C-5 at Tiyaga

Ipinaskil noong 01/27/2010 ni Roberto Añonuevo

Habang umiinit ang kampanya, umiinit din ang ulo ng mga senador, at may kinalaman dito ang imbestigasyon hinggil sa proyektong C-5 na kinasasangkutan ng butihing Sen. Manny Villar.

Sa unang malas ay mabigat na usapin ng korupsiyon ang isyu. Inilihis umano ang pagawaing bayan sa mga subdibisyong pag-aari ni Villar, at ito ang pinagkakitaan ng bilyong piso ng kaniyang mga korporasyon. Doble umano ang isiningit na lahok sa panukalang badyet ng senado hinggil sa proyekto;  at labis ang presyong ipinatong hinggil dito. Nagkaroon ng pagdinig sa senado ngunit hindi dumalo si Villar, at ikinatwirang pampolitikang sirkus lamang iyon, dahil ang mga imbestigador ay pawang tumatakbong kandidato sa pambansang halalan. Sa kabilang dako, isa umanong pambabastos iyon ng senador sa kagalang-galang na institusyon, dahil nakasalalay doon ang dangal ng buong senado lalo’t mabigat na usapin ang pangungurakot sa kabang-yaman ng bansa.

Ang pinagtatalunan ngayon ay kung dapat kilalanin ang ulat ng Komite ng Etika sa senado. Binigyan ng sapat na panahon ng komite ang panig ni Villar para maghain ng kontra-ebidensiya, saksi, at iba pang kaugnay na detalye ngunit walang nangyari. Ni hindi sinipot ni Villar ang komite, na isang taktika upang maipamalas niya na wala siyang kasalanan at walang awtoridad ang komite na litisin ang gayong kaso. Lumitaw pa ang isyu na sinuhulan umano ni Villar si Sen. Juan Ponce Enrile, ngunit kahit ang ganitong paratang ay nangangailangan ng matibay na ebidensiya, na ang tanging susuhay lamang ay ang integridad ng pangulo ng senado at pinuno ng Komite ng Etika. Sa tono ni Enrile, libong kaso na aniya ang naipanalo niya sa korte, at alam na niya, kahit sa galaw ng katawan, kung ano ang ipinahihiwatig ng kaniyang kausap.

Na sinusuhulan siya para manahimik.

Sa kabilang dako’y may punto rin si Villar. Ang pagkilala sa awtoridad ng Komite upang litisin siya sa paratang na isinampa ni Sen. Jamby Madrigal ay isang anyo ng pagkilala sa kadalisayan ng layon ng mga kasapi ng lupon. Na kaduda-duda. Kalahati ng senado ay kandidato sa halalan, at tumatakbong senador kung hindi man pangulo o ikalawang pangulo, at hindi mapapalis ang agam-agam ng mabahong paglilitis para sumikat sa madla ang isang kandidato. Ang paglilitis ay napataon pa sa panahon ng kampanya, at ang anumang pagdinig ay maaasahang mababahiran ng pamomolitika. Ang pagbabatuhan ng putik at makukulay na taguri noong nakalipas na araw ay senyales na hindi kayang panatilihin ng senado sa linya ng matwid na lohika ang usapan.

Hindi magtutugma ang mga argumento ng magkatunggaling panig dahil ang panig ni Enrile ay para sa pagpapanatili ng dangal ng institusyong kinabibilangan ng mga mambabatas, at ang ulat ng komite ay pormalidad ng awtoridad ng nasabing institusyon. Ngunit sa panig ni Villar, kahit ang simpleng Komite ng Etika ay maaaring kasangkapanin sa pampolitikang hakbang upang pabagsakin ang kalaban. Batid ito ni Villar, dahil siya ang pinuno noon ng Mababang Kapulungan at pinangunahan ang pagpapatalsik sa poder kay Pang. Joseph Ejercito Estrada. Ang pagkakaiba lamang, masyadong iginalang ni Estrada ang esensiya ng batas; samantalang kay Villar, ang batas ay malalabag ng mambabatas kung nais niyang manatili pa sa kapangyarihan.

Kaya usaping pampolitika rin kahit ang pagpuna ng Komite ni Enrile kay Villar. Ang nasabing komite ay umatang ng tungkulin ng isang hukuman, na ang mga ebidensiya at saksing iniharap ni Madrigal ay tinanggap ng lupon nang walang kasalungat na tugon mula kay Villar. Ibig sabihin, isahang panig lamang ang narinig. Hindi narinig si Villar na ipagtanggol ang kaniyang sarili, dahil minabuti niyang kilalanin ang kapangyarihan ng midya na ipamansag ang katotohanan at “hulihin ang puso at isip ng publiko.” Higit na nakabuti sana kung hinamon ni Villar ang kaniyang mga katunggali na magsampa ng kaso sa tumpak na hukuman, imbes na gawing hukuman ang senado.

Mawawalang-saysay ang ulat ng Komite ni Enrile, maliban na lamang kung may kapangyarihan ang naturang lupon na magpataw ng mabigat na parusa na ikayayanig ni Villar. Subalit kung magaganap ito, lalong magiging martir sa mata ng madla ni Villar, ang dating dukhang umangat sa negosyo at naging politiko, na ngayong nagtatangkang maging pangulo ng Filipinas ay nakaamba naman ang tabak ng kamatayan. Isa lamang ang matututuhan sa kaso ni Villar: dalhin sa tumpak na korte ang kaso. Kung kinakailangang sagutin ni Villar ang kaniyang kaso, ang kasong iyon ay dapat nililitis ng mga tao na may pambihirang integridad at talino, at walang lihim na adyendang gaya ng kulay ng partido. Kinakailangan din ang tiyaga sa paglilitis, at pasensiyang hihigit sa karaniwang gawi ng tao.

Paliko-liko man ang C-5, wika nga, ay sa korte pa rin ang tuloy. At ito ang sasagutin ng butihing Sen. Manny Villar, magwagi man o mabigo siya sa pambansang halalan sa darating na Mayo.

Filed under: opinyon,sanaysay | Minarkahan: ,,,,,,,, | 4 Puna »

Filipino at ang Wika ng Hukuman

Ipinaskil noong 10/18/2008 ni Roberto Añonuevo

Hinuhulaan kong pagkaraan ng 22–23 Oktubre 2008, magbabago ang pagtingin ng Korte Suprema sa paggamit ng wikang Filipino sa mga hukuman. Idaraos sa naturang petsa ang palihan at seminar sa Bulacan State University ukol sa paggamit ng Filipino sa mga paglilitis at pagdinig ng mga kaso, upang mapabilis ang pagbibigay ng katarungan sa mga Filipino.  Inaasahang magpupukol ng matatalim na mungkahi ang mga eksperto sa wikang Filipino, nang magabayan ang mga kalahok kung paano gagamitin nang epektibo ang naturang wika.

Kasalukuyang binubuo ngayon ng mga dalubhasa sa batas na kabilang sa Philippine Judicial Academy (PhilJA) ang kurikulum para sanayin ang mga hukom, piskal, abogado, at kawani ng korte sa paggamit ng Filipino. Ang nasabing kurikulum, kung maipatutupad, ay inaasahang makatutulong sa hukuman para mapabilis ang kapuwa paglilitis at paghahatol sa mga kaso, sa kapakinabangan ng mga akusado at tagapagsakdal.

Matagal nang isyu sa Filipinas ang wika sa hukuman. Dati, ginagamit ang Espanyol para sa kapakinabangan ng mga Espanyol, alinsunod sa patakaran ng Royal Audiencia. Nang dumating ang mga Amerikano’y ginamit ang Ingles at iniluklok ang mga mahistradong Amerikano, kasama ang Punong Mahistradong Filipino, para isulong at mapanatili ng Estados Unidos ang kolonyal na patakaran sa Filipinas. Ang ating Korte Suprema, na itinatag noong 1901, ay malinaw na may ugat sa pananakop at patakarang pampolitika ng Amerika na nakapag-ambag upang matiwalag ang taumbayan sa mga hukuman nito. Nakapagtatakang ngayong siglo 21 pa lamang nagsisimula sa ating bayan ang seryosong pag-aaral sa paggamit ng sariling wika at diskurso ng mga Filipino doon sa mga hukuman, at lumilingon sa uri ng paghahatid ng katarungang alinsunod sa sinaunang sistemang pampolitikang gaya ng barangay, bayan, ili, at banwa.

Sa unang malas ay maliit na bagay lamang ang wika sa hukuman. Ngunit kung susuriin nang maigi’y ang wika ang kasangkapan upang makapag-isip nang matalim ang mga Filipino, at magagamit nila iyon upang maihayag ang niloloob nang di-alintana ang gramatika at palaugnayan ng dayuhang wika. Kailangang mailapit ng hukuman ang wika sa taumbayan, dahil ang taumbayan ang pinagsisilbihan dapat ng hukuman. Ang hukumang iba ang wika sa wika ng taumbayan ay di-maglalaon at papabor lamang sa mga hukom, piskal, abogado, at kawani ng hukuman na pawang nakaiintindi sa wika ng pangkat na ito. Na hindi dapat magkagayon. Hindi dapat ikubli ng hukuman sa makukulay na jargon ang mga paglilitis at pasiya nito, dahil nakasalalay ang buhay at kinabukasan ng mga tao sa anumang magiging hatol ng hukuman.

Malaking tipid din ang paggamit ng Filipino sa hukuman dahil hindi na kinakailangang isalin pa sa Ingles ang mga salitaan, at diretso na ang pagtatala. Mababatid din ng mga tao kung paano magtanggol ang mga abogado, kung paano humatol ang hukom, at kung paano humawak ng kaso ang piskal. Ang mga halimbawang ginawa nina Hukom Jose de la Rama at Cezar Peralejo (ret.) sa paggamit ng Filipino sa mga pagdinig at pagsulat ng hatol ang dapat kilalanin ng sambayanan. Nagbigay ng mabuting halimbawa ang dalawang hukom kung paano mapalalapit sa puso ng madla ang hukuman, at kung paano ipauunawa ang batas sa diskurso ng karaniwang mamamayan.

Si retiradong hukom Peralejo—ang lolo ng artistang si Rica Peralejo—ay marami nang batas at kautusan ng hukumang isinalin sa Filipino mula sa Ingles. Ang kaniyang mga aklat ay ginagawang sanggunian ngayon hindi lamang ng mga nag-aaral ng batas bagkus ng karaniwang Filipino. Kung hindi ako nagkakamali’y nagsalin din si Hukom De la Rama ng mahahalagang kapasiyahan ng Korte Suprema at isinaaklat din kamakailan, bago nagbitiw sa tungkulin si Punong Mahistrado Artemio Panganiban. Mababanggit din ang Mga Teorya ng Batas: Ang Pananaw ng Klasikong Etika at Agham Panlipunan (2002) ni Emmanuel Q. Fernando, at siyang ginagawang sangguniang aklat ngayon sa Unibersidad ng Pilipinas, Diliman. Kung matutuloy ang pagsasa-Filipino ng hukuman, ang administrasyon ni Punong Mahistrado Reynato Puno ang nakikita kong magiging isa sa mga makasaysayang administrasyon ng mga hukuman sa buong Filipinas.

Nais kong balikan ang sinulat na Ulat-Memorandum (1955) ni Ambrosio Padilla—ang Prokurador Heneral noon—para kay Pang. Ramon Magsaysay ukol sa Asyenda San Pedro Tunasan. Pulido ang wika ni Padilla, at napakalinaw ng mga paghahayag hinggil sa kaso ng Asyenda Tunasan. Ang nasabing kaso ay may kaugnayan sa ipinagbiling 850 ektaryang lupain ng Colegio de San Jose sa pambansang pamahalaan sa pamamagitan ng Pangasiwaang Pambansa sa Pagpapatao at Pagbabagong-tatag (NARRA). Maaapektuhan sa naturang bentahan ang mga residenteng kaanib sa kapisanang “Oras Na!” (na tinawag ding “Yapak” o “Anak ng Bayan”) na pinamumunuan ni Ciriaco Almansor, na nagsampa ng kaso sa hukuman upang linawin kung sino ang nagmamay-ari ng lupain. Ang ulat ni Padilla ay nilagom ang mga paglilitis at hatol ng iba’t ibang antas ng hukuman, at nilinaw na tunay na pagmamay-ari ng Colegio de San Jose ang Asyenda San Pedro Tunasan.

Binanggit ko ang Ulat-Memorandum ni Prokurador Heneral Padilla dahil magandang halimbawa iyon na mapagsusumundan ng iba pang opisyales ng pamahalaan. Ipinakita ni Padilla na ang ulat ay dapat hindi lamang nauuwaan ng pangulo, bagkus nauunawaan din ng mga taong sangkot sa kaso sa wikang matalik sa kanilang puso. Sa naturang lagay, ang wika ng pangulo ay dapat umaayon din sa wika ng mga Filipino, at ang wikang iyon ay hindi kailanman magiging Ingles. Ang halimbawa ni Padilla ang dapat masundan at muling pag-igtingin sa panahong ito.

Filed under: bali-balita,sanaysay | Minarkahan: ,,,,,,, | 7 Puna »

Filipino at ang Wika ng Pagtuturo

Ipinaskil noong 09/15/2008 ni Roberto Añonuevo

Hindi ko na sana papatusin ang usapin ng wika sa pagtuturo, ngunit nabasa ko noong 12 Setyembre 2008 ang pitak ni Maya Baltazar Herrera na pinamagatang Educating the Filipino sa Manila Standard Today at marapat sagutin. Payak lamang ang tesis ng kaniyang akda: Ingles ang dapat maging midyum ng pagtuturo sa mga paaralan, dahil ito ang wika ng negosyo. Ang Ingles umano ang magbubukas ng maraming oportunidad, at maghahain ng mga posibilidad, sa mga Filipino.

Kailangan ang Filipino sa negosyo at kalakalan.

Kailangan ang Filipino sa negosyo at kalakalan.

Ngunit makitid na puwang lamang ang ibig silipin ni Herrera sa paggamit ng Ingles bilang midyum ng pagtuturo. Hindi niya isinaalang-alang ang malaking posibilidad ng paggamit ng Filipino sa pagpapabilis ng modernisasyon ng agrikultura, siyensiya, teknolohiya, inhinyeriya, batas, kalusugan, at iba pang aspekto ng lipunan. Hindi nakita ni Herrera na higit na mahalaga ang kahusayan sa isang larang [i.e., field], at ang kahusayang iyon ay wala sa pagsasalita ng Ingles, bagkus sa pagkakaunawa at pagsasakatuparan nang malalim at malawak sa mga konsepto ng naturang larang.

Ang hinuha ko’y hindi talaga tumitingin sa estadistika at datos itong si Herrera. Inaakala pa rin niya na ang ekonomiya natin ay gaya ng ekonomiya ng Estados Unidos at Europa, kaya kahit ang wika ng mga ito ang dapat pagsumundan ng mga Filipino. Ang malaking bahagi ng Filipinas ay nakaayon sa agrikultura. Dahil dito, kinakailangan ang pagpapahusay ng teknolohiya hinggil sa agrikultura. Kailangan ang subsidyo ng pamahalaan sa mga magsasaka at mangingisda. Kailangan ang abanseng impraestruktura, patubig, transportasyon, telekomunikasyon, bukod sa epektibong pamamaraan ng edukasyon. At sa pagtuturong ito ay tinitiyak kong higit na magiging epektibo kung gagamit ng Filipino na sinusuhayan ng iba pang lalawiganing wika sa Filipinas, imbes na gagamit ng Ingles.

Ang pagpupunyagi ng mga akademiko na gamitin ang Filipino bilang wika ng pagtuturo sa lahat ng paaralan ay may batayan, at patutunayan ito kahit ng mga pagdinig sa batasan, o sa pahayag ng United Nations. Mabilis na matututo ang mga bata ng mga konseptong matalik sa kanilang puso at lugar kung gagamit ng Filipino at kaugnay na lalawiganing wika. Ito ay dahil magkabalahibo ang Filipino at ang mga lalawiganing wikang gaya ng Iluko, Bisaya, Bikol, Palawan, at iba pang wika, kompara sa Ingles. Magkasalungat ang polong pinagmumulan ng Filipino at iba pang lalawiganing wika kung ihahambing sa Ingles, ayon sa pag-aaral ng antropologong si Dr. Melba Padilla Maggay.

Ang paggamit ng Filipino ay hindi nangangahulugan ng pagpatay sa mga lalawiganing wika, bagkus pinalalakas pa nito ang lalawiganing wika dahil mailalahok ang malaking bahagi nito sa korpus ng Filipino. Isang halimbawa nito ang UP Diksiyonaryong Filipino (2001), na naglahok ng mga salitang mula sa mahigit 100 wika sa Filipinas. Habang ginagamit ang Filipino, lalong mahihikayat ang mga lalawiganing wika na linangin nang maigi at itampok ang angking ugat at kultura. Filipino ang pinakamadaling paraan upang bigkisin ang mga Filipino, na hindi kayang gawin ng Ingles, at patutunayan ito kahit sa mass media.

Lalakas ang negosyo sa paggamit ng Filipino.

Lalakas ang negosyo sa paggamit ng Filipino.

Mapasisigla din ang kalakalang panloob, dahil hindi maaasiwa ang mga Filipino na magpa-Ingles-Ingles kahit hindi naman kinakailangan. Mapagagaan ang mga transaksiyon sa bangko, telekomunikasyon, at transportasyon kung Filipino ang gagamitin. Mahihikayat ang libong kabataan na magtuon sa siyensiya at teknolohiya dahil madali nilang maisasabuhay ang mga konsepto at karunungang nasagap nila sa pamamagitan ng Filipino.

Hindi ko sinasabing huwag nang mag-aral ng Ingles. Kailangan pa ring mag-aral ng Ingles kung ibig kausapin ang mga dayo. Ngunit kapag mga Filipino na ang nag-uusap ay dapat gamitin ang wikang Filipino upang magkaunawaan ang nakararami. Dapat tandaan ni Herrera na hindi lahat ng Filipino ay ibig magtrabaho sa ibayong dagat o kaya’y pumasok na ahente sa call center. Maraming propesyonal na Filipino ang ibig magtrabaho at magsilbi sa Filipinas, at tulungan ang mga kapuwa nila Filipino na nasa alanganing kalagayan, at makipag-usap sa kanilang kababayan sa wikang matalik sa kanilang buhay.

Ang paggamit ng Ingles ay naghahain ng di-inaasahang deskriminasyon sa mayorya ng mga mag-aaral na Filipino. Nahahati ng Ingles ang isip ng mga bata, at ang batang ito, anuman ang kaniyang wikang kinamulatan, ay magtataka kung bakit iba ang wika ng paaralan at iba ang wika ng tahanan. Nakakiling ang timbangan pabor sa mga batang mayayaman, na nakapag-aaral sa mga esklusibong paaralan, at ang mga magulang ay pulos Inglesero. Ngunit ang gayong tagpo ay taliwas sa nangyayari sa iba pang panig ng kapuluan. Nauuna ang pagdidikdik ng gramatika at punto ng Ingles, imbes na pinag-aaralan nang maigi ang mga konseptong nakapaloob sa isang larang, gaya ng agham, matematika, at kasaysayan.

Isinaad ni Herrera na ang realidad daw para sa maraming Filipino ay Ingles ang pangunahing wika sa Filipinas. Ingles ang ginagamit sa kontrata, kalakalan, pahayagan, restoran, at hukuman. Totoo ito lalo sa metropolis, ngunit hindi ito nangangahulugan na higit na naging epektibo ang Ingles bilang wika ng transaksiyon. Maraming Filipino ang nagogoyo dahil hindi nila nauunawaan ang mga pinirmahang kontratang nasusulat sa Ingles. Marami ang nahihirapan sa pakikipagkalalan dahil hindi maunawaan ang Ingles pagtungo sa mga lalawigan. Maraming restoran ang nalulugi kahit sabihin pang Ingles ang nakasulat sa menu. At maraming nabibilanggo at nabibitay dahil ang wika ng hukuman ay wikang taliwas sa dapat asahan ng mga akusado.  Ang problema ng wika ay matingkad na makikita sa batasan at hukuman, at kahit gaano kahusay umingles ang mambabatas, ang abogado, at ang hukom, natitiwalag pa rin ang mayorya ng mga Filipino dahil sila-sila ring mambabatas, abogado, at hukom ang nagkakaunawaan sa kanilang diskursong Ingles.

Ang pag-aaral ng Ingles ay dapat ituring bilang isa lamang sa mga banyagang wikang maaaring pag-aralan at matutuhan ng Filipino. Bakit kailangang limitahan sa wikang Ingles ang dapat matutuhan ng mga Filipino? Bakit hindi wikang Bahasa Malay o Espanyol o Mandarin? Hindi dapat pangibabawin ang Ingles na ikababansot lalo ng Filipino at ng iba pang lalawiganing wika sa Filipinas, gaya ng nagaganap sa ngayon. Ang realidad ay malaganap na ang Filipino ngunit waring nakapikit pa rin ang negosyo, ang akademya, ang batasan, at ang pamahalaan na pawang ibig ipagpatuloy ang saliwang kolonyal na patakaran na pinairal noon ng rehimeng Amerikano. Malawak ang posibilidad sa paggamit ng Filipino, lalo sa negosyo at kalakalan, at ito ang dapat subukin at isagawa, para sa lubusang ikalalago ng bansa.

Filed under: sanaysay,Wikang Filipino | Minarkahan: ,,,,,,,,,, | 9 Puna »

Katarungan

Ipinaskil noong 09/12/2008 ni Roberto Añonuevo
TALON, kuha ni Beth Añonuevo

TALON, kuha ni Beth Añonuevo

“Hindi palusot ang kawalang-muwang sa batas,” sabi ng Dakilang Hukom, “upang labagin ang mga batas.” Ang problema’y isinulat ang mga batas sa tubig. At ang wika ng batas ay sadyang likido, at may gramatikang kabesado lamang ng gaya ng kompanyerong balyena, pating, at buwaya. Kaya huwag ipagtaka ang krimen at ang parusa. Tandaan: Ang sinumang baguntaong manalamin sa sapa ay tutuklawin ng makamandag na kariktan. Ang sinumang tagalupang lumusong sa tubig ay iaahon nang kalansay. At ang sinumang tarikáng uminom ng tubig ay malalason at malalapnos ang lalamunan at kaloob-looban, dahil ang tubig ay para lamang sa mga anito’t Maykapal.

(10 Oktubre 2004)

Filed under: Roberto T. Añonuevo,Tulang Filipino | Minarkahan: ,,,,,,,,, | 1 Puna »

Mito at Lozada

Ipinaskil noong 02/13/2008 ni Roberto Añonuevo

Napakabilis ang panawagan ng pag-aaklas makaraang ibunyag ni Jun Lozada ang maalingasngas na kontrata ng National Broadband Network. Ngunit ang totoo’y hindi pa nasusuri nang maigi ang ubod nitong si Lozada.

Ang koneksiyon ni Lozada na bumabanda kay Romulo Neri na kumokontra-banda kina Mike Arroyo at Benjamin Abalos pahagibis sa mag-amang Jose de Venecia ang dapat uriratin nang maigi. Higit sa lahat, dapat ding ipatawag ang mga kinatawan ng Zhong Xing Telecommunication Equipment Company Limited (ZTE) upang linawin ang lahat.

Ngunit maaaring walang magsalita, maliban kina Lozada o Joey de Venecia. Ang pagsasalita’y lalong magdadawit sa sinuman, lalo kung mapasubo sa alanganin ang mga sangkot. Ang nakapagtataka’y marami ang paratang ngunit bantulot ang awtoridad sa pagsasampa ng mga kaso. Marahil ang tanging solusyon ay isang makatwirang paglilitis, ang paglilitis na ang gagamiting wika ay Filipino upang maipaliwanag sa taumbayan ang puno’t dulo ng mga pangyayari.

Subalit imposible ito. Ang wika ng hukuman sa Filipinas ay Ingles, at tanging ang mga nakauunawa lamang sa jargon ng hukuman ang karapat-dapat lumahok sa gayon. Mananatiling tahimik na tagamasid lamang ang taumbayan, at ang pinakamaingay na magagawa ay magprotesta sa maalinsangang lansangan.

Sawa na ang tao sa mga bayarang testigo mula man sa gobyerno o sa kung anong partido.

Kailangang magsampa ng kaso ang mga kinauukulan, at litisin ang lahat. At managinip ang taumbayan na ang diskurso ay isasalin sa wikang matalik sa kanilang buhay.

Filed under: bali-balita | Minarkahan: ,,,,, | Mag-iwan ng Puna »

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 121 other followers