Kapag umibig ako

Kapag umibig ako
wari ko’y hari ako ng panahon.
Taglay ko ang mundo at lahat ng lalang nito
at sakay ng kabayo pahagibis sa araw.

Kapag umibig ako
naghuhunos akong agos ng liwanag
na ni hindi matalos ng paningin;
at ang mga tula sa aking kuwaderno’y
mistulang bukirin ng palumpong at opyo.

Kapag umibig ako
sumisirit ang tubig sa aking mga daliri
sumisibol ang mga damo sa aking dila
at kung umibig
ay nagiging panahon sa labas ng panahon.

Kapag umibig ako sa babae,
lahat ng punongkahoy
ay tumatakbong nakayapak palapit sa akin. . . .

Kapag inibig kita

Kapag inibig kita
sumisibol ang bagong wika, lumilitaw
ang bagong lungsod, at natutuklas ang mga bagong bansa.
Masasamyo ang oras gaya ng mga opyo,
tumutubo ang trigo sa mga pahina ng mga aklat,
lumilipad ang mga ibon mula sa mga mata mong hatid
ang biyaya ng pukyot,
naglalandas ang karabana sa mga suso mong taglay
ang yerbang Indio,
nahuhulog ang mga mangga sa palibot, nagliliyab
ang mga gubat, at lumalagabog ang mga tambol Nubian.

Kapag inibig kita, mapapawi sa mga suso mo ang kahihiyan
at maghuhunos kidlat, kulog, espada, at unos ng buhangin.
Kapag inibig kita, maalab na babangon at mag-aaklas
ang mga Arabeng lungsod laban sa dantaong panunupil
at sa mga panahon
ng paghihiganti laban sa mga batas ng tribu.
At ako, kapag umibig sa iyo,
ay magmamartsa laban sa kapangitan,
laban sa mga hari ng asin,
laban sa institusyonalisasyon ng disyerto.
At patuloy kitang iibigin hanggang bumaha sa buong daigdig;
Patuloy kitang iibigin hanggang sumapit ang baha sa daigdig.

Paghahambing sa Pag-ibig

Hindi ako kagaya ng iba mong mangingibig, binibini.
Kapag may nagbigay sa iyo ng ulap,
bibigyan kita ng ulan.
Kapag binigyan ka niya ng parola,
ibibigay ko sa iyo ang buwan.
Kapag binigyan ka niya ng sanga,
ibibigay ko naman ang mga punongkahoy.
At kapag binigyan ka niya ng barko,
ibibigay ko sa iyo ang pambihirang paglalakbay.

Pakikiapid

Nanahan lahat tayo sa mga silid na hindi natin iiwan,
At kakatwang lugar, at makulimlim. Malimit nakadipa
Ang mga Indiyan sa gilid ng mga burol

Habang lumiliwayway at lantad sa Dakilang Espiritu
O gumagaod sa bangka o ninipat sa mga baka sa bato,
Nakatanaw pababa’t taglay ang paningin ng mga bata

Sa di-kalayuan, may mga lalaking nagmamaniobra
Ng pangwakas na pangalahig, na pinaghunos na ginto
Sa kanilang mga palad. Umiiral ang gahiganteng aliw

Sa gayong mga tao, at nag-iisa lamang tayo doon
Sa wakas. Malimit na may panaka-nakang pagluha
Sa panig natin, at may isang madalas patingin-tingin

Sa relong panggalang na nasa kama upang mabatid
Kung ilang oras pa ang natitira. Walang magaganap
Dito walang mangyayari hinggil sa ating piling:

Sa akin na taglay ang madidilim na pamamaraan
O ikaw na ipininid ang sariling sinapupunang
Ikinandado sa singsing ng pumuputok na goma:

Bagaman nagtatagpo tayo, walang magsusupling
Sa ating panig. Ngunit hindi natin isusuko iyon,
Dahil magagapi ang kamatayan sa pamamagitan

Ng nagdarasal na Indiyan, ng malalayong baka,
Ng mga pakasaysayang maso, ng delikadong pulong
Na magdurugtong sa kontinente. Hindi yayao

Ang isa rito hindi mamamatay hindi mamamatay
Habang umiiyak. Mahal ko, ang minamahal ko,
Magkikita tayo sa susunod na linggo

Kapag napagawi ako sa bayan. Tatawagan kita
Kung makatatawag. Mangyaring tangnan ang Sige
Na, O diyos ko, hindi ko na kaya. . . Makinig:

Nagawa natin muli iyon, at nakararaos pa rin tayo.
Umupo at ngumiti. Pagpalain ka nawa
Ng Maykapal. Mahiwaga ang mabagabag sa sala.

Nymphes et Satires, oleo sa kambas, ni William-Adolphe Bouguereau noong 1873

Tulang tuluyan © ni Roberto T. Añonuevo. 23 Agosoto 2011.

"La tumba del poeta" (Libingan ng makata), 1900, pintura sa oleo ni Saenz Pedro Saenz.

Bubuksan ang salaysay sa tagpo ng mag-inang Pilar at Aling Munda sa loob ng tahanan. Si Aling Munda’y naratay sa pagkakasakit, at si Pilar ay nagbulay-bulay na handa niyang ipagbili ang katawan mailigtas lamang ang ina. Sinikap ni Pilar na kumuha ng itlog na ulam ng kaniyang ina, ngunit nabigo siya dahil dinakip ng mga tulisang pinamumunuan ni Ulupong. Samantala, ang kaniyang nobyong si Alberto ay hinanap siya sa kagubatan, hanggang makilala si Halimaw na pagkaraan ay tutulong sa kaniyang mapalaya si Pilar. Napatay ni Pilar si Ulupong nang gahasain nito, at si Limbas na may makamasang loob at pumalit sa punong tulisan ay kinupkop si Pilar para paalagaan ang dalawang anak na babae, hanggang makatalastasan si Halimaw na nagbunga para mapalaya ang magkasintahan.

Nang pauwi na ang magkasintahan ay hinarang naman sila ng mga guwardiya sibil at kuwadriyero, at ikinulong sa paratang na pawang mga bandido, dahil malaganap ang pananalakay ng mga tulisan. Upang mapalaya si Pilar, sinuhulan ni Juan ang huwes. Sinuyo rin niya si Pilar para kunwa’y maging alila, at maging tagapangalaga ng mga anak nila ni Binday na may sakit,  ngunit mabubunyag pagkaraan ang maitim na pagnanasa ni Juan na gahasain ang dilag. Makatatakas si Pilar sa lahat ng pakana, ngunit mabibilanggo nang matagal si Alberto dahil kay Juan.

Maninibugho si Alberto sa dilag; at si Alberto ay makatatakas sa bilangguan para sumapi sa himagsikan. Sa dulo na nobela’y susulat si Pilar kay Alberto upang ipamalas ang sukdulang pagmamahal sa nobyo, at magbabalik si Alberto sa kanilang nayon subalit mapipikot ni Julia dahil nabuntis siya nang di-inaasahan ng binata. Magpapatiwakal si Alberto at si Julia ay masasawi sa pagsisilang ng sanggol. Samantala, makukulong din si Juan nang madakip sa sugalan at manlaban sa awtoridad; kakalingain ni Pilar ang dalawang anak ni Limbas sa ikalawang pagkakataon, at mabibilanggo muli ang dalaga nang harangin ng mga guwardiya sibil subalit palalayain ng punong bayan. Mabubunyag ang panloloko ni Kapitan Martin Makapagal na humamig ng mga lupain ng ama ni Aling Munda, at ang pagpipilit na palagdain ni Kapitan Manuel Marasigan si Aling Munda ng papeles para ganap na maangkin ang lupaing dapat manahin ni Pilar. Sa huli’y makakasal sina Pilar at Juan bilang pagtanaw ng utang ng loob. Ngunit daramdamin ito ni Pilar, hanggang atakihin sa puso.

Pambihirang realidad ang nilikha ni Hernandez Peña at ito ay mababanaagan sa pagdaloy ng inhustisya sa magkakaibang henerasyon, at matingkad na halimbawa ang panloloko at pandurusta nina Kapitan Martin at Kapitan Manuel, na kapuwa nagmula sa magkaibang panahon, sa buhay at mag-anak ni Pilar. Kaugnay ng kahirapan ang pagkakapiit, at matutunghayan ito sa pisikal na bilangguang pinaglagakan kina Alberto at Pilar na dinakip ng mga guwardiya sibil at kuwadriyero; ang bilangguan sa piling ng mga tulisan; ang bilangguan sa tahanan ng mayamang mag-asawang Juan at Binday; ang bilangguan na inihahain nina Kapitan Martin at Kapitan Manuel; at ang matalinghagang bilangguan sa puso ni Alberto na naghahanap ng paglaya sa tulong ni Pilar na ibinalanggo naman ng pananalig na mahango sa kahirapan sa tulong ni Juan. Sa nobela ni Hernandez Peña, ang kahirapan ay may ugat. Ang kahirapan ay sanhi ng pagkontrol sa anyo ng produksiyon; at ang pagkontrol ay sa mga sandata, salapi, hanapbuhay, at hukuman. Titindi pa ito kung isasaalang-alang na ang kahirapan ay pag-angkin ng puri ng babae at pagkakait ng laya sa kaniyang kasintahang magsama sila. Kung sisipatin si Pilar bilang arketipo ng “ina,” si Pilar ay ina sa matalinghagang paraan na ibig ilugso ang puri ng mananakop; bagaman si Pilar ay hindi pa ganap na “ina” sa pisikal na antas ay maituturing pa ring “ina” sa mga anak ni Limbas at sa mga anak ni Juan. Sa paglulugar ng arketipo ng ina sa nobela, si Pilar ay maaaring sumagisag sa lahat ng pagpupunyagi, mulang paglaya sa kahirapan at pambubusabos hanggang pagkalinga sa magulang, bata, at kasintahan, hanggang pagkakamit muli ng kaginhawang maikakabit kahit sa sagisag na Inang Bayan.

Kung pag-aaralan naman ang estruktura ng nobela, maaaring hatiin sa apat na yugto ang salaysay: una, ang pagdakip ng mga tulisan kay Pilar at pagsaklolo ni Alberto na pawang magbubunyag sa doble-karang katangian ng panunulisan; ikalawa, ang pagdakip ng mga guwardiya sibil at kuwadriyero kina Pilar at Alberto at ang balighong pagpapalaya ni Juan kapalit ng seksuwal na pabor; at ikatlo, ang panloloko at pagkulimbat ng mga lupaing pag-aari ng ninuno ni Pilar at ang pagkakabunyag ng lihim nina Kapitan Manuel at Kapitan Martin, bukod sa pagkakakulong at pananaig ni Juan; at ikaapat, ang pagtatagis ng mga pananaw ni Julia at ni Pilar na pawang napaibig kay Alberto, at ang karupukan ng kalooban ni Alberto na namamangka sa dalawang ilog. Sa apat na yugtong ito, ipamamalas ang wagas na pagmamahal ni Pilar sa kaniyang kasintahan, ang pagsalungat sa puwersang nangingibabaw sa lipunan kahit sa antas ng damdamin, at ang malalim na pagpapahalaga sa kaniyang mga magulang, lalo na kay Aling Munda.

Kailangang basahin muli ang buhay ni Pilar sa ibang anggulo. Kahit ang paraan ng pagsasalaysay ng awtor ay kailangang isailalim sa masinop na pagsusuri, nang sa gayon ay mapawi, kahit kaunti, ang kawalang-katarungan sa pagbasa sa mga akda ng batikang mangangathang Tagalog sa ngalan ni Valeriano Hernandez Peña.

Salin ng “When a Woman Loves a Man” ni David Lehman.
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo.

Pag sinabi ng babae na margarita, nais niya’y daiquiri.
Pag sinabi ng dilag na mapangarapin, nais niya’y maliksi.
At pag winika niyang, “Ayaw na kitang kausapin pa,”
nangangahulugan ito ng, “Yakapin mo akong nakatalikod
habang nagtatampo’t nakatanaw sa tabi ng bintana.”

Dapat batid iyan ng lalaki.

Pag iniibig ng lalaki ang babae, nasa New York ang una at nasa Virginia
ang ikalawa o siya’y nasa Boston, nagsusulat, at ang babae’y
nasa New York at nagbabasa, o ang babae’y nakasuot ng suweter
at itim na salamin sa Balboa Park, samantalang ang lalaki’y
nangangalahig ng mga dahon sa Ithaca
o nagmamaneho ang lalaki pa-East Hampton at ang babae’y
nagmamaktol sa may bintana habang nakatitig sa lawa
na ang regata ng samot-saring layag ay naglalandas
habang ang lalaki’y naipit sa trapik sa Long Island Expressway.

Pag mahal ng babae ang lalaki, ngayon ay ala-una y diyes ng umaga’t
natutulog ang babae at nanonood ang lalaki sa iskor ng mga bola
at ngumangata ng pretzel, tumutungga ng lemonada
at dalawang oras pagkaraan, gigising ang lalaki at susuray sa kama
na kinaroroonan ng babaeng nahihimbing at napakainit.

Pag sinabi ng babaeng bukas, ang totoo’y tatlo o apat na linggo.
Pag sinabi ng babaeng, “Ako na naman ngayon ang pinag-uusapan,”
hihinto sa pagsasalita ang lalaki. Darating ang matalik na kaibigan
ng babae at magwiwikang, “May namatay ba?”

Pag iniibig ng babae ang lalaki, sabay silang lalangoy
nang nakahubad sa sapa
isang araw sa maningning na Hulyo
na ang tunog ng talon ay gaya ng hagikgik
ng tubig na dumadaloy sa makikinis na batuhan,
at wala ni isang banyaga sa uniberso.

Malalaglag ang mga hinog na mansanas sa kanila.
Ano pa ang magagawa nila kung hindi kumain?

Pag sinabi ng lalaking, “Naghuhunos ang ating panahon,”
tutugon ang babae ng, “napakaorihinal naman iyan,”
na tuyot gaya ng martini na nilalagok ng lalaki.

Mag-aaway sila sa lahat ng panahon
Nakatutuwa
Ano ang utang ko sa iyo?
Magsimula tayo sa paghingi ng paumanhin
OK, pasensiya na, buratsero.
Itataas ang senyas na nagsasaad na, “Tawa!”
Tahimik ang pelikula.
“Kinantot ako nang di nahagkan,” wiwikain ng babae,
“at masisipi mo ako hinggil diyan,”
na kahanga-hanga ang tunog sa puntong pa-Ingles.

May taon na naghiwalay sila nang pitong ulit at nagbantang
gagawin muli iyon nang siyam na beses.
Pag mahal ng babae ang lalaki, ibig ng babaeng sunduin siya
ng lalaking nakadyip sa paliparan sa banyagang lupain.
Pag mahal ng lalaki ang babae, naroon siya. Hindi maiinis
ang lalaki kung mabalam nang dalawang oras ang babae
at ni walang laman ang loob ng refrigerator.

Pag mahal ng babae ang lalaki, nais ng babaeng manatiling gising.
Tila batang umiiyak ang babae
sa takipsilim dahil hindi niya ibig magwakas ang araw.
Pag mahal ng lalaki ang babae, tititigan niya ang babae sa kaniyang
pagtulog, at mag-iisip:
gaya ng magdamag sa buwan, ang paghimbing sa minamahal.
Isang libong alitaptap ang kumikindat sa lalaki.
Kumokokak ang mga palaka gaya ng seksiyon ng mga bagting
sa orkestra na nag-eensayo.
Lumalaylay ang mga bituin gaya ng mga hikaw na hugis-ubas.

"Babae sa may bintana" (1925), pintura ni Salvador Dali.

ISANG ANYO NG LAGABLAB

Ophelia Alcantara Dimalanta, retrato mula sa Varsitarsian.net

ito marahil ay sapagkat
sa isang paraan o iba pa
pinaiiral natin ang distansiyang ito
magkalayo tayo gayong magkalapit
sa maraming direksiyon
sa sukdulang ingay
kung paanong ninais natin
ang parehong munting layon at
walang kuwentang bakbakan
pabigkas man o nakahalukipkip
kakayurin ang parehong dayami
tititig sa parehong palaisipan
sinisikap makuha ang kara o krus
doon ka sa may gilid
ako naman ang nasa gitna
kimkim ang kunwang tampo
umiibig nang higit sa tinataglay
tinutudla mo ang mga bituin
at pinapatag ko ang damuhan
nagpipilit na umawit o
nilalait ang kathang pagtatagpong
bukod sa arok ng mga pangarap
at binabaklas ng mga araw
tayo’y pawang naging kaawa-awang
mangingibig sa ligaw na daigdig
sa halos lahat ng uri ng paraan
maliban sa hindi tayo nagtatagpo
kundi lamang sa ganitong lagablab.

ANG BABAENG MINAMAHAL KO

Dahil ang Babaeng minamahal ko ay nabubuhay
Sa  kaloob-looban mo,

Lumalapit ako sa katawan mo sa anyo ng mga salita
Hangga’t makakaya ko—

At iniisip kita sa lahat ng oras, mahal kong peregrina.

Dahil ang tao na iniibig ko ay sumasama sa iyo
Saan ka man magtungo,
Si Hafez ay palaging nasa tabi mo.

Kung uupo ka sa tabi ko, manlalakbay,
Ikaw na may busilak na sinag mula sa maraming
Bato-balani,

Mapipigil ng labi ko ang humangos sa iyo at dampian
Ang namumula mong pisngi,

Ngunit ang aking mga mata’y mabibigong ikubli
Ang kabigha-bighaning katotohanan kung sino
Ka nga ba talaga.

Ang Maganda na aking sinasamba
Ay nagtirik ng kaniyang Maharlikang Silungan
Sa loob mo,

Kaya malimit kong idirikit ang aking puso
Nang matalik sa iyong kaluluwa
Hangga’t aking makakaya.

SIMULA NG PAG-IBIG

Ngayong umaga’y umimbulog ang pulang banog
upang tingnan ang iyong pag-akyat sa kubling bagnos.

Samantala, umaawit ako sa mga ganitong tarik
ng pagmamahal na sumisibol sa Ifugaw na langit.

Naglaho ang maiitim na pangkat ng mga rebelde,
at muling lumitaw ang malilinaw na bukal sa tabi

ng lupain upang magtipon bilang paglalagom
ng daan-daang ilog ng mga masang nagugutom.

Ang Partido ay nasa gitna ng gayong pakikibaka.
Umuulan ng pinilakang anyo ng kamalayang masa

upang dumaloy nang masinop sa bawat payyo,
sa bawat hamlet,  sa mga tao tungo sa bagong hukbo.

Ang saluysoy ng mga batis sa loob ng mga gubat
ay babala sa bulók na rehimeng ito ay babagsak.

Dumarating ang mga taganayon para sa pulong-bayan.
Nabubuo ang mga sirkulo sa lilim ng tatlong bahay.

Ipinapasa ang bilot para sa mga ngangang ngunguyain,
at sasapit ang dambuhalang banog upang lumilim.

MGA APOTEGMA AT PAYO

Kapag may nagwikang napakapandak o napakaliit mo,
sabihing di nunusok sa karton ang diyamanteng aspile.

Kapag may nagwikang napakalapad ng lawas mo,
sabihing ikaw ay Amazon na ganap na nakalarga.

Kapag may nagwikang malalaki ang suso mo,
sabihing binili mo iyon sa Kathmandu
at nang isukat ay madilim ang mga silid.

Sabihing ang gisantes ay hinahangad sa Prague
kapag may nagwikang maliliit ang utong mo.

Ano ang timbang mo sa araw o kaya’y sa buwan?

Tone-tonelada kung sa araw.
Libra-libra kung sa buwan.
Ginagawa kang magaan ng pagmamahal.

Kapag may nagsabing napakalayo mo,
ikatwiran ang Epektong Doppler,
na isinusulat mo ang kasaysayan ng liwanag
para sa mga anak ni Pythagoras.

BUGTONG KONG PARALUMAN

Bugtong kong paraluman
Akin ka balang araw
Di ako hihiwalay
Sa iyo habang búhay.
Lumayo pag namatay
Ang di maiiwasan
Kahit ng aking tatay
O mahal kong nanay;
Wala akong karamay.
Hanggang saan ang pataw
Na taglay ng katawan?
Ang sisidlang makulay
At panagpas kawayan
Ay dito ilalaan
Hanggang aking libingan.