Pagsunog ng Koran

Binubuhay ni Pastor Terry Jones, pinuno ng munting sekta ng mga Protestante sa Estados Unidos, ang sining ng prehuwisyo at poot laban sa Islam na taliwas sa dapat asahan sa isang alagad ng simbahan. Sa Setyembre 11, nakatakda niyang sunugin ang mga sipi ng Koran sa piling ng kaniyang mga alagad, upang ipagunita ang madugong 9-11 atake ng mga Islamistang rebelde sa Amerika. Marami ang nabulabog sa dogmatikong pahayag ng butihing pastor, na ikinangingitngit ng mga Muslim sa iba’t ibang panig ng daigdig, dahil ang kaniyang pahayag ay sinasaplutan ng pangangatwiran ng pananampalatayang relihiyoso imbes na maging lohiko.

Pinanaig ni Jones ang sukal ng damdamin laban sa itinuturing na sagradong aklat ng mga Muslim na tiyak kong hindi niya nabasa sa kabuuan. At ang Koran, na nagtataglay ng samot-saring pakahulugan, sagisag, at halagahan sa panig ng pangunahing relihiyon sa daigdig, ay yuyurakan sa paraang sinematograpiko upang igiit ang sinaunang krusadang relihiyoso na handang sumabay sa armadong digmaan at pananakop na pawang isinusulong ng Amerika at ng mga alyado nitong bansa sa Afghanistan, Iraq, Lebanon, Pakistan, Palestine, at sa Gitnang Silangan sa kabuuan.

Ngunit sa oras na gawin iyon ni Jones, ang mga salita sa Koran ay lalong magiging eternal at makapangyarihan. Ang Koran ay hindi na lamang magiging newtral na artefakto at malamig na teksto. Ito ay babangon mula sa mga abo, magkakaroon ng bagong anyo, magtitindig ng kontra-diskurso laban sa baryotikong pananaw ni Pastor Jones, at marahil ay makahihimok ng bagong hanay ng mga radikal na deboto upang ipagpatuloy ang pakikibaka para wakasan ang prehuwisyo, katangahan, at kapaluan ng mga Amerikanong hangga ngayon ay bansot mag-isip.

Nakapangingilabot ang pagsulpot ni Jones dahil isinasakatawan niya ang diwain ni Joseph McCarthy na lumilikha ng Kubling Digmaan na sa pagkakataong ito ay may kaugnayan sa relihiyon. Ngunit higit na barbaro bagaman banal itong si Jones, na parang emperador o obispo na handang sunugin ang aklatan at ilibing nang buháy ang mga iskolar ng Islam. Sabihin mang simboliko ang pagsunog ng Koran, ang mismong asal na iyon ay nagpapalaganap ng ultimong karahasan na pangkaisipan at pangkalooban na pawang tumututol kumilala sa pambihirang pananampalataya at paraan ng pamumuhay.

Kailangang iwaksi ang halimbawa ni Pastor Jones.

Nakapagtataka na kahit sa Amerika ay nagaganap pa hangga ngayon ang librisidyo. (Kung ang librisidyo ay tumutukoy sa panununog ng aklat at iba pang kaugnay na babasahin dahil sa pagtutol na moral, politiko, at relihiyoso, ang pagtutol na ito ay dapat ibinabatay ni Pastor Jones sa aral na nakalimbag sa Koran at hindi sa mga lihis na pangangaral ng kung sinong radikal na Islamista.) Ang librisidyo ay ginagawa upang ipataw ang kapangyarihan ng awtoridad sa madla, at imbes na hayaan ang madlang mag-isip ay binabansot ng propaganda ang madla para sumunod sa atas ng awtoridad alinsunod sa paghalukay ng damdamin. Ang pagpapasiklab ng damdamin ang minamabuti ng librisidyo, at ang dapat sanang diskurso hinggil sa isang usapin ay natatabunan ng paninigaw at pang-uusig.

Kahit sabihin pang bulok ang isang aklat o babasahin, hindi mawawakasan ang halina nito sa panununog, gaya sa Sunog sa Moriones noong dekada 1940 na ginawa ng mga panitikerong tutol sa sinauna’t de-kahong pagsusulat sa Tagalog, o kaya’y pagsisiga ng mga aklat at tropeo sa tabi ng Pambansang Aklatan noong dekada 1970 para tutulan ang nakababansot na literaturang pinalulusot umano ng matatandang tinale. Sa panununog ng aklat, nabubura nang pansamantala lamang ang mga salita, ngunit nananatili ang bulok na diwaing maaaring umiral at magsilang ng bagong prehuwisyo kahit sa isip ng mga tao. Ang kinakailangan kung gayon ay paglikha ng sariwang panitikang sumasagot, at sabihin nang nagdudulot ng alternatibong kaisipan kung alternatibo ngang maituturing, sa mga dating inilalathala ng awtoridad.

Ang kailangan ng panahong ito ay mga intelektuwal—imbes na arsonistang pastor at aktibistang utak-pulbura—na handang isatitik ang kanilang karunungan, saliksik at guniguni sa pinakamasining na paraan. Sa unang malas ay mapanganib ang ganitong tindig, dahil sino bang nasa poder ang nais makabangga ang mga intelektuwal na magbubunyag ng kaniyang lihis na pamamalakad? Ngunit kinakailangan ang mga intelektuwal na magpapanukala ng sariwang pagtanaw at pananaw, para ipaliwanag ang mga sinaunang diwaing nangangailangan ng sariwang pagtitig at interogasyon, na makatutulong sa mga tao sa paraang realistiko, pragmatiko, at pilosopiko.

Naganap na ang madugong 9-11, at maaaring maulit pa ito kung hindi mapipigil ang paglaganap ng mga sungayang Pastor Jones na handang maghayag ng ebanghelyo ng poot, prehuwisyo, at katangahan laban sa mga mamamayan ng daigdig.

Ang Hilig ng mga Lalaki

Salin ng tulang “What Men Want” ni Laura McCullough
Salin sa Filipino ni Roberto T. Añonuevo

ANG HILIG NG MGA LALAKI

Hindi naman ito misteryo. Tsupain lamang.
Kausapin ang sinumang lalaki na maluwag
magkukuwento sa iyo ng mga usapang barako,
at aamin siya. Kainin. Tsupain siya.
Makipaghuntahan sa aling pangkat ng babae
at kukumpirmahin nila ang katotohanan.
Pagkatapos sumang-ayon, magbibiro sila
hinggil sa pagkaubos ng dugo sa utak,
at aastang nakaamoy ng mga bayag na hindi
lamang angkin ng mga lalaki. Makipag-usap
sa mga lalaki nang mag-isa, o may kapares;
magiging tapat sila, at waring magugulat,
at pabulong na magwiwika para maglingid.

Ang binatilyong isinusupot ang iyong pinamili,
ang matandang lalaking naghahatid ng pizzang
hindi mo na kayang iluto, ang kabataang kawal
na galing sa Iraq at kuyom ang kaniyang betlog,
ang anak na lalaki ng iyong kapitbahay
na sabik sumama hangga’t makakaya niya:
ngitian sila, anuman ang kanilang sabihin
hinggil sa mga anyo ng ngiti at panunupil.
Hipuin sila, at kung makalulusot ka,
halikan sila, halikan nang halikan silang lahat,
magpaalam, mangumusta, sa lahat ng publikong
pagtitipon na libre ang beso-beso, at bumulong
ng mga salitang hindi ginagamit na hudyat
sa kanilang mga kapisanan sa mga kahuyan.
Magsimula sa salitang misteryo. Huwag huminto.

"Pagpapalayas kina Eba at Adan sa Paraiso," ni Paul Gustave Doré

"Pagpapalayas kina Eba at Adan sa Paraiso," ni Paul Gustave Doré

Prehuwisyo at Kamangmangan

Magkaugnay ang pusod ng prehuwisyo at kamangmangan, at malimit isinisilang ang prehuwisyo dahil sa kamangmangan. Ang kamangmangan ay maaaring hatid ng kasalatán—kung hindi man sinasadya o di-maiiwasang pagtanggi—sa pagsagap ng mga bagay na maaaring pumasok sa limang pandama. Ang kamangmangan ay maaaring magsimula sa sarili na nagkaroon ng gawîng batay sa hinuha o kutob na pawang maisasalin sa pananaw o panlasa sa isang bagay. Habang tumatagal, ang kamangmangan ay maiwawasiwas na sandata upang banggain ang establisadong karunungang unang nabatid o natuklasan ng iba. Ngunit upang manatiling buháy ang kamangmangan, kailangang isilang nito ang prehuwisyo na siyang magiging taliba at tagapamansag ng anumang lihis sa lohika. Tulad ng karunungan, ang prehuwisyo ay makapaghuhunos na binhi na maitatanim, mapalalago, at maipalalaganap sa pasalita o pasulat na paraan.

Hindi lahat ng pumapasok o sinasagap ng limang pandama ay awtomatikong magrerehistro ng karunungan sa isang tao, at mababatid ito sa mahabang saliksik ng mga siyentipiko. Ang pagbabasa ng nobelang Filipino, gaya ng Mga Ibong Mandaragit ni Amado V. Hernandez, ay hindi mangangahulugan ng kagyat ng pagkakaunawa sa banghay o tauhan para sa sinumang nahirati sa panitikang Ingles o Espanyol o Mandarin. Sa pagitan ng limang pandama at utak ay may salaan, wika nga ni Silvino V. Epistola, at ang salaang iyon ay may kaugnayan sa ating pagkamamamayan at pagkabansa, o sabihin nang “pagka-Filipino.” Makatutulong aniya ang salaang iyon sa pag-unawa ng ating panitikan.

Idaragdag ko sa winika ni Epistola na maaaring lumitaw ang prehuwisyo sa “salaan” na nasa pagitan ng pandama at utak. Sa simula’y maaaring mikrobyo ang prehuwisyo na marahang ngumangatngat sa naturang salaan, hanggang ang naturang salaan ay mabutas na magiging sanhi upang makapaglagos sa isip ang pagsagap sa mga bagay nang hindi gaanong napag-iisipan. Bago pa man magbasa ng isang katha o tula o dulang Filipino ay posibleng makadarama na ng pambihirang pagkayamot, pangamba, o pagkamuhi ang mambabasa sa gayong uri ng akda dahil hindi niya agad maarok ang kaniyang binabasa. Maaaring isumpa agad niya ang nobela at husgahang pangit ang pagkakasulat niyon—kahit hindi pa ganap na natatapos basahin ang nasabing nobela—at sabihing malayo iyon sa estetikang ang pamantayan ay paggamit ng mga salitang magagaan, gaya sa peryodiko, na maaaring kayang maunawaan ng isang estudyanteng nasa ikatlong taon ng mataas na paaralan.

Lulubha ang prehuwisyo kapag ang puna ay lumalampas sa inihahaing diskurso ng akda. Hindi pa ganap na nasusuri, halimbawa na, ang nobela ni Hernandez ay ilalahok sa usapan ang konsepto ng elitismo sa pagsulat na maaaring namamayani sa hanay ng mahuhusay na manunulat; o kung hindi’y kathang-isip lamang ang lahat. Ang gayong pakana ay paglihis sa binubuksang diskurso hinggil sa nobela at pagpaling sa dinamikang nagaganap sa sirkulo ng mga manunulat at pagpaloob sa usapin ng malikhaing pagsulat na kinakasangkapan ang estilo at salitang magagaan. Mapapakamot ng ulo, kung hindi man bayag, ang sinuman kapag susundan ang palundag-lundag na banat—na matataguriang punang hitik sa prehuwisyo.

Kawawa ang nobelang gaya ng Mga Ibong Mandaragit kapag sinapol ng prehuwisyo. Hindi makasasagot ang nobela sa mga maling paratang; o kaya’y makapagsasaad ng konteksto hinggil sa pagkakasulat niyon, hangga’t walang darating na isa o dalawa o higit pang kolumnista, kritiko o blogista upang pabulaanan ang sinasabi ng kolumnistang may prehuwisyo.  Kumikislot ang prehuwisyo, at sa kisapmata’y makapag-aanyo itong makamandag na ulupong na makatutuklaw, saka makapapatay ng pangarap, sa sinumang kabataang naghahanap ng modelo ng nobela o kuwento o tula na pawang makaaaliw at makapagdudulot ng dunong. Walang pinipiling edad o kasarian o propesyon ang prehuwisyo. Sa mata ng  kolumnista o peryodista, maligoy ang panitikan, at ang ganitong ligoy ay hindi nababagay sa pormula ng pahayagan. Mas payak, mas maganda.

Sa bibig ng isang kolumnista, ang prehuwisyo ay may kakayahang madamitan ng pagtatanggol ng magulang para sa kaniyang minamahal na anak, ngunit itatanggi ng magulang na taglay niya ang prehuwisyo. Ang prehuwisyo ay maibubuga gaya ng tani-tanikalang retorikang tanong—na ipinanghahalili bilang paliwanag—na maaaring wala namang sagot o kaya’y nagkukubli ng pagkayamot sa matataas na uri ng panitikang lumalampas sa itinatakda ng de-kahong pagtingin sa  buhay.

Mainipin ang prehuwisyo at lumilikha ito ng halimbawa na ang saliksik ay hanggang internet lamang o paggalugad sa Google, at ang talambuhay ng manunulat  ay nagwawakas sa hatol ng Kataas-taasang Hukuman. Ang prehuwisyo ay pag-aakala na ang Mga Ibong Mandaragit ni Hernandez ay hinggil lamang sa pananakop ng Hapones, na isang kabulaanan, dahil ang alusyon at pahiwatig niyon ay hindi lamang lumalampas sa pananakop ng mga dayuhan sa Filipinas bagkus umuusig din sa mga Filipinong senador, obispo, heneral, gobernador, abogado, hukom, propitaryo, peryodista, sosyalera, at iba pang maykaya sa lipunan.

Ang prehuwisyo ay pagtatambis ng dalawang akda at paghahambing ng dalawa o higit pang estilo o wika upang palitawin ang pagkiling sa isang panig nang walang masusing pagtalakay sa magkakaibang polong pinagmumulan ng mga panig. Higit sa lahat, ang prehuwisyo ay maangas na pagtuligsa sa nakaraan, at pagpapanukala ng marapat na kabaguhan, nang hindi ganap na nauunawaan ang pagsasalikop, pagsasalimbayan, at pagtatagisan ng kasaysayan ng panitikan at ng kasaysayan ng bansa. Lumilikha ng sariling multo ang prehuwisyo, at ang multong ito ang lalabanan at katatakutan mismo ng tao na nauulapan ng kuro-kurong walang batayan.

“Walang may monopolyo ng repolyo’t katwiran,” wika nga ng makatang Rio Alma, ngunit aangkinin pa rin ng prehuwisyo ang pagkakataong lagumin nang napakabilis ang panitikan na parang iisa lamang ang anyo at ang gahum na dapat pagsumundan ng kabataan. Sumusugat lamang ang prehuwisyo dahil nakahahatak ito ng ibayong kamangmangan, at ang multiplikasyon ng gayong kamangmangan, na kapag ipinataw sa panitikang Filipino, ay makapagpapatindi ng pagkaligta sa sarili, ng pagbura sa ugat at kaligiran, at ng paggamit ng salitang “Filipino” hanggang sa salita lamang ngunit ang totoo’y umiimbulog na banug sa himpapawid, at dadagitin pagkaraan ang madlang nangangapa sa sariling panitikan.

Pinahihinto ng prehuwisyo ang kakayahan ng tao na mag-isip, magsuri, at magpasiya nang may bait.

Hindi kinakailangang makipag-away sa sinumang kolumnista sa diyaryo. Ano pa ang silbi ng demokrasya kung hindi pakikinggan ang kabilang panig? Subalit sa oras na ipinid ang isip, at ilihis ang daloy ng usapan mula sa orihinal na puntong binuksan, ay magsisimula ang balitaktakang walang katapusan. Mabuting halimbawa ang pitak ukol sa Mga Ibong Mandaragit at hinagpis sa sistema ng pagtuturo hinggil sa pagpapalaganap ng kamangmangan, prehuwisyo, at inseguridad ng isang kolumnista, at siyang makapagbubukas ng isip at karunungan sa  mga karaniwang mamamayang walang pitak, walang tinig, walang pangalan sa akademya man o pahayagan. 

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 117 other followers