy ng Panulaang Filipino. Ang nasabing tula ay kapwa halimbawa at salamin sa panahon ni Mabanglo kung paano nabalaho nang matagal sa isang yugto ang mga linyadong makatang inunsiyami ng Dekada Sitentang aktibismo-na umalingawngaw hanggang sa feminismo, kabaklaan(ismo) at iba pang “ismo” sa Filipinas nang ipinid ang nakaraang milenyo. Kaya napakahalagang balikan ang sinambit ni Mabanglo sa kaniyang panayam sa UP Diliman noong 11 Agosto 1989.

May prerogatibo ang bawat makata sa paghabi ng pamamariralang magluluwal ng kanyang talinghaga. Gayunma’y marapat na natatanto niya ang lahat ng implikasyong kaakibat ng pamimili niya ng salita. Ang pagtula ay hindi basta pagsasalpak ng mga salitang bubuo ng taludtod na kapagkuwa’y magiging saknong. Babae at [sic] lalaki, may pananagutan ang makata sa kanyang talinghaga. [22]

Totoong may pananagutan ang makata sa kaniyang sining—o sa talinghagang kinasangkapan niya—sa pagbubunyag ng diwain at pagtula. Napakahalaga rin ang pagsasaalang-alang sa maingat na paggamit ng mga salita, anumang wika ang pinagbatayan nito. Kung susundin ang naturang poetika ni Mabanglo, walang pasubali’t malinaw na halimbawa ang “Liham ni Pinay mula sa Singapore” kung paano pumipiglas, humuhulagpos palayo sa mga palad ng makata ang mga salita’t talinghaga. Isang parikala na marahil ang gaya lamang ni Elynia S. Mabanglo ang makapaglilinaw nang tapat.  

MGA TALA

[1] Basahin ang introduksiyong sinulat ni Roderick Niro Labrador sa aklat na Anyaya ng Imperyalista ni Elynia S. Mabanglo.

[2] Basahin ang pinakabagong ulat hinggil sa Overseas Filipino Worker sa Manila Times, 7 Hunyo 2000.

[3] Kabilang ang tulang “From Saudi with Love” sa kalipunang Pasintabi ng Kayumanggi ni Ariel Dim. Borlongan. Si Borlongan marahil ang isa sa mga unang matapat na nagsatula ng buhay-OFW sa ibang bansa nitong kontemporanyong panahon. Maituturing nang klasiko ang kaniyang tula na nagwagi ng unang gantimpala sa timpalak Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature noong 1988.

[4] Mauugat ito mula sa Griyegong mito ni Icarus na tumakas sa Crete sa pamamagitan ng mga pakpak na nilikha ng kaniyang amang si Daedalus, ngunit namatay nang lumipad malapit sa araw at natunaw ang pagkit ng mga pakpak. Posible ring tumukoy ito sa alamat ng gamugamo, o ng alitaptap; o sa alamat kung paano nagkaroon ng pakpak ang gaya ng paniki at uwak.

[5] Salitang unang ginamit ni Virgilio S. Almario sa panunuring pampanitikan, na maituturing ding “patalastas” na kasalungat ng “panambitan.” Basahin ang kaniyang aklat na Taludtod at Talinghaga (1984).

[6] Tiyak na pupuwingin ng dakilang makatang Tagalog at kritiko Iñigo Ed. Regalado ang pabarók na pamamaraan ng pananaludtod ni Mabanglo. Para kay Regalado, “mapipilay ang tula at mahihilahod ang dila ng bábasa o bibigkas” kung basta na lamang magtatanggal ng mga pantukoy o pangatnig sa taludtod o sa saknong. Mas pinagtuunan ni Regalado ang may sukat na tula, lalo sa tulang Tagalog. Samantala’y malayang taludturan naman ang ginamit ni Mabanglo, kaya ano pa ang dahilan para magtanggal ng mga pangatnig o pantukoy sa tula? Para maging maaliw-iw ang bigkas? May tumpak na pamamaraan para sa pagpapaikli ng mga taludtod. At ang pahintulot na maaaring gamitin ng makata, ayon kay Regalado, ay ang tinatawag na (1) pagkakaltas, ang pag-aalis ng isang titik o isang pantig sa isang salita, halimbawa “kabiyak” na magiging “kabyak”; (2) pagpupungos, ang pagbabawas ng isa o ilang titik sa unahan o sa loob ng isang salita, gaya ng “nuha” na mula sa “kinuha”; (3) pagsusugpong, ang pagkakabit ng dalawang salita na kung minsa’y kinakaltas ang huling pantig ng una at ang unang pantig naman ng ikalawa, ng dalawang salitang pinag-isa, nang hindi nababago ang katutubong tunog at kahulugan ng pinag-isang dalawang salita, gaya ng “ayoko” na mula sa “ayaw ako” o “hamo” na mula sa “hayaan mo.” May iba pang mungkahi si Regalado hinggil sa pagpapaikli ng mga taludtod, subalit ang tatlong nabanggit ang pinakapangunahin na sa panulaang Tagalog. Para sa karagdagang impormasyon, basahin ang kaniyang sanaysay na may pamagat na “Ang Pahintulot.”

[7] Mauugat ang “pananda” sa “pang + tandâ.” Ang “pang” na unlapi ay nagsasaad ng pagkilos, at kaya lilitaw na ang “pananda” ay isang bagay na ginagamit upang makita, mabatid, matiyak, o maibalik sa alaala ang nawawala, ang hinahanap, o ang malayo sa tao na nagsasalita. Sa Diksyunaryo-Tesauro (1972) ni Jose Villa Panganiban, ang “pananda” ay singkahulugan ng “marker” o “memory teaser.” Ang “pananda” samakatwid ay lalantad na mali ang gamit sa tula kung pagbabatayan ang salin nina Mabanglo at Roderick Niro Labrador. Ang “pananda” ay tinumbasang “memory” sa Ingles. Para sa karagdagang impormasyon, basahin ang saling Ingles na “Pinay’s letter from Singapore,” mp 54-55 sa Anyaya sa Imperyalista.

[8] Maaaring tumukoy ang “pangarap” sa dalawang bagay. Una, sa panaginip. At ikalawa, sa ambisyon o anumang ninanasang makamit ng isang tao. Malinaw ang ganitong kaibhan sa mga naunang tulang Tagalog. Maihahalimbawa ang tulang “Pangarap” (1924) na sinulat ni Juan C. Bugarin at tumutukoy sa unang pakahulugan. Sa tulang “Panghihinayang” (1918)  ni Florentino T. Collantes, ang gamit ng “pangarap” ay tumutukoy sa ikalawang pakahulugan: “Kung ngayon ma’y tag-ulan di’y di tag-ulan ng pangarap/ Kundi ngayon ang panahong libingan ng kulang palad”/…

[9] Ayon sa Diksyunaryo-Tesauro (1972) ni Jose Villa Panganiban, ang “simpan”-na isang pangngalan-ay buhat sa salitang “sinupan” na mahihinuhang mauugat sa “sinop + an.” Bilang pang-uri, ang “sinimpan” ay mangangahulugang “tinipid” o “inipon.”

[10] Ang “Pinay” ay mauugat sa balbal na salitang “Pinoy” at tumutukoy sa babaeng Filipino. Tinatayang unang ginamit ang salitang “Pinoy” ng mga Filipinong manggagawa sa United States noong mga dekada 1920-1930; at katunayan, isang kuwentong Tagalog ni Carmen A. Batacan, na pinamagatang “Isang Dayuhan,” ang bumanggit sa “Pinoy’s Inn” na mahilig puntahan umano ng mga Filipino roon at matatagpuan sa Daan Washington, Stockton, California, USA. Tubong Tundo, Maynila si Batacan, ilang ulit nagwagi sa timpalak sa kuwento ng Liwayway at Taliba; dating patnugot at pabliser ng Sine Natin, isang uri ng magasin na buwanan ang labas.

[11] Tulang binigkas ng may-akda sa Teatro Zorilla noong 1924, at isinama ni Teodoro A. Agoncillo sa kaniyang hindi pa nalalathalang antolohiya ng mga makatang Tagalog.

[12] Basahin ang tulang “Ina” ni Filomena T. Alcanar, na nalathala sa Taliba noong 1 Disyembre 1928. Kasapi si Alcanar sa Kapisanang Ilaw at Panitik, at itinuring siya ni Teodoro A. Agoncillo “na di lamang makata, kundi isa rin namang mapang-akit na mambibigkas, matalinong kuwentista, at may kaunti pang pagkamandudula.”

[13] Sinulat ni Balmaseda ang tula para kay Epifania Alvarez na lumaban sa bigkasan ng tula; at nalathala sa Liwayway noong 1924.

[14] Para sa karagdagang paliwanag, basahin ang pagsusuri na ginawa ni Virgilio S. Almario sa Panitikan ng Rebolusyon(g) 1896.

[15] Mula sa “Ang Dapat Mabatid ng mga Tagalog,” ni Andres Bonifacio.

[16] Tumutukoy ang “Katipunanismo” sa lawas ng mga kaisipang binuo ng gaya nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto, at batay sa pinagsanib nilang mga akda sa Tagalog. Kinasangkapan ko sa panunuring ito ang teorya ng himagsikan ng Katipunang unang binuo ni Zeus A. Salazar. Basahin ang unang talakay ko rito sa Hulagway, Isyu I, Bilang 3, 1999.

[17] Mula sa “Liwanag at Dilim” ni Emilio Jacinto.

[18] Mula sa tulang “Ilang Huwag Lamang” ni Ismael C. Almazar, na nalathala sa Taliba noong 1922. Tubong Baliwag, Bulakan ang makata at may pitak patula sa nasabing diyaryo noon.

[19] Sinulat ni Filomena T. Alcanar at nalathala sa Liwayway noong 1 Setyembre 1923.

[20] Huling saknong ng tulang “Independence Congress” ni Benigno Ramos, nalathala sa Pagkakaisa, sirka 1929-1930.

[21] Basahin ang talakay dito ni Zeus A. Salazar, na malalim niyang naipaliwanag sa “Wika ng Himagsikan, Lengguwahe ng Rebolusyon” (Bakas, 1999); at “Si Andres Bonifacio at ang Kabayanihang Pilipino” (Bakas, 1997). Maaari ding sumangguni sa kaniyang akdang “Ang Babaylan sa Kasaysayan ng Pilipinas” (Bakas, 1999) at “Ang ‘Real’ ni Bonifacio bilang Teknikang Militar sa Kasaysayan ng Pilipinas” (Bakas, 1997). Maraming binubuwag na moog sa larangan ng kasaysayan si Salazar, at walang pasubaling nasa pinakaunang hanay siya ng matitinik na historyador at mananaliksik na maipagmamalaki ng bansa sa kasalukuyang panahon. Tiyak na iismiran si Salazar ng mga kaliweteng Marxista, sosyalista, at marahil ng ilang feminista, dahil sa progresibong pananaw niya hinggil sa bayan at kabansaan. Ngunit ngayon pa lamang ay tiyak nang mahihirapan ang kaniyang mga katunggali na ibagsak siya sa mataas na luklukang kahanga-hangang nakaugat nang malalim sa katutubong dalumatan.

[22] Basahin ang sanaysay ni Elynia S. Mabanglo sa Ani, tomo 3, bilang 3, Setyembre 1989. Mabalasik ang kritika ng makata sa mga lalaking kamakata, na kung tititigan nang maigi ay nag-iiwan ng maraming tanong kaysa sagot. 

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 155 other followers