Alimbúkad

RIO ALMA, kuha ni Bobby Añonuevo

Masisilip, sa aking palagay, ang malaking bahagi ng kasaysayan ng panulaang Filipinas sa láwas ng mga tula ni Rio Alma. Ang nasabing kasaysayan ay hindi estatikong hulagway, bagkus rolyo-rolyo ng pelikulang patuloy na umaandar at tayo ang kalahok; at hangga ngayon, naghahanap ito ng pangwakas na hantungan o karugtong na lunsaran. Ang mabigat, hindi pa ganap na nalilimi iyon ng mga kritiko at mambabasa ng panitikan. (May kaugnayan ito sa politika o pamumulitika sa loob ng literatura at akademya, na tanging ang mga kaaway lamang ni Rio Alma ang makapagpapaliwanag nang ganap.) Hindi rin sapat ang ibinigay sa aking lima o labinlimang minuto upang ipaliwanag ang salimuot o hiwaga ng gayong laberinto, at bigyan ng hustiya ang mga tula ng makata.

Gayunman, susubukin kong talakayin ang mga pangunahing aklat ng tula ni Rio Alma, maliban sa isang aklat: ang Sonetos Postumos (2007) na sinadya kong hindi bilhin dahil wala akong pera.

Bago ako magpatuloy, nais kong itangi ang Rio Alma na makata sa Virgilio S. Almario na kritiko. Gayunman, ang mga tula ni Rio Alma ay pailalim o palihim na nababahiran ng mga diwain, tuklas, at pag-aaral ni Almario bilang kritiko. Ang mga tula ni Rio Alma ay dapat titigan bilang ekstensiyon ng kritika ni Almario. Samantala, ang ebolusyon ni Almario bilang kritiko ay masisilayan hindi lamang sa kaniyang nagbabagong pagbasa at pag-unawa sa kasaysayan ng Filipinas at kasaysayan ng panitikang Filipinas, bagkus maging sa ebolusyon ng mga tula at poetika ni Rio Alma, na malimit kritika sa namamayaning kasaysayan ng Filipinas at kasaysayan ng panitikang Filipinas.

Ang kabataang Rio Alma na napabilang sa antolohiyang Manlilikha (1967) at umakda ng Makinasyon (1968) ay nasa hanggahan ng tinaguriang Balagtasista at Armageddonista sa isang panig, at ng Modernista at Rebelde sa kabilang panig. Para siyang disipulo nina Teo S. Baylen at Cresencio C. Marquez na pumupusturang Amado V. Hernandez at Alejandro G. Abadilla. Higit na makiling din ang batang Rio Alma sa tulang paloob—na malimit nabubudburan ng mga Griyego at Biblikong alusyong nakamihasnan ng mga Balagtasista—na marahil ngayon ay ipagkikibit-balikat na lamang ng matandang Rio Almang may pambihirang erudisyon ng kasalukuyang panahon. Gaya ng ibang kabataan, ang Rio Alma noong dekada 1960 ay nasa yugto ng paghahanap ng tinig o bait, at hindi kataka-taka ang pagkamasatsat o kakornihan o pagkasintunado ng kaniyang mga tula, ang mga tulang kung minsan ay naghahalo-halo ang mga sagisag na waring sinadya upang pahirapan sa pagbabasa ang mga estudyante ng University of the East.

Ngunit magbabago ang Rio Alma nang isilang ang Peregrinasyon (1970). Ang nasabing chapbook ay itinuwid ang mga pagmamadali ng Makinasyon, sumimsim kung hindi man naanggihan, ayon na rin kay Rogelio G. Mangahas, nina Baudelaire, Brecht, Eliot, Lorca, Pound, Quasimodo, Rilke, Rimbaud, at iba pa. (Sa akin namang palagay ay malayo sa mga tula nina Baudelaire, Rilke, at Rimbaud kaysa kina Eliot, Brect, Lorca, at Neruda ang mga tula ni Rio Alma sa naturang koleksiyon.) Nagkaroon ng linyang pampolitika ang mga tula na umaagapay sa eksperimentasyon sa pananaludtod at pananalinghaga, na kahit ngayon ay ikababaliw ng mga kabataang estudyante sa panitikan. Maiuugnay ang Peregrinasyon sa dalawa pang chapbook, ang Mga Duguang Plakard at Iba Pang Tula (1971) ni Rogelio G. Mangahas at Dalawampung Tula ni Lamberto E. Antonio. Ang alab ng tatlong akdang ito ang sa aking palagay ang nagbukas ng pinto sa magiging daloy ng masilakbong politika at ideolohiya ng pagtula noong dekada sitenta, bagaman higit na makikilala si Antonio noong dekada 1980 nang malathala ang Hagkis ng Talahib (1980) at Pagsalubong sa Habagat (1986).

Ang pagkalas ng kabataang Rio Alma sa bighani ng Balagtasismo ay pagsisimula ng pagyakap niya sa namamayani noong New Criticism sa pag-urirat ng tula. Matatagpuan sa Makata sa Panahon ng Makina (1972) ang mga unang pagtatangka na suriin ang tulang Tagalog o Filipino, ayon sa lente ng banyagang kritika at kung paano mapauunlad ang estado ng kumbensiyonal na pagtula ng mga Balagtasista. Sa yugtong ito, ipinaliliwanag na ni Almario bilang kritiko ang mga tula ng batang Rio Alma sa pamamagitan ng pagpapaliwanag ng mga tula ng mga kapanahong makatang sina Rogelio G. Mangahas at Lamberto E. Antonio na katambis sa panahon nina Iñigo Ed. Regalado, José Corazón de Jesús, at Alejandro G. Abadilla.

Ngunit kahit ang mabalasik na kritikong Almario ay magbabago ng loob at magbabalik sa ugat ng panulaang Tagalog. Itatakwil ni Almario ang mga pagkakamali, at susulat ng panibagong kritika na magpapahalaga sa mga ambag ng mga Balagtasista habang patuloy na nakatuon sa mga Modernista. Ang paglalathala ng Balagtasismo vs. Modernismo (1984), at pagkaraan ng Taludtod at Talinghaga (1991) at Kung sino ang kumatha kina Bagongbanta, Ossorio, Herrera, Aquino de Belen, Balagtas atbp. (1992), ay senyales ng paglingon at pagbabalik sa nakaraan, at kahit ang mga ito’y malaki ang kinalaman sa pagbabanyuhay ng makatang Rio Alma na sumulat ng linyadong Doktrinang Anakpawis (1979). Lumihis sa labis na tulang paloob ang makata, at “ibinalik ang tula sa masa.” Testamento ang nasabing aklat sa elegansiya, lalim, at pahiwatig ng Filipino bilang wikang pambansa; at lalampasan nang milya-milya ang mga panandang-batong Sitsit sa Kuliglig (1972) at Dunung-dunungan (1975) ni Rolando S. Tinio at Mga Kagila-gilalas na Pakikipagsapalaran (1979) ni José F. Lacaba. Ipagyayabang din ng Doktrinang Anakpawis ang lalim at lawak ng bokabularyo na tinumbasan ng pambihirang eksperimentasyon sa pananaludtod at pananalinghaga—mulang ambahan, tanaga at dalít hanggang soneto, rondel, blues, at villanelle tungong mala-epikong tula—na hitik sa parikala, pagpapatawa, pang-uuyam, paghihimagsik, at higit sa lahat, pagmamahal.

Ang pagbabalik ni Rio Alma sa ugat sa Bulakan ang isa pang nagturok ng sariwang katas sa kaniyang katauhan bilang makata, gaya ni Anteus na humuhugot ng lakas mula sa lupa. Ang silakbo at kalabisang nakakahon sa napakasikip na ideolohiya at politika ng Doktrinang Anakpawis ay pakakawalan niya sa mga susunod na aklat na gaya ng Retrato at Rekwerdo (1984); Palipad-Hangin (1985); (A)lamat at (H)istorya (1986); at Kanton Para sa Limang Pandama (1987).

Nasa Retrato at Rekwerdo ang sa aking palagay ay pagsisimula ng isa pang pagbabanyuhay ni Rio Alma bilang makata, at nagtanghal sa kaniyang sinilangang lalawigan sa pananaw ng isang ganap at tigulang na makata. Sa unang pagkakataon, naitampok ang tulang Filipino sa isang coffee table book; at naitaas ang pagtingin sa tulang Filipino palayo sa hanay ng mga komersiyal at patakbuhing akdang karaniwang nakalahok sa gaya ng Liwayway at Sampaguita. Ang maganda sa aklat, nagsusuhayan ang mga retrato at ang mga tula upang maitampok ang hulagway na may pambihirang pahiwatig at pagpaparamdam. Madilim, malungkot ang mga hulagway at himig ng Retrato at Rekwerdo; subalit di-halata, dahil sa napakatahimik at masinop na pagsasakataga ng mga talinghaga. Lumilihis iyon sa kumbensiyonal na tulang humahagulgol at di-mapigil ang dalamhati. Dapat ding banggitin ang Hagkis ng Talahib (1980) ni Antonio na nagbibigay ng marubdob na pagdama mulang pilapil hanggang duguang kalsada ng mga demostrador.

Hitik naman sa siste at parikala ang Palipad-Hangin na kahit nabigong makasungkit ng pangunahing gantimpala sa Timpalak Palanca ay sumasampal naman sa mga huradong nakapikit yata ang isang mata habang nagbabasa. (Kung babalikan ang Parikala [1988] na antolohiya ng Linangan sa Imahen, Retorika, at Anyo,  ang dalumat ng “parikala” ay ipinaliwag dito ni Almario na Kritiko, at mahihinuhang pagpapaliwanag na rin sa ginagawa ng makatang Rio Alma.) Lumihis ang Palipad-Hangin sa nakamihasnan noong tulang protesta na nanggagaliti sa diktadurang rehimen kung hindi namimighati sa mga nabuwal na aktibista o partisano sa pakikibaka.  Solido ang koleksiyong ito, at pambihira ang pagbaligtad nito sa daigdig—na makasusumpong sa mambabasa upang magmura o mainis sa sarili—dahil sa maitim na pakana nitong mapagpatawa.

Magpapatuloy ang gayong taktika ng makata sa (A)lamat at (H)istorya ngunit sa pagkakataong ito’y uusisain ang mga alak-alakan, singit, at lilignan ng alamat at kasaysayan ng Filipinas upang itampok ang sariwang kabatiran. Hindi basta inulit lamang ni Rio Alma ang lahat ng nasabi na sa kasaysayan o alamat o tsismis. Humanap ng mga puwang sa mito at kasaysayan ang makata, at ang mga puwang na iyon ay malikhaing pinalawak o pinatingkad sa punto de bista ng makatang kritiko rin ng nasabing dalawang lárang. Katambis ng nasabing aklat ang Pagsalubong sa Habagat (1986) ni L.E. Antonio, na nakatuon naman sa mga leyenda ng kalungsuran, kalibugan, at kalayaan.

Pabago-bago ang sukat ng aklat ni Rio Alma, gaya lamang ng pabago-bagong pamamaraan ng pananaludtod at pananalinghaga. Ito ay marahil sa pagsisikap na umiwas “ulitin ang sarili” gaya ng sa pahiwatig ni Mike L. Bigornia sa kaniyang isang tula. Mala-Neruda ang hagod ng Katon para sa Limang Pandama, ngunit taliwas sa dapat asahan, hindi paggagad sa mga tula ni Neruda, o kaya’y ehersisyo lamang ng daliri at isip, ang nasabing aklat, bagkus pagpapamalas ng dalubhasang pagkasangkapan, paghahanay, at pagtitimpla ng mga hulagway na ang kombinasyon ay tila mga atomong kayang lumikha ng isang bomba atomika para sa mga kaaway ng kritiko o dating aktibistang si Almario. Mahalaga ring balikan ang sinabi ng kritiko-pilosopong si Silvino V. Epistola. Hindi lahat ng kayang sagapin o nasasagap ng limang pandama ay agad makararating sa kamalayan. Sa pagitan ng pandama at kamalayan ay may salaan ng mga dalumat at pahiwatig, at ang salaang iyon ay may kaugnayan sa kabansaan o pagka-Filipino. Ang Katon ni Rio Alma ay hindi simpleng katon; nagpapakumbaba lamang nang pakunwari ang makata sa kaniyang pagpapamagat. Maraming bagay sa paligid ang malimit nating ipinagwawalang-bahala. Kaya kailangan nating  maging maláy sa ating paligid, at pahusayin ang taglay na salaan upang tumalas lalo ang limang pandama, at nang tumaas, lumawak, at lumalim pa ang ating kamalayang Filipino.

Samantala, sa mga aklat na Mga Retaso ng Liwanag (1990) at Muli, Sa Kandungan ng Lupa (1994) masisilayan ang distilasyon ng mga tula ni Rio Alma bilang abenturero at manlalakbay. Pulos talinghaga ng kamatayan o pagwawakas ang unang aklat, samantalang ang ikalawang aklat naman ay magtatampok ng posibilidad ng ganap na pagbabayuhay at resureksiyon ng isang bansa. Higit pa rito, lihim na nakalakip sa Muli, Sa Kandungan ng Lupa ang panukalang pagbasa sa panitikang Filipinas at pag-unawa sa kabansaan alinsunod sa punto de bista ng isang Filipino. Ang pag-uri at paghati sa pambansang kamalayan ay nakapahiyas hindi lamang sa mga kritika ni Almario, gaya sa Mutyang Dilim (2001), bagkus malinaw na nakasaad sa mala-epikong tulang “Oriental” (1987) na waring binibistay at nag-aambag kahit sa tesis ng Orientalism ni Edward W. Said. Sa yugtong ito, lubos ding naituwid ni Almario ang kaniyang mga unang kamaliang inilahok sa Makata sa Panahon ng Makina. Ang batang Rio Alma ng Makinasyon ay ibang-iba sa tigulang na Rio Alma na sumapit sa kaliwanagan at naglalantad ng rikit ng kaniyang Tinubuang Bayan. Maiuugnay din ang Mga Retaso ng Liwanag at ang Muli, Sa Kandungan ng Lupa sa Sonetos Postumos (2006) na nagtataglay ng mga tulang ipinadron sa soneto. Ngunit ang mga soneto rito ay hindi lamang basta sonetong Ingles o Italyano, bagkus sari-saring paraan at eksperimentasyon ng pagbuo ng soneto mulang sukat at tugma hanggang nilalaman at dalumat na Bibliko at mitikong Filipino, Griyego, Italyano, at Hudyo.

Lalagumin ng Una kong Milenyum, Tomo 1–2 (1998) ang lahat ng tula ni Rio Alma mula sa mga binanggit kong koleksiyon. May dalawang tula lamang ang nakalusot at hindi naibilang sa aklat, at marahil ay hindi sinasadyang nakaligtaan yaon ng editor na si Mike L. Bigornia. Ang nasabing dalawang tula ay inilahok naman ni Rio Alma sa kaniyang koleksiyon ng mga tulang pambatang pinamagatang Estremenggoles (2004). Walang bago sa Estremenggoles, at hindi ko na tatakayin pa ito.

Hindi rito nagtatapos ang karera ni Rio Alma. Sa Memo Mulang Gimokudan (2005), nagpasiklab ang makata sa paghabi ng mga tulang tuluyan. Huwag asahang supling lamang ito ng poeme en prose ni Aloysius Bertrand o Arthur Rimbaud; o kaya’y bulag na pagsunod kina Emilio Jacinto, Deogracias A. Rosario, at Alejandro G. Abadilla. Tinatangka ng Memo na lampasan ang estado ng pagsulat ng tulang tuluyan, hindi lamang sa Filipinas na ang unang bumuo ng koleksiyon ay si Mike L. Bigornia, kundi maging sa iba pang bansa. Sagot din ito ni Rio Alma sa patutsada ni Cirilo F. Bautista na hindi naniniwalang tula ang “tulang tuluyan.” Taglay ng Memo ang sari-saring pagdulog sa tulang tuluyan, mulang pinakamaikli hanggang pinakamahaba, mulang pagsasalaysay at paglalarawan hanggang pangangatwiran at pakikipagtalastasan.  Ipinagpapatuloy ng Memo ang paglinang sa pagka-Filipino ng tulang tuluyan,  na marapat mabatid kahit sa antas na pandaigdigan, lalo ng mga hurado sa prestihiyosong Gawad Nobel.

Sa koleksiyong Kung Bakit Kailangan ang Himala (2007), ipinagpatuloy ni Rio Alma ang kaniyang mga pagsusuri sa paligid sa higit na malalim na pagkaunawa sa takbo ng politika, kultura, ekonomiya, at sikolohiya ng Filipino. Ginawa niya sa ito sa magaang na paraan, at sa paggamit ng mga kagila-gilalas na tayutay o talinghagang makalupa at kakatwa. Kabaligtaran ito sa dating tikas o anyo ng makata na “taas-kamao, kunot-noo, at tiim-bagang” at napalitan ng satira at pagtirang nagpapatawa, nang-iinis, nagtuturo, nang-uuyam. Hindi nagtuon sa pormula o kumbensiyon ng “labis na kasiningan” ang makata, at animo’y pinakinggan lamang ang pintig ng panahon habang umaastang pitho o ermitanyo ng lungsod. Higit pa rito, sinimulan na rin ng makata na hanapan ng positibong pagtingin ang Filipinas, imbes na magbuga lamang ng madidilim na sentimyento o hinaing, gaya ng matatagpuan sa Doktrinang Anakpawis.

Nakagugulat ang sigasig ni Rio Alma at sisikapin niya ang reimbensiyon ng tanaga, diyona, dalít, at talingdaw sa kaniyang koleksiyong Isang Sariling Panahon (A Time of One’s Own) na isinalin sa Ingles ng isa pang tarikang makata sa ngalan ni Marne L. Kilates. Mapagmasid at mapagbulay sa kaligiran, kapuwa, at kalooban ang karamihan sa mga piyesa ng koleksiyon, at kahit ang nakagawiang pagpapakahulugan sa bugtong at salawikain ay masisingitan ng pasubali o tanong kapag pinag-aralan ang pagdulog sa tula ni Rio Alma. Masasalat ang sinop ng makata sa pagtula kapag pinag-aralan dito ang kombinasyon ng mga salita, na ang resultang pahiwatig ay hindi simpleng mahuhugot sa A+B=AB, bagkus masisipat na A+B=C na bagaman nagtataglay ang C ng mga katangian ng A at B ay nakapagluluwal din ng bukod na sariling pakahulugan at pahiwatig na maikakabit din sa ibang nilalang o pangyayari sa daigdig.

Kung maiikli ang mga tula sa Isang Sariling Panahon, mahahaba at magkakatanikala ang mga tula sa Huling Hudhud ng Sanlibong Pagbabalik at Paglimot para sa Filipinas kong Mahal (2009). Ang Hudhud ni Rio Alma ay mapaglaro, mapangahas, at sabihin nang mailalaban sa pandaigdigang antas. Gagamit siya ng tatlong pilas na persona sa katauhan nina Aliguyon, Jose Rizal at Kabataang Di-Kilala. Ang tatlong personang ito ay sabay-sabay maglalakbay sa kani-kaniyang dimensiyon, makikipagdiskurso sa diwa ng kasaysayan samantalang makakabangga rin ang sari-saring tauhan sa kasaysayan, mitolohiya, kultura, politika, aliwan, at iba pang aspekto ng lipunan. Ang paglalakbay ng tatlong pilas na persona ay kaugnay ng paghahanap ng kabansaan, kaya masisipat na ang wakas ng epiko ay hindi pangwakas, bagkus nagbabanta ng panibagong anyo ng hudhud na ang mitikong tagapagsalaysay ay ipagpapatuloy ang pagbubunyag ng sariwang pakikipagsapalaran at ang pagsisiwalat ng bagong anyo ng buhay at kabansaan.

Hindi lahat ng tula ni Rio Alma ay mabigat at mahirap maarok. Sinasadya ng makata na maglaan ng mga tulang para sa madla o estudyante o matanda, o kaya’y para sa mga bihasang mambabasang gaya ng kritiko o panitikero o dalubwika. Sa gayong paraan, ang bawat seksiyon ng kaniyang mga aklat ay hindi nakasasawàng basahin, dahil sa mga paningit na tula. Mapapansin din na may panloob na disenyo at balanse kahit ang bawat seksiyon ng bawat aklat. Ang isang tula ay maaaring sagutin o susugan o pabulaanan ng isa pang tula, alinsunod sa malikhaing pagbubuo ng tauhan at kaligiran nito. May ilang tula rin sa isang aklat na nagsisilbing estribilyo sa mga susunod na aklat, o kung hindi’y rebisyon ng ilang dating tula upang lalong gumanda at tumalim iyon. Isang puna noon ni S.V. Epistola na sintunado ang mga tula ni Rio Alma, maliban doon sa mga bago nitong aklat. May katotohanan ito. Ngunit ang gayong pagkasintunado ay maaaring maibatik sa mga sumasagap ng mga tula ng makata, na hindi sanay sa gayong uri ng tunog o musikang dapat munang pag-aralan pa nang malalim ng mga kritiko o musikong sanay sa himig ng Balagtasan.

Ano ang matutuhan nating aral sa mga tula at karera ni Rio Alma?

Una, ang kaligtasan ng makata ay nasa kaniyang Tinubuang Bayan. Ang bansa ang matang-tubig ng makata at ito ang titighaw ng kaniyang uhaw bilang manlilikha at magbibigay ng panibagong buhay sa pagtula.

Ikalawa, mahalaga ang pagbabalik sa nakaraan. Mabuting maalam sa kasaysayan ng panitikan at sa kasaysayan ng bayan ang makata at nang magamit yaon sa diyalektiko’t malikhaing pamamaraan.

Ikatlo, kailangang batid ng makata ang kaniyang ugat sa pagtula. Hindi nakamamatay ang taguring “katutubo,” at ang pagsagap ng impluwensiyang “banyaga.” Ang masining na pagpapasalikop ng dalawa ang dapat ingatan. Isa pa, hindi lahat ng impluwensiya ay nagmumula lamang sa “banyaga,” dahil pinatunayan na ni Rio Alma na sa kaniyang mga tula’y maaangkin lamang yaon ng Filipino at káya niyang magdulot ng impluwensiya kahit sa iba pang makatang pa-Ingles-Ingles.

Ikaapat, hindi nasisiki ang mahuhusay na makata sa anumang padron ng tula. Napakaraming inobasyon sa mga padron ng tula ang ginawa ni Rio Alma na nalilingid pa sa nakararami. Ngunit higit pa rito, lumalampas dapat sa padron ang makata, dahil “hindi maisisilid sa kahon ang kadakilaan.”

Ikalima, mahalaga ang pagtitipon, pagbuhay, paggamit, at pagpapauso ng mga salita para sa isang makata. Maraming salita sa mga tula ni Rio Alma ang hindi pa nailalahok sa diksiyonaryo at tesawro, sa maniwala kayo’t sa hindi, kahit ang gamiting sanggunian ay ang UP Diksiyonaryong Filipino (2009). Habang lumalawak ang bokabularyo ng mga tula ng makata ay lalong lumalalim ang imahinasyon ng kaniyang pagkatha. Ang kabihasaan sa salita ang unang-unang dapat taglayin ng sinumang ibig maging makata.

Ikaanim, natural lamang ang ebolusyon ng isang makata. Hindi dapat magmadali sa pagnanais na maging dakila. Sa aking palagay ay late bloomer si Rio Alma bilang makata. Gayunman, nakatulong iyon upang lalong sumarap basahin ang kaniyang tulang nahinog sa panahon o pagbubulay, at kumbaga sa alak, ay walang kasabit-sabit, napakalinamnam.

At ikapito, kailangan ang isang dakilang bisyon sa panulaang Filipinas. Kailangan yaon upang maipagpatuloy ang paglikha ng mga tulang hindi lamang maibabanggà sa loob ng Filipinas, bagkus maging sa iba pang tula mula sa iba’t ibang panig ng daigdig. Ang gayong bisyon ay makatutulong din upang lumago lalo ang ating panulaan.

Hahayaan kong dagdagan o pabulaanan ninyo ang aking mga binanggit habang pinag-aaralan ang mga tula ng makata.

Ang totoo’y naibigan at pinagpraktisan ng aking mga anak na sina Idyanale at Amansinaya ang mga aklat ni Rio Alma. Kung naibigan nila iyon, tiyak kong makakaya rin iyon ng iba pang higit na matatandang mambabasa. Ang hula ko’y sadyang hindi binabasa lamang si Rio Alma dahil sa umiiral na prehuwisyo o inggit laban sa kaniya; o kung hindi’y sadyang tamad lamang magbasa ang madla. Walang himalang ginawa si Rio Alma. Wala. Sa unang malas ay pulos himala ang paglabas ng kaniyang mga aklat. Ngunit kung uuriing maigi, ginawa niya iyon nang may pambihirang pangarap para sa panulaang Filipinas. Mahirap mang mapantayan ang kaniyang sigasig at libog sa pagtula, naniniwala akong kaya pa rin yaong lampasan ng mga darating pang tarikang makata mula sa Filipinas.

Isang ilog lamang si Rio Alma, at hindi dapat magtapos sa isang ilog ang panulaang pambansa. Kailangang sumilang ang mga bagong ilog, at lampasan ang mga kumbensiyong nailatag na ng maestrong makatang si Rio Alma, at nang makalikha tayo ng karagatan ng tulang Filipino. Dahil kung hindi’y mamamatay sa pagkatuyot ang ating panulaang pambansa. Oo, mamamatay nang ganap, dahil lumalaganap ngayon ang mabalasik na pagbabagong-klima sa pandaigdigang panulaan at sa buong panitikang pandaigdig.

Magandang hapon sa inyong lahat, at ipagpatuloy natin ang pagtangkilik sa mga akda ng mga Filipinong manunulat.

(Binagong bersiyon ng papel  ni Roberto T. Añonuevo na unang binasa noong 1 Setyembre 2007, sa Pistang Panitik, Manila International Book Fair, na ginanap sa World Trade Center, Roxas Boulevard, Maynila, Filipinas; at pagkaraan sa Bulakan. )

Filed under: Kritika,Makatang Filipino,Roberto T. Añonuevo,Tulang Filipino,Uncategorized | Minarkahan: Filipino,Pambansang Alagad ng Sining.,panulaang Filipino,Rio Alma,tula,Virgilio S. Almario | 9 Puna »