Sigwa sa Pulo

Ipinaskil noong 08/10/2010 ni Roberto Añonuevo

Kumikirot ang mga talampakan ng magkapatid na Rodrigo at Gerardo sa paglalakad sa gilid ng dalampasigan. Sinuyod nila ang buhanginan at batuhan upang makapag-ipon ng mga tulya, kapis, tirik, at tahong na ipinadpad ng mga alon. Tumindi ang sikat ng araw, at kumati ang tubig na tila ayaw nang magbalik sa pulo.

Namatahan ng magkapatid ang balsang nakapadpad sa putikan. Nakabalatay sa balsa ang ar-arosip at sakay ang tuyong palapa. Nagmadali sina Rodrido at Gerardo na magtungo roon, ngunit nagulantang sa nakita: isang lalaking may kaliskis at buntot-isda ang nakahandusay sa namumuting korales, habang panakip wari sa kabaong ang balsa.

Napako sa pagkakatayo si Rodrigo. Ngunit si Gerardo’y hindi nasindak bagkus napahalakhak. Niyakag ni Gerardo si Rodrigo sa lalaking-isda. Kumikinang sa sikat ng araw ang mga kaliskis ng lalaking-isda at nasilaw ang magkapatid sa nasaksihan. Ilang sandali pa, ang pagkamangha ng magkapatid ay nawala at parang ordinaryong bangus lamang ang nakita.

Hindi tumitinag ang lalaking-isda. Habang tumitindi ang sikat ng araw ay lalong kumikinang ang mga kaliskis na waring diyamante. Ibig sanang basagin ni Gerardo ang ulo ng lalaking-isda sa pamamagitan ng pagbagsak ng malaking bato ngunit mabilis siyang pinigil ni Rodrigo. “Huwag, kuya,” aniya, “huwag mo nang patayin ang patay na!”

Nagtalo ang dalawa kung ano ang gagawin sa natagpuan. Nagugutom na si Gerardo at naisip niyang biyakin, sa anumang paraan, ang kalahating katawan ng lalaki. Pero hindi naman niya malaman kung saan at paano ililibing ang kalahating katawan ng tao. Kapag nagkataon, ngayon lamang sila makatitikim ng isdang sinlaki ng lumba-lumba; ngunit may panganib ding pagbintangan silang salarin ng kung anong uri ng bibihirang lamandagat.

Tinawag nina Rodrigo at Gerardo ang mga magulang na sina Josefa at Luis. Nagtaka ang mag-asawa kung ano itong nilalang na nakita nila. Baka isang halimaw ito na kumakain ng bata, ani Josefa. A, hindi, baka naman isang siyokoy ito, singit ni Luis. Subalit wala siyang natatandaang kuwento ng matatanda na may siyokoy na guwapo’t makisig ang kalahating katawan, samantalang parang sa bangus ang balakang pababa sa talampakan.

Sinipa ni Gerardo ang mukha ng lalaking-isda. Hindi iyon nagsalita at tumulo lamang sa gilid ng bibig ang malansang laway. Sinundot-sundot ng patpat ni Rodrigo ang katawan ng lalaking-isda, at inusisa kung totoo o huwad ang katawan ng lalaki. Sinabuyan naman ni Josefa ng buhangin ang mga kaliskis, na tila nagtataboy ng masasamang espiritu. Sa huli, nagpasiya si Luis na pasanin nilang mag-asawa ang walang-malay na lalaking-isda at ilagak doon sa silong ng kanilang bahay.

NATAKOT ANG MAGKAPATID na Gerardo at Rodrigo baka pagmultuhan sila ng lalaking isda. At kung magsing iyon, baka kumalat ang lagim sa bahay, saka mabulabog ang buong baryo. Kinagabihan, pumuslit ang dalawa sa kanilang silid upang silipin ang nilalang. Akala nila’y nakakikilos na ang lalaking-ida ngunit muli silang nabigo dahil parang tuod lamang iyon. Pagdaka, sinubok duraan at ihian ni Gerardo ang mukha ng lalaking-isda.

Bumukad ang paningin, ang lalaking-isda ay suminghap-singhap na tila uhaw na uhaw. Nang mapansin ito ni Rodrigo, kinuha niya ang isang baldeng tubig sa batalan, at ibinuhos sa lalaking-isda. Ilang sandali pa’y kumisay-kisay iyon, saka nagsalita sa kakaibang wikang ngayon lamang nila narinig.

Nagsitakbo ang magkapatid, at nagsisigaw, at tinawag ang kanilang mga magulang. Ngunit nang dumating sina Josefa at Luis ay natagpuan nilang himbing na himbing ang nilalang. Tumanggap pagkaraan ng kurot at palo ang magkapatid, at sinabihang manahimik nang hindi makapukaw ng pansin sa mga kapitbahay.

Kinabukasan ay sinikap ng magkapatid na alagaan ang kanilang huli. Hindi kumakain ang lalaking-isda kahit minsang pagtangkaang subuan ng magkapatid sa pamamagitan ng patpat na may kapirasong saging na saba sa dulo. Parang baka lamang itong uunga-unga. Higit silang nabalisa dahil ang lansa nito ay waring kumakapit sa kanilang damit, o sa haligi’t dingding na pawid.

Makalipas ang isang linggo, umalingasaw ang amoy ng lalaking-isda. Nayamot ang mga kapitbahay, at inusisa ang baho sa bahay ng mag-asawang Luis. Nang mabatid ng kapitbahayan na may lalaking-isda sa silong ng mag-asawa, nagkulumpon sila sa paligid ng silong at sumilip sa mga butas ng sawali na parang nanonood ng karnabal.

Isang lola ang naghakang baka nagkatawang tao ang isda upang maghiganti laban sa polusyong dulot ng tao. Hindi, sagot ng binatang pilay; baka may gamot siya sa karamdaman ng sinumang imbalido. Sumabat ang Kapitan del Baryo at nang-usig na baka tangkang sakupin ng lipi ng lalaking-isda ang buong pulo at gawing alipin ang mga tao. May mga batang walang tigil sa kabubungisngis, at tila nakatuklas ng laruang malaki pa sa kanila. Dumating ang pastor at nagsabing kampon ng halimaw ang lalaking-isda; at idinagdag pang malapit na ang paghuhukom sa mga makasalanan. Humaba nang humaba ang usapan hanggang magtalo-talo ang mga nag-uusyoso kung ano ang gagawin nila ukol dito.

Gayunman, hindi umimik ang lalaking-isda, at humikab lamang na tila inaantok sanhi ng bigat ng kalooban

Kumalat ang balita sa buong baryo hinggil sa lalaking-isda. May dumadayong pangkat sa bahay ng mag-anak na Luis. Hindi naman magkandaugaga sina Rodrigo at Gerardo sa pakikiharap, at kung ano ang itutugon sa sangkaterbang tanong ng mga bisita. Bagaman naiinis ang magkapatid, lumuwag kahit paano ang kanilang loob dahil maraming salapi at pagkain ang iniaabot ang mga tao. Hindi naglaon, nakaipon ng yaman ang mag-anak mula sa samot-saring bigay ng mga panauhin. Nagkaroon ng sapat na yaman ang pamilya at umupa ng katulong na magbubuhos ng tubig sa lalaking-isda at maglilinis ng silong.

Habang lumalaon, higit na lumalansa ang lalaking-isda. Pag nasisikatan ng araw ang lalaking-isda, nakasisilaw ang mga kaliskis nito at natakot ang mga manonood na kung magpapatuloy ito, baka tuluyang lumabo ang kanilang paningin. Isang araw, nagtulong-tulong ang mga tao na humukay ng munting balon, pinuno iyon ng tubig, at doon inilagak ang lalaking-isda na nasisilungan ng bubong.

Hindi umiimik ang lalaking-isda ngunit mahigpit niyang minamasdan ang nakapaligid sa kaniya. Napangiwi siya sa sari-saring mata ng mga tao na para bang tinitimbang ang kaniyang kalagayan. Nagtukop siya ng tainga laban sa mga tawanan at uyam ng mga bata. Ngunit ang higit na nakatigatig sa kaniya ay kung may naglalakas-loob na haplusin siya na waring siya ang magiging tagapagligtas ng buong sangkatauhan. Bawat haplos wari niya ay gumuguhit ang hapdi, at ito ang hindi niya maunawaan.

BUMUHOS ANG ULAN-BANAK, at namuo ang balaklaot sa panginorin. Dumating ang gabing bumaha kasabay ng taog. Ang balon na kinalalagyan ng lalaking-isda ay sinalpok ng malalaking alon. Samantala’y umabot hanggang ikalawang palapag ng bagong tayong bahay ng pamilyang Luis ang tubig. Hindi malaman nina Gerardo at Rodrido kung ano ang gagawin nila sa mga kasangkapang lumubog sa baha. At si Josefa’y walang patid sa kadadasal upang maligtas sila sa bagyong nagbabadyang wasakin ang kabuhayan nila.

Nagsilikas na sa bakood ang mga mamamayang naninirahan sa gilid ng dalampasigan.

Nang sandaling iyon, ang malalaking patak ng ulan ay mistulang gamot na nagpahilom sa kirot sa mga kaliskis at laman-loob ng lalaking-isda. Napasigaw ang lalaking-isda nang tumaas ang tubig. Humiyaw siya na waring hukbo ng mga kawal na nagmamartsa pabalik sa lupang sinilangan. At kumawag siya, marahan hanggang pabilis nang pabilis, animo’y iyon na ang huling paglangoy niya patungo sa malawak na karagatan.

Napansin iyon nina Gerardo at Rodrigo na nakadukwang sa bintanang maaabot na ng baha. Nalimutan nila ang ang kanilang mga basang damit, ang bigas na dapat sana’y ililikas nila sa mas mataas na puwesto, at ang pasigaw na utos ng kanilang mga magulang. Hindi nakapagsalita ang magkapatid. Ang patak ng ulang tumatama sa kanilang mukha ay mahapdi at lumalatay. Lumingon ang lalaking-isda at umungol sa magkapatid, na parang dambuhalang nakatakas sa bilangguang yungib.

Pagdaka’y lumapit ang lalaking-isda sa tabi ng bahay ng mag-anak. Umatungal siya, at itinulak ang bangkang nakataob patungo sa kinalalagyan nina Gerardo at Rodrido. Napasigaw si Josefa nang sumilip sa bintana. Nasindak si Luis at napamulagat. Naiwan ang bangka na nasalalak sa gilid ng bahay, saka mabilis na lumangoy palayo ang lalaking-isda. Kumawag siya nang buong sigla, palundag na lilitaw at lulubog, na waring sinasabayan ang hugong at elektrisidad ng mga alon.

Filed under: alamat,mito | Minarkahan: ,,,,,,,,,,,,, | Mag-iwan ng Puna »

Mga Lungsod at Mithi ni Italo Calvino

Ipinaskil noong 02/19/2010 ni Roberto Añonuevo

salin mula sa Le città invisibili (Invisible Cities, 1972)  ni Italo Calvino.
salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo.

Mula roon, pagkalipas ng anim na araw at pitong gabi, sasapit ka sa Zobeide, ang puting lungsod, na ganap na lantad sa sinag ng buwan, at may mga lansangang nakaikid gaya ng sinulid. Isinasalaysay nila ang alamat na ito hinggil sa pundasyon ng pook: Magkakapareho ng panaginip ang mga tao ng sari-saring bansa. Nakita nila ang babaeng tumatakbo isang gabi tungo sa di-kilalang lungsod; nakita siyang nakatalikod, mahaba ang buhok, at lastag. Pinangarap nilang habulin siya. Sa kanilang pagkukumahog, bawat isa’y naiwala siya. Matapos ang panaginip, naghanda silang hanapin ang lungsod na iyon; hindi nila natagpuan ito, ngunit nakatagpo ng isa pang lungsod; nagpasiya silang magtindig ng lungsod na katulad ng kanilang napanaginip. Sa paglalatag ng mga kalye, sinundan ng bawat tao ang landas ng kaniyang minimithi; at sa pook na naglaho ang bakás ng hinahabol, nagsaayos sila ng mga espasyo at pader na kakaiba sa panaginip, upang hindi na siya makatakas pang muli.

Ito ang lungsod ng Zobeide, na tinahanan nila, ang pinaghihintayan ng tagpong mauulit isang gabi. Wala ni isa man sa kanila, tulóg man o gising, ang nakakita muli sa babae. Ang mga lansangan ng lungsod ay mga lansangang tinatahak nila para pumasok sa trabaho, na wala nang kaugnayan sa napangarap na paghabol. Na nakaligtaan na nang lumaon.

Dumating ang mga bagong tao mula sa malayong lupain, na nagkaroon ng panaginip gaya ng sa mga nauna, at sa lungsod ng Zobeide, nakilala nila mula sa mga kalye ang pangarap, at binago nila ang posisyon ng mga arkada at hagdanan, upang maihawig nang malapit sa landas ng hinahabol na babae, at kaya sa lugar na kaniyang pinaglahuan, wala nang magiging puwang sa pagtakas. Hindi maunawaan ng unang nakarating kung ano ang nagtulak sa mga tao tungo sa Zobeide, na bukod sa pangit na lungsod ay isa pang bitag.

Italo Calvino

Italo Calvino

Filed under: katha,salin,Tulang Tuluyan | Minarkahan: ,,,,,, | Mag-iwan ng Puna »

Ang Manggagawa bilang Bayani sa katha ni Juan L. Arsciwals

Ipinaskil noong 05/21/2009 ni Roberto Añonuevo

Pagtataksil sa simulain ng kilusang manggagawa ang umaalingawngaw sa mala-nobelang kathang Isa pang Bayani. . . (1915) ni Juan L. Arsciwals. Ngunit huwag akalaing hanggang doon lamang ang saklaw ng katha. Nakapahiyas nang pailalim sa obra ni Arsciwals ang sosyalistang pananaw sa pinakapayak nitong anyo, at humuhula ng napipintong himagsikang pumapabor sa uring manggagawa.

Ibinaba ng mga namumuhunan ang upa sa paggawa ng vitola, kaya umangal ang mga manggagawa sa pabrika ng tabako. (Tumutukoy ang “vitola” sa uri ng anyo ng tabako o sigaro, na maihahalimbawa ang robusto at corona.) Nagpulong ang unyon hinggil sa marapat nilang maging tugon, at napagkaisahang makipagnegosasyon sa pangasiwaan. Nagmatigas ang mga namumuhunan, kaya nagkaisa pagkaraan ang mga manggagawa na magwelga sa pamumuno nina Gervacio, Mauro, at Pablo.

Nangamba ang mga namumuhunan sa magiging epekto ng pag-aaklas, at kinausap nito nang palihim si Pablo para bumaligtad kapalit ng pabuyang salapi. Pumayag naman si Pablo dahil sa hirap ng buhay, at naging tulay upang hikayatin din si Gervacio at ilang kasamang manggagawa. Nabiyak ang hanay ng unyon nang magkaisa sina Pablo at Gervacio, kasama ang ilang eskirol, na pumanig sa mga namumuhunan. Ngunit nabigo ang dalawa na himukin si si Mauro. Nanindigan si Mauro at pinanatili ang dangal.

Isang araw, nasalubong ni Mauro ang mga manggagawang bumaligtad, na ang iba’y nasiraan ng loob sa ipinaglalaban. Ipinaliwanag ni Mauro ang posisyon at ibinunyag ang pagbaliktad ng mga kasama sa simulain, subalit sumalungat sina Gervacio at Pablo. Nagkaasaran, at tinangkang saksakin ni Gervacio si Mauro. Tinamaan sa bisig si Mauro ngunit naibalik ang saksak sa katunggali. Si Pablo naman ay sinaksak din ng isang di-kilalang tao.

Nagkaroon ng labo-labo, at dumating ang mga pulis at dinampot si Mauro. Isinakdal at pagkaraan ay nahatulan ng hukuman si Mauro na makulong nang siyam na buwan at isang araw. Nagpatuloy ang bulok na sistema sa pagawaan ng tabako, at lalong ibinaba ng mga namumuhunan ang upa sa paggawa ng vitola. Ipinagbawal ang pagbubuo ng unyon sa pabrika, at waring pahiwatig iyon sa katumpakan ng ipinaglalaban ni Mauro.

Ipinamalas sa kathang ito ang lunggating sosyalismo para sa mga Filipinong manggagawa. Sa pananaw na ito, ang mga kumakayod sa trabaho ay dapat pantay-pantay na magkamit ng karampatang salapi at benepisyo alinsunod sa bunga ng kanilang kolektibong pagpapagal. Mahihiwatigan ito sa pukol ng pananalita ni Mauro, nang kausapin niya ang mga manggagawa:

Karapatan natin sa haráp ng sino man, na ang pagpapagod at pawis na pinupuhunan natin ay tumbasán ng sapát na kaupahán; at ang karapatang itó, kailan ma’t ibig na bawasan, ay matwid naman natin ang tumutol hanggang maaari at ipagtanggol hangga’t maaabót ng kaya . . . sukdang ikamatay.

Ang ganitong tindig ni Mauro ay taliwas sa posisyon ng mga namumuhunan, na walang iniisip kundi magkamal ng tubo. Imbes na pakinggan ang mga manggagawa ay uuyamin at pagtatawanan pa, at sa di-iilang pagkakataon ay lolokohin at susuhulan upang mapanatili ang kapangyarihan, yaman, at kalakaran sa lipunan.

Ipinahihiwatig din sa katha kung paano natitiwalag ang manggagawa sa kaniyang ginagawa—na nagbubunga ng higit na kahirapan, kamangmangan, at kawalang-katarungan. Ang pagkatiwalag ng manggagawa sa dalisay na kalooban ay may kaugnayan sa proseso ng kaniyang trabaho sa tabakeriya. Nagiging bagay ang trabaho na lumalayo sa tao, at ang bagay na ito ang siyang kinakasangkapan ng mga namumuhunan upang manatiling busabos ang mga anakpawis.

Sa pananaw ng mga negosyante, ang mahalaga ay kumita ng salapi kahit ang kapalit ay pagkabusabos ng mga manggagawa. Gagawin nila ang lahat, gaya ng panunuhol, upang makapangalap ng mga eskirol at pabaligtarin ang posisyon ng mga pinuno ng unyon. At sa oras na magwagi sila ay ibabalik ang dating sistema, sisipain ang mga sungayang kawani, ibababâ ang sahod ng mga obrero, at bubuo ng mga patakarang kontra-manggagawa, gaya ng pagbabawal sa pagtatayo ng unyon.

Kung sisipatin naman sa Marxistang pananaw, natitiwalag ang mga tabakero sa kani-kaniyang sarili dahil ang trabaho nila sa pabrika ay nagkakait sa kanila ng pamumuhay na makatao, samantalang bumabansot sa kanilang isip, loob, at pangarap na tamuhin ang maalwang búkas. Mawawakasan lamang ang ganitong pagkatiwalag kung magkakaisa ang mga obrero na labanan ang mga namumuhunan sa pamamagitan ng kolektibong protesta at pag-aaklas. Kailangang mabawi nila ang kapangyarihan, at magaganap lamang ito sa takdang panahong ganap na maláy na ang mga manggagawa.

Ang paggawa ang tanging may halaga, kung paniniwalaan si Marx. Hindi umano kumakatawan ang puhunan sa pinagsanib na puwersa ng lakas-paggawa. Umiiral lamang ang puhunan dahil sa mabalasik na pangangamkam, gaya ng matutunghayan sa karanasan ng mga tabakerong kabilang sa unyon. Ang pagtutol ng mga namumuhunan na bigyan ng sapat na sahod at karapatan ang mga manggagawa ang magtutulak at magbibigay-katwiran sa mga manggagawang gaya ni Mauro na maghasik ng paghihimagsik, na ang isang manipestasyon ay marubdob na welga o pag-aaklas. Ang ganitong pangyayari ay “hindi mapipigilang lumitaw sa angkop na panahon ng kasaysayan.”

Ngunit mabibigo si Mauro.

Mabibigo si Mauro at ang unyong manggagawa dahil hindi pa hinog ang panahon, ayon na rin sa pagwawakas ng salaysay na isinakataga ni Serafina, ang esposa ni Mauro. Hindi pa ganap na nahuhubog ang kamalayan ng mga manggagawa tungo sa progresibong pagkilos, at maaaring mangailangan “ng maraming kristo” para sa kapakanan ng uring manggagawa. Ano ang ibig sabihin nito? Ang pagiging manunubos ay hindi dapat iatas lamang sa balikat ng isang tao, bagkus sa lahat ng mamamayan. Ang kabayanihan ay dapat taglayin ng kolektibong puwersa ng mga manggagawa upang makamit nito ang pinapangarap na pangmalawakang himagsikan, na magbubunga ng bagong lipunan at makapagpapanumbalik sa nawalang pagkatao ng gaya ni Mauro.

Sanggunian:

Arsciwals, Juan L. Isa pang Bayani… Tondo, Maynila: Imprenta y Libreria ni P. Sayo Vda. de Soriano, 1915.

Filed under: Kritika,nobelang Tagalog,sanaysay | Minarkahan: ,,,,,,,,,,,,,,,,, | 3 Puna »

Si Juan Masili at ang Anyo ng Mala-Nobelang Tagalog

Ipinaskil noong 05/13/2009 ni Roberto Añonuevo
Mula sa Palawan, kuha ni Beth Añonuevo.

Mula sa Palawan, kuha ni Beth Añonuevo.

Mahabang kuwentong matataguriang mala-nobela ang akdang Juan Masili o ang Pinuno ng Tulisan (1906, Luzonica Libreria) ni Patricio Mariano. Masasabi ito kung ang gagamiting pamantayan ay ang mahabang tradisyon ng pagsulat ng nobela sa Ewropa. Mura pa ang edad ng pagsulat ng nobela sa Tagalog noong bungad ng siglo 20, at ang mga manunulat ay nasa yugto ng pangangapa. Ang totoo’y malabo pa noon ang pagkilala sa nobela bilang isang uri ng prosa, kaya ang ibang akdang tinatakang nobelang Tagalog ay nasa anyong patula na mahihinuhang naanggihan ng impluwensiya ng awit at korido.

Isa sa mga katangian ng mala-nobelang Tagalog ay ang paggagad sa kasaysayan, bagaman ang kasaysayang ito ay maaaring pinanghihimasukan ng guniguni. Sa paggagad sa kasaysayan, ang mga tauhan ay nailalarawan nang tila kontemporaneo sa isang takdang panahon, at ang awtor ay kalahok sa pagsasalaysay upang ang komunikasyon ay maging matalik pagsapit sa mga mambabasa. Ang ganitong teknik ay pagtataasan ng kilay sa Ewropa o Estados Unidos, ngunit noon ay mahalaga ito sa Filipinas dahil ang awtor at ang mga mambabasa ay waring nag-uusap lamang sa pantay na paraan. Napapalapit sa mga mambabasa ang akda dahil ang pagsasalaysay ay waring lumilingon sa paglalahad ng mga epikong bayan at sinaunang dula, upang lumitaw na maging kapani-paniwala. Samantala, ang sinasabing kasaysayan dito ay higit na makiling sa kasaysayang pabigkas (na gaya ng epikong bayan) kaysa kasaysayang pasulat (na gaya ng kronika). Nailalantad ng gayong kasaysayan ang mahahalagang pangyayari sa buhay ng isang personalidad, at ang tao na ito ay maaaring wala sa poder ng pamahalaan bagkus nasa hanay ng mga karaniwang mamamayan.

Maaaring hango sa mga balita o maalamat na pakikipagsapalaran ang buhay ng pangunahing bida, at ang bidang ito ay lilihis sa nakagawiang katangian ng hari at reyna o prinsipe at prinsesa sa kung saang kaharian. Ang bida ay karaniwang tao na nasusugatan at nasasaktan, at kung may kapangyarihan man siya ay maaaring sanhi ng pangyayaring napasapi siya sa isang kilusan o pangkat na magbibigay ng lakas sa kaniya upang gampanan ang mabigat na tungkulin. Ang banghay ng salaysay ay maaaring dumako sa tunggalian ng mga uri, lahi, kasarian, at paniniwala ngunit hindi magiging sentro ang tunggalian bagkus ang paghuhunos ng kalooban ng mga tauhan. Ang ganitong tunggalian ay nagtatangkang isiwalat ang kasamaang dulot ng pagbabalatkayo, at ang wakas ng salaysay ay nagsasaad ng resolusyon hinggil sa maaaring maging tadhana ng mga magkatunggaling panig.

Maihahalimbawa ang Juan Masili o ang Pinuno ng Tulisan ni Mariano. Sa akdang ito, isiniwalat ang buhay ng tulisang nagkukubli sa pangalang “Juan Masili” na kilabot noon sa bayan ng Morong (na ngayon ay kabilang sa lalawigan ng Rizal). Binuksan ang salaysay sa paglalarawan kay Juan Masili na lumunsad sa kabayo at sinalubong ng bati ni Pating. Nag-usap ang dalawa hinggil sa kanilang bihag, at sinabihan ni Juan Masili ang kasama na ingatan ang kanilang bihag. Napadako ang usapan hinggil sa masaklap na buhay ni Juan Masili at ikinuwento niya kung bakit siya napalulong sa buhay na maligalig.

Mula sa dukhang pamilya si Juan Masili, at noong dose anyos siya ay ginahasa ang kaniyang inang si Mencia na nagsadya kay Kapitan Tiago. Nagkasakit si Pitong na ama ni Juan at inutusan ang kaniyang esposa na kunin ang bayad sa utang na dalawampung kabang palay kay Kapitan Tiago. Ngunit imbes na magbayad ay niyurakan pa ang dangal ng babae. Umuwing sugatan si Mencia, at matapos magsumbong kay Pitong ay namatay. Nagngitngit ang ama ni Juan at tinangkang itakin ang salarin, ngunit nahuli at siya pa ang ipinakulong at pinahirapan. Nakita ni Juan Masili ang lugaming katawan ng ama, dahil ikinalaboso din ang naturang bata dahil sa paratang na anak siya ng mga manloloob.

Nakalaya lamang si Juan Masili makaraang tumanggap ng ilang latay mula sa mga guwardiya sibil at ilibing ang kaniyang ama. Lalayas na sana siya sa kung saan nang makilala niya ang tao na nagpalibing sa kaniyang ina. Inampon si Juan Masili at pinag-aral kasama ang anak ng mayaman doon sa kolehiyo ng San Juan de Letran. Lilipas pa ang pitong taon at magbabago ng anyo si Juan Masili hanggang makatagpo niya sa isang pagtitipon ang mag-amang Kapitang Tiago. Naungkat ang nakaraan at matapos ang mainit na pagtatalo ay tinaga ng sundang ni Juan ang mag-ama. Tumakas si Juan Masili tungo sa Novaliches at di-naglaon ay sumapi sa mga tulisan. Naging pinuno ng tulisan si Juan Masili nang yumao si Kapitan Tankad.

Hindi karaniwang tulisan si Juan Masili dahil mangulimbat man siya ng yaman mula sa mga masalapi ay ipinamamahagi yaon sa mga dukha. Ngunit higit pa rito, binibihag niya ang mga babaeng sapilitang ipinakakasal ng kanilang mga magulang sa kung sino-sinong lalaking maykaya. Ngunit hindi pinagsasamantalahan ang mga babae bagkus ay pinalalaya pa mula sa kaayusang patriyakal ng lipunan. Ginagawa umano ito ni Juan Masili upang ipadama sa mayayaman ang kanilang pagkakamali at nang ganap na masindak:

“Ay …matanda kong Pating! Nalalaman mo baga kung bakit ako nambibihag ng mga binibining anak ng mayayaman? Upang malasap ng mayayamang iyan ang pait ng magdamdam nang dahil sa kapurihan. Lahat ng makaalam ng pagkabihag sa isang binibini’y magsasapantaha na hindi na dapat asahang mauuwi na taglay ang linis na dating kipkip, kahit tunay na alam mong kung sakali’t may dalagang nagluwat nang apat na araw sa ating yungib ay hindi dahil sa ating pinipiit o dahil sa ikinahihiya niya ang mabalik sa sariling tahanan, sapagkat wala na ang kaniyang kalinisan, kundi dahil sa talagang nasa lamang ng may katawan ang lumagi pa nang isang araw sa ating tahanan.” (Binago ang ortograpiya para sa modernong mambabasa.)

Pinakasukdulan ng salaysay ang pagdakip kay Benita na napipintong ikasal kay Kapitan Ape. Hindi mahal ni Benita si Kapitan Ape, bagkus si Enrique. Sinunog ng mga tulisan ang bahay ng kapitan, itinakas si Benita, dinala sa yungib ng San Mateo, at doon niya natagpuan si Enrique na bihag rin. Kapuwa wala nang pag-asang magkakabalikan pa ang magkasintahan, kung hindi dahil kay Juan Masili. Iyon pala’y si Enrique ang anak ng mayamang umampon kay Juan Masili noon at naging matalik niyang kaibigan. Lumipas ang dalawang buwan at ikinasal ang magkasintahan, at naging ninong pa si Pedro Gatmaitan na tunay na pangalan ni Juan Masili.

Masasabing dramatiko ang daloy ng kuwento dahil ang magkasintahang Benita at Enrique ay kapuwa walang lakas na lutasin ang kanilang kapalaran hinggil sa sapilitang pagpapakasal na utos ng magulang. Si Juan Masili ang puwersang wala sa kumbensiyonal na ekwasyon, at ang pagpapakilala sa kaniya ay pagpapahiwatig ng pagtatakwil sa sinaunang kaugaliang pagpapakasal na nagsasaalang-alang lamang sa antas ng kabuhayan imbes na sa tunay na itinitibok ng kalooban. Ang imahen ni Juan Masili bilang tulisan ay taliwas sa itinatakda ng maykaya at makapangyarihan, at ang panunulisan ay higit sa pangungulimbat ng salapi at pamimihag ng babae, bagkus umuugnay sa pagpapakalat ng yaman at pagpapanumbalik ng puri o dangal ng babae.

Mahalaga ang puri ng babae sa akda ni Mariano. Ang puri ay mahihinuhang lumilingon sa konsepto ng puri ng Katipunan nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto, at ang babae ay nakakargahan ng iba pang pahiwatig gaya ng Inang Bayan. Ang pagdakip sa babae mula sa mga kamay ng tiwaling maykaya’t makapangyarihan ay mahihiwatigang simula ng pag-angkin muli ng pag-asa at ginhawa sa panig ng kasintahang lalaki. Mahalaga ang “pag-asa” at “ginhawa” dahil ang mga ito ang sangkap upang ganap na makamit ang sukdulang pag-ibig na sumasaklaw sa buong lipunan, gaya ng pakahulugan nina Bonifacio at Jacinto. Ang kasintahang lalaki ay masisipat dito na sumasagisag sa mga anak ng bayan na nagmimithi ng kalayaan, at ang pag-ibig ng lalaki-babae ay hindi lamang nasa antas na pisikal bagkus ideolohiko at espiritwal.

Kapansin-pansin din ang wakas ng katha ni Mariano dahil si Juan Masili ay ibinunyag na si Pedro Gatmaitan na tanyag noong makata at awtor ng koleksiyong Tungkos ng Alaala (1913). Maaaring ang pagkasangkapan sa pangalan ni Pedro Gatmaitan ay isang paraan ng pagpapakilala kay Gatmaitan bilang makata at manunulat, ngunit masasabi ring malikhaing gawi iyon ng awtor dahil ang Pedro Gatmaitan na tinutukoy ay naglaho nang sumiklab ang digmaan sa Kabite noong 1892 ayon sa pagwawakas ng akda.

Magaan basahin ang katha ni Patricio Mariano tawagin man iyong “mala-nobela,” “nobeleta,” at “mahabang kuwento.” Wala sa taguri ang susi sa pag-unawa sa katha ni Mariano bagkus nasa pag-alam sa mga dalumat na isinaad sa salaysay mulang detalye sa kasaysayan hanggang pagpapangalan ng tauhan hanggang gusot at kalutasan ng mga pangyayari. Ang mga makasaysayang pook gaya ng Morong, Yungib Pamitinan, at Novaliches ay nagkakaroon ng ibang gulugod kapag pinanghimasukan ng guniguni, gayundin sa pagpapakilala sa mga tauhang gaya ni Juan Masili, Kapitan Tiago, Benita, Enrique, at Pating. Samantala, ang awtor bilang tagapagsalaysay ay gumaganap ng papel bilang tagapamagitan mulang akda tungong mga mambabasa at siyang nagpapakilala sa konsepto ng “tulisan,”  upang ang kathang-isip ay pumiglas at ganap na maging makatotohanan sa isip o puso ng madla.

Sanggunian:

Mariano, Patricio. Juan Masili o ang Pinuno ng Tulisan. Santa Cruz, Maynila: Luzonica Libreria, 1906.

Filed under: aklat-suri,Kritika,sanaysay | Minarkahan: ,,,,,,,,,,,,,, | Mag-iwan ng Puna »

Konsepto ng “Balatkayo” sa “Si Tandang Basio Macunat”

Ipinaskil noong 05/01/2009 ni Roberto Añonuevo

Tumutukoy ang “balátkayô” sa masining na pagkukunwari, at paglilihim sa tunay na anyo at katauhan, upang mapaniwala ang sinumang tao na tumitingin. Tumutukoy din ito sa kasangkapan o kasuotang ginagamit upang ikubli ang tunay na anyo ng isang tao o bagay. Mahihinuhang hango sa dalawang salitang pinagtambal ang “balatkayo” (balát+kayo), ayon sa UP Diksiyonaryong Filipino. Malinaw ang una, na katumbas ng panrabaw na balot ng katawan, at nagkukubli sa laman at buto. Kung gagamitin sa punongkahoy, ang “balát” ay katumbas ng “balakbak,” samantalang tumutukoy din sa panlabas na balot sa prutas at katulad. Sa ibang pagkakataon, ang balát ay tumutukoy sa “katad” na hango sa pinatuyong panlabas na balot ng katawan ng hayop, gaya ng baka, bayawak, at buwaya. Samantala, ang kayô ay posibleng hango sa anumang uri ng tela, ngunit kung bakit nag-iba ang bigkas nito at naging maragsa nang gamiting pantambal sa “balát” ay walang makaaalam.

Isang magandang konsepto ang “balatkayo” ng Filipino, ngunit hindi ito nabibigyan ng sapat na pansin. Sa balatkayo, ang panlabas na anyo, gaya ng damit at alahas, ay siyang humahalili sa tunay na balát [lahi o kalooban] ng tao. Balatkayo ang nagbibigay ng panibagong pagkakakilala sa tao, upang ang taong ito ay maikubli ang anumang inaakalang mababa, marumi, at mahinang kalagayan at lumagay sa antas na katanggap-tanggap sa lipunan. Nagiging sibilisado ang tao sa pamamagitan ng balatkayo, kung ipakakahulugan ang pagiging sibilisado sa pananaw ng makapangyarihan at mapanakop na puwersa. Ngunit ang balatkayong ito ay nagsisilbi ring piitan ng tao, dahil makaiiral lamang siya alinsunod sa pakitang-tao habang ibinabaon sa limot ang likás na katangian ng pagkatao o pagkalahi. Binibiyak ng balatkayo ang tao sa dalawa: ang tunay at ang huwad, ang katutubo at ang banyaga, ang makaluma at ang makabago, ang nayon at ang lungsod, ang panloob at ang panlabas.

"Simbahan," kuha ni Bobby Añonuevo

"Simbahan," kuha ni Bobby Añonuevo

Magagamit ang balatkayo bilang kasangkapan ng pananakop sa paglikha at pagbuo ng mga teksto at kahulugan. Halimbawa, ang Filipina ay gumaganda sa bisa ng pampaputing tabletas o krema o sabon, ayon sa anunsiyo sa telebisyon. Walang katumbas umano ang maputing balat, at magmumukhang bata o sariwa ang sinumang may-edad. Nakakaligtaan sa gayong pagpapahiwatig na may angking rikit ang pagiging kayumanggi, na halos kumislap ang balat kapag tinamaan ng sinag, at ang pagiging makinis na waring pinahiran ng langis ay walang bahid ng pekas o bálat. Ngunit higit pa rito, ang usapin ng lahi ay nauungkat, dahil ang mga kayumanggi ay hinahatak na pumasok sa balatkayo ng kinathang diwaing “puti” alinsunod sa padron ng banyaga upang maging katanggap-tanggap sa lipunan at daigdig.

Isa pang katangian ng konsepto ng balatkayo ay inilalantad nito ang nais lamang na ilantad, yamang hindi maitatago sa publiko ang lahat. Pinipili sa ilang pagkakataon ang mga katangiang katanggap-tanggap sa panig ng makapangyarihan at mapanakop, nililinang ito, habang kasabay na inilalantad ang mga katangiang papabor at ginagamit ng naturang makapangyarihan at mapanakop. Ang ganitong taktika ay masasabing pagbubuo ng ibang anyo—at ang tao, kalagayan, at pangyayaring pawang nakabalatkayo ay nagkakaroon ng isa pang bukod na pag-iral, upang ang balatkayo ay hindi manatiling balatkayo bagkus isang pumipintig na diskurso, paniniwala, at kalakaran ng naghaharing estado.

Nagiging makapangyarihan ang balatkayo dahil ang punto de bista ay laging nakaayon sa pinaniniwalaang “tunay at totoo.” Ang katotohanang ito ang sisikapin ng sakop na kamtin, at yamang nasa mababa siyang posisyon at salát sa kapangyarihan o lakas, ay tatangkain niya kahit sa pamamagitan ng pagbabalatkayo ang abutin ang posisyong kinaiinggitan. Dito nagsisimula ang paghina lalo ng posisyon ng sakop, samantalang rumirikit ang pananakop. Ang pananakop, sa kabilang dako, ay nagkakahugis din ng kakatwang pagbabalatkayo, dahil ang realidad na nais nitong ipamalay sa lahat o maging sa malawak na lipunan o daigdig, ay naiiralan ng dogmatikong paniniwala upang mapanatili ang kaayusan at kumbensiyon.

Maihahalimbawa sa pagsusuring ito ang kuwentong “Si Tandang Basio Macunat” (1885) ni Fray Miguel Lucio y Bustamante na Fransiskano. Umiinog ang istorya sa salaysay ni Gervacio Macunat, alyas Tandang Basio, na nakilala noon ng isang paring Kastila sa Tanay, na dating sakop ng distrito ng Morong (na nakapaloob ngayon sa lalawigan ng Rizal). Tumira nang dalawang linggo ang naturang pari sa Tanay, nakilala si Tandang Basio, at sa kanilang paghuhuntahan ay naungkat ang usapin ng pagtungo sa Maynila upang mag-aral ng wikang Kastila at pagkadirektorsilyo. Nayamot si Tandang Basio dahil sa isyung iyon, at inilahad pagkaraan kung bakit siya nagalit.

Inilabas ni Tandang Basyo ang isang kasulatan na naglalaman ng buhay ng pamilya ng mag-asawang Don Andres Baticot (Kabesang Dales) at Donya Maria Dimaniuala (Kabesang Anggi). Nagkaroon sila ng mga anak na sina Prospero (Prosper) at Felicitas (Pili). Pinaaral ni Kabesang Dales si Prospero sa Maynila dahil nainggit ang binata sa kaniyang mga kaibigan. Tumutol noon ang kaniyang kapatid na si Pili, alinsunod sa payo ng kura paroko, dahil sa paniniwalang ang pag-aaral sa Maynila ay makapagdudulot ng pagkapariwara ng mga taganayon. Ngunit hindi ito sinunod ng Kabesang Dales, at binigyan ng laya at layaw ang anak na magtungo sa Maynila upang magpakadalubhasa sa wikang Kastila at iba pang larang. Ngunit imbes na mag-aral ay narahuyo si Prospero sa paglalakwatsa at pambababae sa loob ng apat na taon, hanggang mapatalsik sa paaralan at magkabaon-baon sa utang dahil sa bisyo at layaw. Nakulong ang binata, ngunit pipiyansahan ng kaniyang magulang, kahit magbenta ng ari-arian. Nangakong magbabago si Prospero, ngunit ilang linggo ang lumipas ay nagbalik muli siya sa bisyo at pambababae, hanggang magkasakit ang kaniyang ama dahil sa sama ng loob. Muling magsisisi si Prospero ngunit uulit ang kaniyang di-mapigil na kasamaan, makukulong muli, at nang piyansahan siya ng kaniyang ina ay naging katumbas iyon ng pagkatunaw ng lahat ng kanilang ari-arian. Hinatulang mabilanggo si Prospero sa Balabac at doon na namatay. Namatay din si Pili sa labis na kapighatian, at nalibing lamang dahil sa tulong ng kaniyang mga kaibigan, samantalang nakitira ang kaniyang inang si Maria sa kaanak bago namatay.

Matingkad na iginigiit ng kuwento na may nakatadhana sa tao. Ang mga Tagalog at Indio (mapang-aglahing tawag sa sinumang katutubo) ay nakatakdang gumanap nang habambuhay bilang magsasaka at hindi umano sila nababagay mag-aral ng wikang Kastila at iba pang larang. Nakapahiyas ito sa maling paniniwala ni Antonio Macunat, ang ama ni Tandang Basio, nang wikain na: “Ang mga Tagalog, ang mga Indio baga na humiwalay kaya sa kalabaw ay kadalasa’y nagiging masama at palamarang tao sa Diyos at sa Hari.” Tumutukoy ang “Diyos” sa Katolisismo, samantalang ang “Hari” ay sa pamahalaang Kolonyal.

Sa tekstong “Si Tandang Macunat,” ang pagbabalatkayo ay maaaring simulan sa mga payo ng pari kina Kabesang Andres at Pili, na ang pag-aaral ng wikang Kastila at pagkakamit ng mataas na edukasyon ay nababagay lamang sa mga piling tao o lahi. Bagaman sa unang malas ay waring malaya ang sinumang Tagalog na mag-aral alinsunod sa edukasyong tinatamo ng mga Kastila, ang ganitong kalayaan ay sinasagkaan ng prehuwisyo na hindi kaya ng utak ng Tagalog na tanggapin ang kaisipang banyaga. Ibig sabihin, bobo ang mga Tagalog. At yamang bobo ang mga Tagalog, wala silang kahihinatnan kundi magpalayaw lamang, at lustayin ang salapi at panahon sa pagpapalayaw ng katawan.

Tumitingkad ang pagbabalatkayo sa payo ng pari dahil ang tanging magagawa ng Indio ay magkamit ng mabuting ugali, magdasal nang magdasal, at sapat na ang matutong bumasa, bumilang, at bumigkas sa sariling wika at manatili sa munting daigdig lamang. Babanggitin ng pari na 90 porsiyento sa 100 ng mga taganayong nag-aral sa Maynila ay napapariwara lahat, at masuwerte na ang 10 porsiyento na nakaligtas sa gayong tadhana. Hindi susuriin sa kuwento ang datos na nagmula sa pari, at iiwasang ipaliwanag na may iba-ibang karanasan o panahon ang mga kabataan at kung sumapit man sila sa kabiguan ay walang makapagsasabi na dulot nga iyon ng bisyo at kapabayaan. Dinaraan ang pangangatwiran sa mapanlagom na paraan, at ang ganitong balikong lohika ang tatanggapin ng pamilya ng Macunat. Pinipintasan din ng pari ang ugali ng mga maykayang pamilya na paaralin sa Maynila ang kanilang mga anak, “kahit sintigas ng batubalani ang kanilang ulo at wala silang kabait-bait.” Ano ang ibig sabihin nito? Mahina ang kapasiyahan ng mga taganayong Tagalog, kaya dapat silang manatili sa nayon.

Ang pagbabalatkayo ay matatagpuan din sa katauhan ni Prospero. Magsisimula ang pahiwatig sa pangalang “Prospero,” dahil ang pahiwatig ng pagiging sagana ay hanggang sa pangalan lamang. Maglilihim si Prospero sa kabuktutang ginawa niya sa Maynila, at kung nabigo man siya ay hindi dahil mahina ang kaniyang ulo bagkus dahil sa bisyo at layaw. Ang pagbabalatkayo ni Prospero ay magsisimula sa kaniyang pamilya, tatawid sa mga babaeng kaniyang niligawan at inangkin, at tutuloy sa mga tao na kaniyang inutangan. May panlabas na anyo si Prospero bilang estudyante, na panandaling hahangaan ng kaniyang kababaryo at kaklase, ngunit magwawakas sa oras na mabunyag ang katotohanan. Ang pagkakabunyag sa kalokohan niya ay magdudulot ng pagkabilanggo, kahirapan, kahihiyan, at pagkawala ng dangal.

Makikita ang pagbabalatkayo kahit sa katauhan ni Pili. Dinaraan ni Pili sa dasal ang lahat, at ang kaniyang tadhana ay laging nakaatang sa Maykapal na hindi nakikita. Magiging halimbawa siya ng pagiging tapat na relihiyosa, ngunit ang katumbas niyon ay pananatili sa estado ng pagiging mangmang at limitado ang saklaw. Magiging sagisag na hadlang si Pili, at iyon ay hindi lamang sa gaya ni Prospero, kundi sa sinumang Tagalog na ibig mag-aral at abutin ang posibilidad ng karunungang maaaring taglayin ng sinumang tao. Samantalang nililinang ni Pili ang panig ng moralidad, kinakaligtaan naman niya ang isang kalikasan ng tao. At ito ay ang mag-aral, at higitin ang utak at talento, tungo sa mga antas na malayo sa hinagap ng karaniwang tao.

Pagbabalatkayo ang ipamamalas kahit ng mag-asawang Kabesang Dales at Kabesang Anggi. Gagawin nila ang lahat, mailigtas lamang sa kahihiyan ang kanilang pamilya at anak. Ang pagbabalatkayo nila ay kaugnay ng pagtatakip na mapanatili ang kanilang dangal, yamang tinitingala sila sa kanilang nayon. Ngunit ang pagbabalatkayo ay katumbas ng pagkaubos ng kanilang yaman, dahil kailangan nilang bayaran kahit ang mga utang at piyansa ng anak. Tanga kung gayon ang mag-asawa dahil nabigo silang supilin ang anak at maisalba ang ekonomiyang kalagayan. Ang tanging kalutasan ng kanilang suliranin ay kamatayan.

Ang konsepto ng balatkayo ay magwawakas kahit sa usapin ng wika. Ang mga Tagalog ay para sa Tagalog lamang umano, at wala silang kakayahang mag-aral at magpakadalubhasa sa ibang wika. Isa itong kabulaanan na pailalim na idinidikdik ng kuwento, at kung susundan ang paliwanag ni Marcelo H. del Pilar, ay ginagamit itong meme upang ang mga Tagalog ay manatili sa abang kalagayan. Ang masaklap, ginamit sa kuwento ang talinghaga ng “Ama” na kakatawanin ni Kabesang Dales at ng mag-amang Antonio at Gervacio Macunat, upang ang balighong paniniwala ukol sa edukasyon ay mapanatili at magkaroon ng awtoridad, at maisalba ang kapangyarihan ng relihiyon at pamahalaan palapit sa mga nasasakop nitong mamamayan.

Sa unang malas ay humihikayat ang akda ni Bustamante na magkamit ng mataas na edukasyon ang mga Tagalog. Ngunit isang balatkayo lamang iyon para sabihing ang sinumang pumitas at kumagat ng prutas mula sa punongkahoy ng karunungan ay masasawi, dahil ang prutas ay para lamang sa mga pinagpala ng Maykapal.

Ang prehuwisyo laban sa edukasyon ay tataglayin ni Hermana Penchang sa nobelang El filibusterismo (1891) ni Jose Rizal. Sa masisteng paraan, inilahad sa nobela ang balikong pananaw ng hermana ukol kay Juli, na sinisisi dahil sa pagkabihag kay Kabesang Tales. Aakalain ni Hermana Penchang na naligaw ng landas si Juli, “at magpapakita rito ang demonyo sa anyo ng isang mag-aaral.” Ang mag-aaral ay walang pasubaling humuhugot ng pahiwatig kay Prospero, at sa iba pang pangahas na kabataang nais magkamit ng mataas na edukasyon. Naniniwala ang hermana na maililigtas si Juli ng aklat na Si Tandang Bacio Macunat. Hindi iyon magaganap, dahil mabubunyag sa hinaharap ang balatkayo ng lahat.

Filed under: aklat-suri,katha,Kritika,kuwento,panitikang Tagalog | Minarkahan: ,,,,,,,,, | 3 Puna »

Genoveva Edroza Matute (1915-2009)

Ipinaskil noong 03/26/2009 ni Roberto Añonuevo
Geneveva Edroza Matute

Genoveva Edroza Matute

Pagpapahiwatig ang isang matingkad na katangian ng mga kuwento ni Genoveva Edroza Matute. Karaniwang magtutuon siya sa isa o dalawang tauhan, at sa mga tauhang ito ay lalaruin niya ang banghay at gusot ng kuwento. Ang pingas o puntos ng tauhan ay maaaring nasa kapasiyahan nito, at hindi dahil sa taglay na personal at panlabas na anyo. Sa mga matagumpay niyang kuwento, ang mga tauhan ay pumupukol ng mabibilis na salitaan, o nagsasalita sa guniguni, at ang mga kataga ay waring makapaglalagos sa kalooban ng mambabasa.  Sumasabay din ang mga kuwento ni Aling Bebang, palayaw ni Matute, sa mga kasalukuyang pangyayari na kung minsan ay nakalulugod at kung minsan ay nakaiinis, at kung ano man ang epekto nito sa mambabasa’y mauugat sa lalim ng pagkaunawa ng manunulat sa kaniyang pinapaksa.

Si Aling Bebang, ayon sa talambuhay na sinulat ni Gregorio C. Borlaza, ay bunso sa labindalawang magkakapatid, at supling nina Anastacio B. Edrosa at Maria Magdalena K. Dizon. Siyam ang namatay sa kaniyang mga kapatid, at karamihan ay wala pang isang taon ang itinagal sanhi ng pagkakasakit. Lumaki siya sa Tayuman-Oroquieta, malapit sa karerahan ng kabayo sa San Lazaro. Hindi naglaon ay nakitira siya sa kaniyang ale—na kapatid ng kaniyang ama—doon sa Felix Huertas, Maynila hanggang makatapos ng elementarya. Nag-aral siya sa Santa Clara Primary School (na magiging Gomez Elementary School) at Magdalena Elementary School, pagkaraan ay sa Manila North High School (na Arellano High School ngayon), nagkolehiyo sa Philippine Normal School (na Philippine Normal University ngayon), hanggang matapos ang masterado sa Filipino at doktorado sa edukasyon sa Unibersidad ng Santo Tomas.

Kontrobersiyal ang buhay ni Aling Bebang dahil malinaw ang kaniyang paninindigan sa pagsusulong wikang pambansa. Ang ganitong tindig ay maaaring sanhi ng kaniyang masaklap na karanasan noong nasa elementarya, na inilakip ni Borlaza sa talambuhay ni Aling Bebang:

Mabuti naman at mababait ang mga guro sa mga paaralang pinasukan ni Bebang, bagaman ang guro niya sa Unang Baitang ay may kakatuwang pamamalakad. Bawal na bawal noon ang pagsasalita ng Tagalog. Ang kanyang guro ay may malalim na bulsa sa saya (baro’t saya pa ang kasuotan ng mga gurong babae noon), na may lamang siling labuyo. Kapag may nahuli siyang mag-aaral na nagsasalita ng Tagalog ay dumudukot siya ng sili at pilit na ipinangunguya sa pobreng “nagkasala.” Sinasabitan din ng kartong may ganitong nakasulat: I was caught speaking the dialect.

Ang palakad na ito ay laganap noon sa buong Pilipinas. Hindi lamang Tagalog kundi lahat ng wikang pansarili ng iba’t ibang rehiyon ay ipinagbawal. Ito ay nanatili hanggang maging malaya na ang Pilipinas. Mabuti ang hangarin—upang matulungan ang mga mag-aaral na madaling matuto ng Ingles—subalit masama ang naging epekto sa damdaming makabansa ng mga Pilipino. Maliit pa siya’y naiisip na: “Biglang naipit sa desk ang paa ko. Siyempre, masasabi ko ang Aray! Ang lagay ba, iisipin ko muna ang tawag doon sa Ingles, at pagkatapos ng mahahabang sandali ay saka pa ako dadaing ng Ouch!”

Hindi rin batid ng nakararami na may mga pinaaral na iskolar si Aling Bebang (na ginagawa yaon bilang pagpupugay sa kaniyang inang si Maria Magdalena), at ang dalawa sa mga ito ay nagpasalamat sa kaniya noong kaniyang burol. Malimit sabihin ni Aling Bebang sa kaniyang mga iskolar: “Mag-aral kayo at magsumikap. At kapag kayo’y nakatapos ay tumulong din kayo sa ibang tao upang mabawasan ang kanilang paghihirap.” Akala ng iba’y sadyang masungit at mahigpit si Aling Bebang, yamang walang anak at maagang nabalo nang yumao ang manunulat na si Epifanio G. Matute. Malambot din pala ang kaniyang puso sa mga kabataang masikap ngunit dukha.

Hindi kataka-taka ang pagmamalasakit ni Aling Bebang sa kaniyang mga kabataang iskolar. Ang pagnanais na umangat sa pamamagitan ng edukasyon ay matutunghayan kahit sa kaniyang kuwentong “Bughaw pa sa likod ng ulap”  na tungkol sa magkapatid na naghirap at natutong mabuhay sa pangangalap ng basura nang maulila sa ama pagkaraan ng digmaan, ngunit sa kabila ng lagim ay mangangarap pa rin ang isang bata na makatapos ng pag-aaral.

Sa isang kuwentong pinamagatang “Lola,” inilahad ni Aling Bebang ang isang pangyayari sa pananaw ng isang inang dukha na may sandosenang anak. Nakatagpo ng babae sa ospital ang isang matandang mayaman, na sa unang malas ay pasyente ngunit ang totoo pala’y doon lamang tumitira sa ospital kahit walang sakit yamang walang nag-aalaga sa kaniyang kaanak. Inalok ng matanda ang babae na ampunin na lamang niya ang isang anak, at tutumbasan niya ng salapi iyon para sa ikaaangat ng buhay ng pamilya ng babae. Sa dulo ng kuwento, lumayo ang babae at humabol naman ang matanda. Walang sinabi ang babae ngunit nakintal sa kaniyang gunita ang matandang bihis na bihis at nahihiyasan, iniaabot ang supot ng pasalubong, at ang kanang kamay ay nakalahad na umaabot sa patalilis na kausap.

Ipinamalas lamang ni Genoveva Edroza Matute na kahit sa kuwento ay hindi dapat sabihin ang lahat, at mabisa ang pahiwatig ng mga larawan o tagpo. At kahit sa tunay na buhay, may mga bagay na mabuting ilihim, kahit ang tapat na pagtulong at pagmamahal sa kapuwa at kababayan.

Filed under: sanaysay | Minarkahan: ,,,,,,,, | 67 Puna »

Halaman sa Tadyang

Ipinaskil noong 03/17/2009 ni Roberto Añonuevo

Isang maikling kuwento ni Pedro S. Dandan ang pumapaksa sa pagkabuwal ng kawal noong digmaan. Pinamagatang “At Nupling ang Isang Halaman,” ang akda’y nagsasalaysay sa malagim na pangyayari sa sundalong tinamaan ng bala habang nakikihamok sa tropang Hapónes doon sa Bataan. Nalugmok sa gilid ng punongkahoy ang lalaki, at habang agaw-buhay ay ginunita ang masasayang araw sa piling ng kaniyang ina, kasintahan, at Lupang Tinubuan.

Sa unang malas ay sentimental at melodramatiko ang rendisyon ng salaysay, ngunit kung uuriin nang maigi’y matutuklasan ang paggamit ni Dandan ng mga pahiwatig o pagpaparamdam hinggil sa unti-unting pagkamatay ng sundalong si Berto. Ang pagkamatay ni Berto ay magsisimula sa paghahangad nitong maging sundalo upang labanan ang mananakop, at ito’y ipahihiwatig ng pangangamba ng ina niya. Ang ikalawang pagkamatay ni Berto ay ang pagkakawalay sa kaniyang magulang at kasintahan. Ikatlong kamatayan ang pagkakalayo sa baryong kinalakhan upang sumabak sa Bataan. Ikaapat na kamatayan ang kawalan ng saklolo mula sa kapuwa sundalo o kababayan sa gitna ng paghihirap habang malubhang sugatan. Ikalimang kamatayan ay mula sa uwak na kumain ng laman at uminom ng dugo ni Berto. At ikaanim na kamatayan ang kawalan ng lilim ng punongkahoy na kinahimlayan niya.

Ngunit sa kabila ng pagkakalugmok ni Berto ay kakikitaan siya ng katatagan at kahinahunan. Lupa ang nagpapalakas kay Berto upang ipagpatuloy ang pakikibaka, at kaugnay iyon ng lunggating bigyan ng maaliwalas na kinabukasan ang kaniyang bayan. Bagaman bibiguin si Berto ng kapalaran, at mananaig ang dahas ng digmaan, ang mortal niyang katawan ay magiging pataba ng lupa upang sumupling ang isang halaman sa pagitan ng kaniyang mga tadyang, at lumilim sa tapat ng kaniyang pusong nasisinagan ng araw.

Lupa ang talinghaga ng kuwento, at ang lupang ito ay hindi lamang tumutukoy sa isang kipil na lupa o pitak-pitak na bukirin. Sa mga sinaunang tula, dula, at katha, ang “lupa” ay kaugnay ng Tinubuang Bayan, at sumasagisag sa Bansa. Mahalaga ring pansinin ang ina ni Berto, dahil ang “ina” ay nagtataglay din ng pahiwatig ng kabansaan, gaya ng “Inang Bayan” na ginamit sa Katipunan nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto. Kahit ang kasintahang si Lilay ay maiuugnay sa kabansaan, dahil ang pag-ibig sa Tinubuang Bayan ay malimit iniuugnay sa panliligaw, pagtatanggol ng puri, at pagpapakasal sa matalinghagang babae.

Nilulupig ng digmaan ang mga tao, anuman ang uri, edad, at kasarian, at ito ang ipinahihiwatig ng kuwento. Gayunman, ang pag-asa na bubukal sa kalooban ng mga mamamayan ang magpapabago ng timbangan upang umusad ang lahat tungo sa kapayapaan. Ang pag-asang ito ang tataglayin ng ina at kasintahan ni Berto, at ang hulagway na ipamamalas ng halamang sumibol sa kalansay. Naagnas man ang katawang pisikal ni Berto, ang kaniya namang diwa para sa kalayaan ay mananatili magpakailanman.

Filed under: Kritika,kuwento,panitikang Filipino,panitikang Tagalog | Minarkahan: ,,,,,,, | 4 Puna »

Kategoriya ng Akda

Ipinaskil noong 03/03/2009 ni Roberto Añonuevo

Kapana-panabik na panahon ang sumasapit sa panitikang Filipinas. Ito ay dahil napakaraming kategoriya ng akda, at ang tula ay hindi lamang basta tula, bagkus may tulang pambata, tulang paloob, tulang palabas, tulang mala-prosa, at prosang nagkukunwang tula. Ang kuwento ay hindi lamang basta kuwento, bagkus may kuwentong pambata, kuwentong aghamistika, kuwentong kabaklaan, kuwentong kanto, kuwentong pambabae, kuwentong pangkabataan, at kung minsan, kuwentong kutsero. Ang dula ay hindi lamang dula bagkus may dulang pantelebisyon, dulang pampelikula, dulang may isahang yugto, at dulang ganap ang haba na para bang ang maiikling dula ay hindi pa ganap na dula kung wawariin.

Kung paniniwalaan ang haka ni Adrian Cristobal, ang katha [fiction] ay katha lamang, at walang kasarian o edad o kulay. Ang katha ay masining ang pagkakasulat o sinulat nang padaskol-daskol, at anuman ang layon ng awtor ay iba nang usapan. Kung susundin ang gayong haka, ang tula ay tula lamang at ang dula ay dula lamang ngunit inilalagay ang kategoriya upang maibenta ang tula o ang dula sa mga tiyak na mambabasa o manonood na may partikular na panlasa, at nang may matalakay sa loob ng paaralan. Ang problema sa maraming kabataang manunulat ngayon ay ibig nilang ipaloob agad sa kategoriya ang kanilang akda, at mapapansin ang pagmamadaling matatakan ng nobelang romansa, kathang-agham, kathang pambakla o pambabae, kuwentong kababalaghan, o sabihin nang kuwentong kabulastugan, kahit sumisigaw ng rebisyon ang kani-kanilang obra.

Ang pagkakahon sa akda sa pamamagitan ng mga taguri ay panandalian lamang, sa aking palagay, at higit na kumikiling upang magpapansin o kaya’y magsulong ng politikang pang-akademya na papabor sa mga akademikong awtor, o kaya’y nagpapaalingawngaw ng sinasabing kabaguhan sa Estados Unidos o Europa. Anuman ang taguri ng isang katha o tula o dula ay masusuri yaon sa iba’t ibang anggulo, matatasa sa bisa ng guniguni o pagkamalikhain, at maipapanukala ang lente ng Filipino yamang nag-uugat ang manunulat bilang Filipino sa Filipinas man o sa iba pang panig ng mundo. Ngunit kahit ang taguring “Filipino” ay isang banyagang termino para sa ibang mangangatha o makata. Maaaring nasusulat sa Ingles ang isang katha o tula o dula, subalit maaari umanong magtaglay ng diwa at sensibilidad ng isang Filipino. Sa ganitong pangangatwiran, ang Filipino ay maituturing na higit na terminong pampolitika kaysa pampanitikan, dahil ang gayong Filipino ay maaaring munting pilas lamang ng dambuhalang kaakuhang Filipino—na sabihin nang kosmopolitano at mula sa diaspora—na mahirap malirip magpahangga ngayon.

Ang pagtataguri sa tula o katha o dula ay sumasang-ayon sa hinihingi ng patimpalak. Ito ay sanhi marahil ng pagkakataong hirap na hirap ang nakararaming kalahok sa mga timpalak pampanitikan na magwagi, at isang paraan upang magwagi ay biyakin sa mga kategoriya ang dating tipak ng tula, katha, at dula. Sa aking palagay, higit na masarap magwagi sa timpalak na nilalahukan ng mga batikan kaysa amateur (na naging taguri sa timpalak sa tula ng Komisyon sa Wikang Filipino noong panahon ni Punong Komisyoner Nita Buenaobra). Subalit may ibang tao na higit na pinaniniwalaan ang premyo, at ang katumbas nitong pabuya o promosyon doon sa akademya.

Isa pang silbi ng pagtataguri ay upang mapagaan ang trabaho ng mga tindera ng aklat, gaya sa National Bookstore, Book Sale, at iba pang katulad na tindahan. Kung walang tatak ang isang libro, ang isang nobela ay maaaring malipat o maligaw sa seksiyon ng teksbuk o akdang relihiyoso, kung hindi man sa seksiyon ng aliwan, komiks, at pagkain. Ngunit kahit ang ganitong pangyayari ay hindi na dapat pinagkakaabalahan ng mga awtor bagkus siyang pinag-uusapan ng mga pabliser at tagapagbenta ng aklat.

Hindi dapat nagpapakahon ang mga manunulat sa mga taguri. Ginagamit lamang ang taguri upang ipakilala ang isang anyo ng akda na taliwas sa konsepto ng pagkakabuo ng mga naunang lumitaw na akda, at may kaugnayan sa paglihis sa itinatakdang kahon ng mga istoryador na pampanitikan. Ngunit kahit ang pagpapakilala ay hindi na trabaho ng manunulat, bagkus trabaho ng kritiko at mananaysay na siyang susuri ng kakaiba o kakatwa sa loob ng isang akda. Nagkakaroon lamang ng dagdag na pasanin ang awtor dahil hindi lamang niya ibig maging kuwentista o nobelista o makata bagkus nais ding sakupin ang poder ng kritiko at guro na naghahanap ng matatapat na tagasunod sa akademya man o sa blogespero.

May ilang manunulat na ayaw magpakahon sa mga taguri. Ito ay dahil nahahanggahan ng taguri ang posibilidad ng iba’t ibang pagbasa sa akda at ang paglawak ng merkado ng akda. Kahit sabihin pang may elemento ng kababalaghan, kasaysayan, kasarian, at kathang-agham ang isang akda, hindi nangangahulugan iyon na sa gayong taguri lamang dapat basahin o itampok ang naturang akda. Kung palaging aasa lamang sa taguri ang manunulat, maipapalagay na iyon ang simula ng kaniyang pagwawakas, dahil ipinaloob agad siya sa kahong mala-kabaong at batay sa hinihingi ng mga mambabasang limitado ang saklaw. Ang panitikan ay dapat lumilikom ng mga mambabasa dahil makapagsisilbi itong tagapagbuklod ng kaisipan at damdamin, imbes na pumaloob sa mga tiyak na lárang na nagiging ispesipiko at linear ang pagdulog, gaya ng pagbasa sa agham at batas na pawang humihingi ng espesyalistang tagasunod.

Nasa panahon tayo ng kalayaan, at magagawa ninuman ang magpangalan sa kaniyang akda. Ang pagpapangalan ay isang hakbang tungo sa kadakilaan, at ang nauuna ang siyang sinasaluduhan o pinapalakpakan. Ngunit hindi maikakaila ng pamagat ang matalas na kasiningan, ang malawak na guniguni, at ang malalim na kadalubhasaan sa wika na pawang matataglay lamang ng tunay na mga manunulat na tarikán.

Filed under: opinyon,sanaysay | Minarkahan: ,,,,,,,,,, | 1 Puna »

Pormula ng Romansa sa Dulang Pantelebisyon

Ipinaskil noong 02/17/2009 ni Roberto Añonuevo

Walang pinagbago ang pormula ng romansa sa dulang pantelebisyon, lalo sa dalawang pangunahing network. Inuulit-ulit lamang sa panibagong disenyo, usapan, at artista ang lahat ng kumbensiyonal na kuwento, ngunit ang esensiya ng salaysay ay nananatiling panahon pa ng kopong-kopong.

Halimbawa, ipakikilala si A na iibig kay B, samantalang si B naman ay may kasintahan o asawang tatayo bilang C. Maaaring mabait at maganda si A ngunit dukha, at si B naman ay mayaman at makisig ngunit hindi nakatitiyak sa sarili. Si C ang magsisilbing kontrabida, dahil maaaring taksil si C kay B, at upang maganap ang pagsasama nina A at B ay kailangang maaksidente, mapatay, o magtungo sa kung saang lupalop si C.

Sa ibang pagkakataon, ang C ay maaaring magulang, propesyon, pangkat, o pangyayaring kumokontra sa katauhan o paniniwala ni A ngunit pumapanig kay B. Ang resolusyon ay maaaring maghirap si B kapag umibig kay A, habang si A naman ay yayaman o gaganda sa tulong ng D na maaaring magulang, mana, suwerte, diwata, mahika, at iba pang puwersang sobrenatural. Hahanguin ni A si B mula sa lusak at sakit—bilang ganti sa sakripisyo ni B—at sa wakas ay magpapakasal at liligaya sila habambuhay.

Nakabubuwisit na ang ganitong pormula ng pag-iibigan o romansa. Kulang na lamang ay magkandian at maglaplapan ang mga pangunahing bituin na parang sila lamang ang tao sa daigdig, habang umiiral na mamboboso ang sambayanang manonood. Hindi naman sa tutol ako sa masining na rendisyon ng erotika, subalit kung pulos basura lamang ang maihahain ng mga manunulat sa telebisyon ay isang paraan lamang ang magagawa ng mga Filipino: ang magbalik sa pagbabasa ng matitinong panitikan.

Napakababaw ng paglinang sa mga tauhan sa mga sikat na dulang pantelebisyon. Umiikot ang lahat sa marupok na pag-iibigan, na parang kulang na kulang ang babae o lalaki sa daigdig, at dapat pag-agawan ang pansin ng pangunahing bida. De-kahon ang pagpapakilala sa mga magulang, na kung hindi dominante o diktador ay dungo, dukha, at tanga. De-kahon din ang paglinang sa mga bakla o tomboy, ngunit nakalalamang ang bakla dahil halos tumayo itong payaso na mamamagitan sa dalawang pangunahing bida. Kahit ang gusot ng kuwento ay napakababaw, at ni hindi nahihipo man lamang ang pambihirang ugnayan sa lipunan, ang ugnayang pumapaksa sa lahi, kapangyarihan, kalayaan, kultura, at kahit kabansaan. Kapag inapi ang bida, ang tanging solusyon ay maghiganti at maghiganti lamang ang bida sa tulong ng kaniyang mga kaibigan.

Ang laro ng kapangyarihan sa buhay ng mga pangunahing tauhan ay mahirap versus mayaman, pangit versus maganda, mabait versus masama, ad infinitum. Hindi na ba makalalabas sa ganitong dalawahang panig ang tunggalian? Siguro. Paano kung ang kontrabida ay hindi laging bungangera, malupit, sakim, o pangit? Paano kung ang bida ay hindi laging paiiyakin, aapihin, bubugbugin, o tatangkaing gahasain? Paano kung ang daigdig ay hindi lamang paglalakad sa gilid ng baybayin nang nakayapak, pagpipiknik sa kung saang park, o pagkain sa mga eleganteng restoran? Nagiging sentimental ang romansa ng magkasintahan dahil kahit ang paghihiwalay ay sanhi ng mabababaw na katwiran, at waring himala lamang ang makalulutas sa panguyngoy ng babaeng iniwan, kung hindi man lumayas palayo sa lalaking minamahal.

Kung sumusunod lamang ang mga telenobela sa nais ng madla, siguro’y napapanahon na upang pag-aralan sa loob ng paaralan kung ano ang sikolohiya at merkado ng madlang ito. Hindi ako naniniwalang ang dulang pantelebisyon ay palaging dapat nakasentro sa romansa o kababalaghang umaabot sa masining na kabaliwan. Nagaganap lamang ito dahil ayaw o takot sumugal ng mga prodyuser o direktor o artista at magtangkang lumabas sa kahon na matagal na nilang pinagkakakitaan.

Kung pag-aaralang maigi, ang paggamit ng pormula ng romansa ay mabilis at payak na paraan ng pagkatha. Ang mga tauhan ay naipapaloob sa panahong waring estatiko at nasa vakyum, at nagpapanatili ng de-kahong kaayusan. Sabihin nang maganda ang pananaig ng mabuti laban sa masama, ngunit sa tunay na buhay ay malimit nagwawagi ang masama kaysa sa mabuti, at ang espada ay higit na makapangyarihan kompara sa pluma. Ang resulta’y nahahatak ang manonood na umiral sa daigdig ng guniguni—isang balighong guniguni na huhubog sa kaniya upang manatiling tanga, bulag, pipi, at bingi.

Filed under: dulang pantelebisyon,Kritika | Minarkahan: ,,,,,, | 1 Puna »

Pag-ibig at Romansa sa mga kuwento ni Agustin C. Fabian

Ipinaskil noong 12/16/2008 ni Roberto Añonuevo

Sumapit sa yugto ang lingguhang magasing Liwayway sa pambihirang produksiyon ng mga kuwento ng romansa at pag-ibig noong mga huling taon ng dekada 1950 hanggang dekada 1990. Ang nasabing tema ang kakagatin ng madla, at tutugunin naman ng sari-saring pagdulog ng mga manunulat at editor na kung hindi kawani’y regular na tagapag-ambag sa Liwayway at sa mga kapatid nitong publikasyon. Karaniwang gumagamit ng sagisag-panulat ang mga batikang editor at manunulat, at maibibilang dito si Agustin C. Fabian na naging punong patnugot. Ginamit ni Fabian ang mga sagisag panulat na “M.S. Martin,” “A.Fernandez,” “Felisisimo A. Cortes,” at “F. Bani,” at sumulat ng mga tinatagurian ngayong kuwentong popular. Isa pang tanyag na manunulat, si Liwayway A. Arceo, ang nagpasikat sa mga sagisag-panulat na gaya ng “Lilia Ablaza” at “Lydia Balmori.”

Walang kamatayang pag-iibigan ng magkasintahan at mag-asawa ang pinapaksa ng maiikling kuwento ni A.C. Fabian na nagkukubli sa sagisag-panulat sa Liwayway.

Payak ang pagdulog sa mga kuwento. Karaniwang naglalaro sa dalawa o tatlong tauhan ang kuwento, at sa mga tauhang ito ay pipigain ang mga damdaming may kaugnayan sa panliligaw, pagsasama, paghihiwalay, at pagbabalikan ng dalawang tao na nahulog ang loob sa isa’t isa. Ang panliligaw ay karaniwang may bahid ng pagpaparamdam at hitik sa ligoy na pawang nakaugalian ng mga Filipino. Animo’y laging kimi ang lalaki, at ang babae’y hindi makawala sa tadhanang kailangang hintayin ang magiging pagdulog ng lalaki sa kaniya. Gayunman, nagkakaiba-iba lamang ang wakas, dahil hindi lahat ng kuwento ay nagkakabalikan ang magkasintahan o mag-asawa sa dulo ng salaysay.

Maihahalimbawa ang “Sampung Taong Nagdurusa” ni A.C. Fabian na kuwento ng mag-asawang ang babae’y mayaman at ang lalaki’y mahirap. Si Angel ay magsisikap makatapos at magtrabaho bilang doktor, at sampung taong nawalay sa asawang si Teresa upang makaipon ng sapat na salapi para sa kinabukasan ng kanilang anak. Aakalain ni Teresa na may ibang babae si Angel, ngunit ang totoo’y abala lamang ito sa trabaho sa ospital, bukod sa pribadong praktis. Magbabalik si Angel kay Teresa sa dulo ng kuwento, at mangangako sa esposang hindi na muli silang magkakahiwalay. Sa akdang ito, ang lalaki ay ipinamalas na may tapat na pagmamahal sa kabiyak, at ang pag-ibig ay pinatitimyas ng malaong pagkakawalay sa minamahal. Natutumbasan ng ginhawa ang sakripisyo, hindi lamang sa panig ng lalaki, bagkus maging sa panig ng babaeng naghihintay.

Isa pang halimbawa ng kuwento ng paghihiwalay ang “Ni Kailanman.” Sa pagkakataong ito, ibubukod ni A.C. Fabian ang mga tauhang may makaluma at makabagong pananaw sa sex. Magkasintahan sina Mamerto at Leonor, gayunman ang kanilang pagsasama’y nagkakaroon ng di-pagkakaunawaan pagsapit sa paksa ng sex. Ibig ni Mamerto na makasiping ang sinumang babaeng nais niya, ngunit ayaw naman ni Leonor pumayag hangga’t hindi pa nakakasal. Nang lumaon, kaiinisan ni Leonor ang pagiging batang-isip ni Mamerto, hihiwalayan ito, at magbabalik sa piling ng dating kasintahang si Ernesto na nanatiling maginoo at responsable sa buhay. Ang ganitong paksa ay mainit lalo sa pagsulak ng Amerikanisasyon noong dekada 1950, at mapapansin sa akda ni A.C. Fabian ang matinding pagpapahalaga sa puri at dangal kahit ipinalalaganap ng mga Amerikano ang makabagong gawi hinggil sa mga relasyong seksuwal.

Sa kuwentong “Napilay si Edeng” ni A.C. Fabian, itinampok naman ang magkaibang katangian ng dalaga: isang dalagang taganayon at isang dalagang tagalungsod. Si Abelardo, na isang abogado, ay tinamaan ng sakit sa baga at umuwi sa kaniyang lalawigan. Makikituloy siya sa isang kaanak, at aalagaan ni Edeng na iibigin ng binata. Ngunit darating si Luisita upang sunduin ang lalaki. Dahil ayaw ni Edeng na mapawalay sa binata, gumawa ito ng paraan para maaksidente, at siyang dadaluhan naman ni Abelardo. Sa wakas, hindi sasama ang lalaki kay Luisita at pipiliin ang mapagkandiling dalagang taganayon. Sa kuwentong ito, ginamit ni Fabian ang bisa ng siste, at ipinakita rito na bagaman hindi tahasang naghahayag ng saloobin si Edeng ay mahahalata ni Abelardo ang tunay nitong niloloob sa kaniya.

Maiuugnay ang kuwentong ito sa kuwentong “Baka Ka Matulad,” na ukol pa rin sa panliligaw. Nanliligaw si Pilo kay Tisya, ngunit hadlang sa kaniyang balak si Tibo na ginagamit ang lakas upang sindakin si Pilo para huwag nang manligaw pa sa babae. Ikinuwento ni Tatang kay Pilo ang kaniyang karanasan nang nanliligaw pa sa kaniyang kasintahan, at ang nakatatawang pangyayaring nahubuan si Tatang ng salawal nang gabing makikipagtunggali sa manliligaw na ibig siyang sindakin. Mabuti na lamang at sumaklolo ang babae, na magaling sa arnis, at pagkaraan ay sila ang magkakatuluyan bilang mag-asawa. Sa kuwentong ito, ginamit ni Fabian ang punto de bista ni Tatang para payuhan si Pilo, at naglalarawan ng pagmamahal ng babae sa lalaking sasaklolohan sa oras ng kagipitan. Ipinapakita rin dito na hindi nakukuha sa dahas ang babae, bagkus sa matapat na panliligaw. At taliwas sa nakagawiang pananaw, ang babae ay maaari ding maging tagapagligtas ng lalaki kahit sa gitna ng panganib o kapahamakan.

Isa pang kuwento ni A.C. Fabian, ang “Magsabi ka muna,” ay tungkol muli sa panliligaw. Si Adong, na dalawang linggong nagbakasyon sa lalawigan, ay inakala ng babae na may asawa na dahil may edad na’t palaging may kasamang bata. Ang batang iyon pala ay mga pamangkin ni Adong. Nang magbihis si Adong at puntahan sa parmasya ang dalaga’y napahanga ang dalaga ang itsura ng binata, ngunit gaya ng dapat asahan, hindi agad sasagot ng oo ang babae, bagkus kinakailangan munang humingi ng permiso si Adong sa magulang ng dalaga kung ibig manligaw. Sa kuwentong ito, pinahahalagahan ang bisa ng panliligaw, at sinumang seryosong lalaki’y dapat umaakyat ng ligaw sa tahanan ng babae at hindi dinaraan ang babae sa ligaw tingin lamang, o kaya’y sa pagteteks sa selfon o pagkikipagkudkuran (internet chatting) gaya ng nagaganap sa kasalukuyan.

Kapansin-pansin sa mga kuwento ni A.C. Fabian ang laging pagsusumikap ng lalaki upang patunayan ang sariling kayang magtagumpay sa piniling propesyon, gaya sa mga akdang “Napakalurit na Paglalaga ng Mais” na hinggil kay Talyong estudyante sa medisina at napagkamalang kuripot ng mga dalaga; “Ayos na Kami” na tungkol kay Nestor na valedictorian na tumakbong alkalde pero ibinigay ang pagkakataon sa kababatang si Melanio at isang pangunahing dahilan ang tungkol sa babae; “Bilanggo” na hinggil kay Damian Silaw na dating dukha na nilait ng magulang ng babaeng nililigawan, at pagkaraan ay yumaman at ibig maghiganti sa pamamagitan ng pag-angkin sa katawan ni Elvira na naghirap dahil sa pagkakasakit ng ama.

Ang ibang kuwento ni A.C. Fabian ay pumapaksa sa kaso ng sapilitang pagpapakasal, at ang pagtutol ng babae hinggil dito. Maihahalimbawa ang “Mula sa Pusod ng Dagat,” na isinalaysay ang pagtatangkang pagpapatiwakal ng isang binata at isang dalaga sa dagat ngunit kapuwa sila magbabago ng isip. Isasama ni Delfin sa bahay si Petring, aalagaan ngunit hindi titingkiin. Matutuklasan ng magulang ni Petring ang kinaroroonan nito, at yayayaing umuwi, ngunit tatanggi si Petring dahil ayaw magpakasal sa inireretong lalaki ng kaniyang magulang. Mababatid ni Delfin na nahulog ang loob ng dalaga sa kaniya, at sa bandang huli’y magkukusang kausapin ang mga magulang ni Petring upang pakasalan ito. Sa ganitong kuwento, pinahahalagahan ang kasal, at tinitingnan lagi ang kasal na lulutas sa problema ng babae at lalaki. Ngunit ang pagpapakasal ay dapat nagtataglay ng magkabiyak na elemento: ang kapasiyahan ng babae at ang kahandaan ng lalaki.

Hindi lahat ng kuwento ni A.C. Fabian ay masaya ang wakas. Sa kuwentong “Sa dako pa roon,” nakilala ni Augusto ang isang babaeng mananayaw sa bar, at iuuwi sa bahay, bibigyan ng luho at pangangailangan, hanggang umabot ang sandaling magkukusa ang babae na umalis sa bahay ni Augusto dahil ayaw nitong magpabigat sa buhay ng lalaki. Sa yugtong ito, lumiliit ang pananaw ng babae sa kaniyang sarili dahil sa pagiging sex worker, at si Augusto na isang propesyonal ay matatanaw na hindi bagay o kapantay ng babae. Ang paghiwalay ni Lagrimas kay Augusto ay senyales ng pagbasag sa paniniwalang hindi sa lahat ng pagkakataon ay tagapagligtas ang lalaki, at kayang magsakripisyo ng babae, bukod sa may dignidad ito kahit sa pagpapasiyang mamuhay nang mag-isa huwag lamang malagay sa alanganin si Augusto.

Kataliwas ng nasabing kuwento ang “Bagong Sapatos” ni A.C. Fabian na ukol naman sa pagsasakripisyo ni Elias upang makaipon at mabigyan ng regalo at kaaya-ayang buhay ang kaniyang pamilya. Titipirin ni Elias ang kaniyang baon, at inakala ng kaniyang asawang nambababae ito, ngunit iyon pala’y ginagawa ni Elias ang pagtitipid para maibili ng mga regalo sa Pasko ang kaniyang buong mag-anak. Matamis ang rendisyon nito, at kung uulitin ay makalilikha na ng arnibal. May iba pang kahawig na kuwento na sinulat ng ibang manunulat, gaya nina Benigno R. Juan at Benjamin P. Pascual na ukol din sa sapatos ang lalabas pagkaraan sa Liwayway, ngunit ang magiging tauhan ay magiging bata, o anak at magulang.

May ibang kuwento lamang si A.C. Fabian, gaya ng “Dula ng Buhay” na nagsalaysay ng isang tagpo sa dyip, na sakay ang isang magandang babae at natipuhan ng isang binata. Mabubunyag sa wakas na ang babae pala’y lukaret, at galing sa Mental Hospital, at maiiwan ang binatang di-makapaniwala sa pangyayaring ikinuwento ng tsuper na kakilala pala ang naturang dalaga. Sa kuwentong ito, nililinang ang pagiging muslak [i.e., naive] ng binata, na nabibiyak wari ang isip sa libog at di-maipaliwanag na pagkabighani sa babaeng misteryosa. Mababaw ang kuwentong ito, at hinuha ko’y paningit lamang sa Liwayway.

Sa kabuuan ay napakagaan ng pagdulog ni A.C. Fabian sa kaniyang mga kuwento. Mabibilis ang pihit ng mga pangyayari, at kapupulutan ng aral ang ibang piyesa, bagaman ang iba’y lumilihis sa kumbensiyonal na pananaw hinggil sa dapat maging papel ng babae at lalaki sa lipunan, o kaya’y sa loob ng tahanan.

Filed under: katha,Kritika,kuwento | Minarkahan: ,,,,,,,,,,,,, | 5 Puna »

Bagong Pahina »
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 121 other followers