Tungkol sa mga ad na ito

“Iabot ang Kamay” ni Gabriela Mistral

salin ng “Dame la Mano” ni Gabriela Mistral (sagisag panulat ni Lucila Godoy y Alcayaga) mula sa orihinal na Espanyol
salin sa elaganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Iabot ang kamay

Iabot ang kamay at ako’y isayaw
Iabot ang kamay at ang pagmamahal.
Ay, isang bulaklak, at wala nang iba,
Isa pong bulaklak ang magiging kata.

Aawit ka nitong para lang sa akin,
Magsasayaw tayo para sa awitin.
Matutulad tayo sa damo sa simoy,
Damuhan sa simoy na umaaluy-oy.

Tinawag kang Rosa at ako’y Pag-asa
Wala mang pangalan ay makaaasa
Ng sayaw sa bundok na ikalulugod,
Ng sayaw sa bundok na makabubuklod. . . .

Gabriela Mistral

Gabriela Mistral

Tungkol sa mga ad na ito

Tatlong Tula ni Mimoza Ahmeti

Salin ng “Këngë” ni Mimoza Ahmeti mula sa orihinal na Albanian, at batay sa saling Ingles ni Robert Elsie
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo

AWIT

Sakali’t gigising ka,
Huwag gaya ng bulaklak
Bagkus gaya ng bulkan,

Sakali’t iimbulog ka,
Huwag gaya ng ibon
Bagkus gaya ng araw,

Sakali’t babagsak ka,
Huwag gaya ng dahon
Bagkus gaya ng kidlat,

Hayaan mo akong
Maging bulaklak, ibon, at dahon.

Salin ng “Pyetje retorike shoqes X” ni Mimoza Ahmeti mula sa orihinal na Albanian, at batay sa saling Ingles ni Robert Elsie
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo

RETORIKANG TANONG KAY KASAMANG X

Batid mo kung paano ikubli
Ang putla ng pisngi sa pulbo,
Ngunit paano maikukubli
Ang putla ng kaluluwa mo?

Salin ng “Letër” ni Mimoza Ahmeti mula sa orihinal na Albanian, at batay sa saling Ingles ni Robert Elsie
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo

PAPEL

Hindi ko ibig na isulat mo ang iyong paghihiwalay,
Ang paghihiwalay ay di karapat-dapat sa iyong musa.
Dahil ang iyong tula ay nakikipagpalit ng sagisag
Kahit sa pinakamalamig, pinakamalayong bituin.

Isang puting papel, na dalisay ang kaputian,
Na may mantsang asul, asul na mantsa sa sulok
Ang tula na dapat mong ilaan
Sa kaniyang biglaang paglisan. . . .

Mimoza Ahmeti

Mimoza Ahmeti

Salita ng Taon 2009

“Bayani” ang isa sa mahahalagang Salita ng Taon 2009, at ito ay kinakatawan ng gaya ni Efren Peñaflorida na kinilala ng CNN. Si Peñaflorida ang nagpakilala ng edukasyon sa pamamagitan ng kariton, at sa pagsugpo sa kultura ng tambay at maton na malaganap umano sa kaniyang lugar. Kahanga-hanga ang pagwawagi ni Peñaflorida, samantalang ibinubunyag ang kahinaan ng pamahalaang ito na maglaan ng sapat na pondo, tauhan, at pasilidad sa mga dukhang estudyante upang makapag-aral at makatapos ng pormal na edukasyon.

Kung ang target ng kariton ay malikom ang mga kabataan palayo sa kultura ng maton at tambay ay magandang proyekto. Panandalian ang ganitong proyekto, dahil ang mga gumigimik na kabataan ay karaniwang sa gabi naglalakwatsa kung hindi man nagtatrabaho; at kung gumising ay halos tanghalian na. Ang target ng pangkat ni Peñaflorida ay mahihinuhang nasa edad 9–12 taon, at ang kariton ay naghahain ng oportunidad upang magbasa ng aklat, kumutingting ng laruan, magpalunas ng mumunting sugat, at magbigay ng payo na maaaring may kaugnayan sa pagkatao at pamilya.

Ang edukasyon sa pamamagitan ng kariton ay pangarap na dapat iangat sa mataas na antas. Maaaring sa susunod na panahon ay hindi na malalaking paaralan ang kailangan, kundi maliliit na sangay ng paaralang tumutugon sa pangangailangan ng mga kabataan at pamayanan. Sinusuri kahit ang mga inilalakong aklat at babasahin, dahil kung ang mga teksbuk at babasahing patakbuhin lamang ang makikita sa kariton ay magsisilbing tulay pa ang kariton sa pagpapalaganap ng mga basurang kaisipan. Inaasahang matuturuan din ang mga bata na magtaglay ng kasanayan, at ang kasanayang ito, panandalian man o pangmatagalan nilang magagamit, ay dapat alinsunod sa hinihingi ng kanilang pamumuhay.

Nagbibigay ng pag-asa ang kariton sa mga dukhang kabataang salat sa oportunidad na makapag-aral. Subalit makapagbibigay din ang kariton ng balighong pag-asa kung ang edukasyon ay mananatiling nasa antas na pangkalye lamang, at hindi na maitutuloy tungo sa higit na kapaki-pakinabang na paraan. Nagtuturo ng sigasig ang kariton kung paano dapat aktibong kumilos ang pamahalaang ito para tugunan ang pangangailangan sa edukasyon. Ngunit nagbibigay din ito ng halimbawa kung paano iaasa sa kariton ang edukasyong hindi makasasabay sa mabibilis na pagbabago sa lansangan at lipunan. Ang kariton ay dapat sipatin na isang hakbang pasulong, at kung hindi ito tuloy-tuloy na maisusulong tungo sa matataas na larang, ang edukasyon ay mauuwi sa pagiging panakip-butas lamang.

Maiuugnay din ang salitang “bayani” sa pangalan ni Manny Pacquiao. Ngunit ang pagkabayani ni Pacquiao ay nasa personal na antas, at siya bilang sagisag ng bayan ay ginagamit sa pakikipagbakbakan na ang ultimong tagumpay ay nasa pagpapabuwal ng kalaban sa pamamagitan ng suntok at pagkakamit ng pitong titulo sa pitong timbang na dibisyon.  Sa puntong ito, ang pagkabayani ni Pacquiao ay masisipat na pang-isahan lamang, at lumalawak lamang ang pakahulugan dahil sa pagkasangkapan kay Pacquiao bilang sagisag ng Filipinong nakikipagsapalaran sa ibayong dagat. Inaangkin si Pacquiao ng taumbayan na pandaigdigan ang kalibre at husay bilang atleta, at ang ganitong pagpapahalaga ang nagpapanibago sa sagisag kay Pacquiao mulang personal tungong panlipunang konsepto ng bayan.

Maiuugnay din ang salitang “bayani” sa naganap na masaker sa Maguindanao. Pinatay ang 57 katao ng mga pinaghihinalaang bataan ng pamilya Ampatuan, at may kaugnayan ito sa politika. Ang mga tao na ibig sumalungat sa Ampatuan sa pamamagitan ng mapayapang pamamaraan ay maituturing na bayani, dahil ang sakripisyo nila ng buhay ay sa layong makamit ang kalayaan, katarungan, kapayapaan, at kaunlaran sa Maguindanao nang higit sa kayang itakda ng buong lipi ng Ampatuan. Sa pagkakataong ito, ang konsepto ng “bayani” ay hindi lamang pang-isahang tao, gaya ng kay Peñaflorida o Pacquiao at alinsunod sa pananaw ng mga Amerikano. Ang bayani ay pangmaramihan, gaya ng mauugat sa salitang “bayan” mula sa “bayan+i”. Binuksan ng masaker sa Maguindanao ang iba pang kaugnay na usapin, gaya ng pag-iimbak ng armas, pagtatatag ng mga pribadong sandatahang hukbo, monopolyo sa kapangyarihan ng isang pamilya sa pamahalaang lokal at negosyo, pakikipagbakbakan sa mga separatistang MILF, at pagpapataw muli ng Batas Militar sa buong lalawigan. Sa pagkakataong ito, ang konsepto ng “bayani” ay lumalampas na sa hanggahan ng Maguindanao, at umuukilkil sa kamalayan ng buong bansa. Hinihimok ng panahon na gumising ang taumbayan sa malaong pananahimik, at wakasan ang paghahari ng dahas at kasakiman ng iilang tao lamang.

Lumutang ang salitang “bayani” nang may magpanukalang gawing pambansang bayani si Pang. Corazon Aquino nang yumao ito. Marami ang nagpasalamat kay Aquino bilang pangulo, at ibinandila ng mga dambuhalang network ng telebisyon, radyo, at pahayagan ang pakikibaka niyang matamo ang “demokrasya” sa Filipinas. Ngunit ang pagkabayani ni Aquino ay umuungos sa ambag ng taumbayan sa gaya ng Aklasang Bayan sa EDSA. Hindi magtatagal ang halina ni Aquino, at ang pinakasukdol ng kaniyang paggamit sa lakas ng taumbayan ay mabibigo nang sumuporta siya sa pagpapanatili ng base militar ng Estados Unidos sa Subic at Clark, o kaya’y sa kahinaang pahupain ang galit ng taumbayan nang paslangin sa Mendiola ang may 13 magsasaka at masugatan ang 80 kataong humihingi ng reporma sa lupa. Mabibigong maipasa sa senado ang bagong tratadong militar ukol sa base; at iiral ang usapin sa asyenda Luisita na halimbawa ng pagpapahalaga sa repormang agraryo. At magbabalik lamang muli si Aquino upang makilahok sa ibang pampolitikang usapin, gaya ng malawakang pandaraya sa halalan at pagtuligsa sa malawakang korupsiyon sa pamahalaan noong administrasyon nina pangulong Fidel Ramos, Joseph Ejercito Estrada, at Gloria Macapagal Arroyo.

Pinakamagandang halimbawa ng “bayani” ang masisilayan sa nakaraang mga bagyong gaya ng Ondoy at Pepeng na humagupit sa bansa. Ang malawakang pagkasalantang dulot ng pagbaha, pagguho ng mga lupa, at pag-ulan ng siyam-siyam ay gumising sa taumbayan para tulungan ang kapuwa Filipinong nasa bingit ng panganib o kamatayan. Pambihira ang pagbabalikatan ng mga tao mulang artista at politiko hanggang mga karaniwang tao; ang paghahatid ng mga serbisyo, pagkain, gamot, at iba pang kaugnay na kagamitan; ang pagbubukas ng mga tahanan at gusali; ang pagsasalusalo para mairaos ang gutom at sakit ng mga bakwet at sawimpalad. Maraming Filipino ang nagboluntaryo sa iba’t ibang paraan, hindi alintana kung wala mang salapi, ang mahalaga’y maipaabot kahit ang munting serbisyo na makatutulong sa pagtitindig muli sa buhay ng mga nasalanta.

Ang konsepto ng bayani ay dapat muling isaalang-alang ngayon. Ang bayani ay hindi dapat makulong sa iilang tao lamang; ang bayani ay dapat matuon sa buong bayan. Ang “bayani” ang iminumungkahi kong maging Salita ng Taon ngayong 2009.

Mula sa Kailaliman ni Georg Trakl

salin ng tulang “De Profundis” ni Georg Trakl mula sa orihinal na Austríyako
salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Mula sa Kailaliman

Pumapatak ang itim na ulan sa bukid na hitik sa dayami.
Malungkot na nakatirik ang nag-iisang kayumangging puno.
Sumisipol ang hangin na nagpapangalisag sa mga kubol.
Ay, anung lungkot ang bumabalot sa magdamag.

Sa kabila ng sanaw ng nayon,
banayad na tinitipon ng mayuming ulila ang natitirang mais.
Nakapako sa takipsilim ang namimilog, bulawan niyang mata.
Naghihintay ng mapapangasawa ang kaniyang kandungan.

Nang umuwi ng bahay ang mga pastol,
natagpuan nila ang maalindog, malantik na lawas
na inaagnas sa palumpong ng matitinik na rosal.

Anino akong malayo  sa liblib na nayong makulimlim.
Nilalagok ko ang katahimikan
ng Bathala mula sa matang-tubig ng mga kahuyan.

Naglalandas  sa aking noo ang hubog ng malamig na metal.
Ginagalugad ng mga gagamba ang aking puso.
At may liwanag na mabibigong mamutawi sa aking bibig.

Natagpuan ko ang sarili isang gabi sa rabaw ng pastulan
na hitik sa basura at layak at alabok ng mga bituin.
Doon sa kulumpon ng mayayabong na abelyana,
ano’t biglang nagpaalunignig ang mga kristal na anghel.

Pintura ni Felix Resurrecion Hidalgo

"Virgenes Cristianas Expuestas al Populacho," pintura ni Felix Resurrecion Hidalgo

Tatlong Tula ni Rolf Jacobsen

Tatlong tula ni Rolf Jacobsen mula sa orihinal na Norwego
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo, at ibinatay sa saling-Ingles nina Robert Bly at Robert Hedin

Anghel dela Guwardiya

Ako ang ibong kumakampay sa bintana mo tuwing umaga,
ang pinakamatalik na kaibigang mahirap mong mabatid,
ang kumpol ng mga bulaklak na sumisiklab para sa bulag.

Ako ang glasyar na nagniningning sa kahuyan, napakaputla,
at humuhugong na tinig mula sa kampanaryo ng katedral.
Ang diwaing pumapasok sa iyong isip sa tanghaling-tapat,
at nagdudulot sa iyo ng pambihira’t umaapaw na galak.

Ako ang inibig mo nang napakahabang panahon.
Lumalakad ako kasabay mo at matiim na nakatitig sa iyo,
idinadampi nang mataos ang mga labì sa iyong puso
bagaman ni katiting ay wala kang kamalay-malay.

Ako ang iyong ikatlong bisig, ang ikalawang anino,
ang puting hulagway na hindi mo matatanggap,
at ang kabiyak na hindi ka iwawaglit kailanman sa ulirat.

"Pagluluksa kay Icarus" ni Henry James Draper

"Pagluluksa kay Icarus," pintura ni Henry James Draper

Buwan at Mansanas

Kapag yumabong ang punong mansanas,
malimit sumapit ang buwan gaya ng bulaklak,
maputla kaysa alinmang alimbukad,
nagniningning sa ibabaw ng punongkahoy.

Ito ang multo ng tag-araw,
ang puting kapatid ng mga bulaklak na nagbabalik
upang dalawin tayo,
at nagpapalaganap ng kapayapaan mula sa palad
upang hindi ka malungkot kapag may tagsalat.
Dahil ang Daigdig ay bulaklak, aniya,
sa bituing punongkahoy,
maputla na may kumikinang na dagat ng mga dahon.

Kapag sila’y humimbing

Lahat ng tao ay bata kapag nakatulog.
Walang digmaan sa hanay nila.
Ibinubukas nila ang mga palad at humihinga
sa tahimik na indayog na handog ng langit sa kanila.

Ngumingiwi sila gaya ng mga paslit na bata
at ibinubuka nang kalahati ang mga kamay,
maging kawal at estadista, alipin at panginoon.
Nagtatanod ang laksa-laksang bituin
at ang ulop ay tumatakip sa himpapawid
sa sandaling walang sinumang sa kanila’y mananakit.

Kung makapangungusap lamang tayo sa isa’t isa,
kapag ang mga puso natin ay pabuka pa lamang.
Magpapalutang-lutang ang mga salita
gaya ng mga ginintuang bubuyog.
“Diyos ko, ituro sa akin ang wika ng paghimbing.”

Dalawandaang Araw

Dalawandaang gusali ang nasa loob ng ating noo, at mula roon ay hahanapin ang dalawandaang tao na dalawandaang anyo ang tabas ng anino. Hihihip ang dalawandaang simoy, mamumuo ang dalawandaang ulap, guguhit ang dalawandaang kidlat,  magliliparan ang dalawandaang papel na ang taglay na dalawandaan at dalawang salita ay malalaglag at babagsak sa dalawandaang pulo. Uulan ng dalawandaang milyong talulot at matitigatig ang dalawandaang lupain sa búmabángong dalawandaang kataga. Dalawandaang pangalan, ano ang kahulugan nito sa dalawandaang siglong pagmumukmok sa dalawandaang selda? Dalawandaang pagkain, bakit hindi makabusog sa dalawandaang libong sabik na bibig? Dalawandaang libong taliba, ano ang dapat asahan sa dalawandaang taong bilanggo ng nakaraan? Dalawandaang makina sa dalawandaang tao. Dalawandaang dagat sa dalawandaang planeta. Dalawang tao na magiging dalawandaang salinlahing ang dalawandaang milyong wika ay makapagpupundar ng dalawandaang tore tungo sa dalawandaang laksang kalangitan. Dalawandaang sasakyan ang maghahatid sa atin doon sa dalawandaang simbahan. Dalawandaang milyong diyos sa dalawang kamay. Saka natin mababatid na tayong dalawa ay iisa at magiging sa isa’t isa, habang ang dalawandaang bilyong buhok ay patuloy na pumuputi; at binabagtas natin ang iisang landas ng dalawandaang araw ng tag-araw.

Tulang tuluyan ni Roberto T. Añonuevo. 3 Disyembre 2009.

Kritikastrong Tanaw ni Tomas F. Agulto sa Panulaang Filipino

Virgilio S. Almario alyas Rio Alma, kuha ni Phillip Kimpo Jr

Virgilio S. Almario alyas Rio Alma, kuha ni Phillip Kimpo Jr

Nagiging makulay ang pagpapahalaga sa pagtula ng isang makata alinsunod sa pagbasa na ipinapataw dito ng mga kritiko o kritikastro. Ang kritiko ay maaaring kumasangkapan sa mga pagdulog at teorya ng pagbasa, at sa gayong paraan, ay nagiging tulay siya ng teksto tungo sa mambabasa. Sa pamamagitan ng paggamit ng lente ng pagbasa, ang tula ay nasisipat sa iba’t ibang anggulo, bagaman hindi masasabing isang pagtanaw lamang ang tama kompara sa ibang pagtanaw. Ngunit sa ibang pagkakataon, ang kritiko ay hindi lamang tulay bagkus tagapagtanggol o tagatuligsa ng tula, at dito papasok kung sino at ano ang kaniyang pinapanigan. Sa madali’t salita, ang kritiko ay hindi newtral sa ilang pagkakataon, dahil maaaring nauulapan ang kaniyang isip ng prehuwisyo at saliwang pagtanaw, maigiit lamang ang katumpakan ng isang akda.

Higit na mabigat ang kaso ng kritikastro kompara sa kritiko. Ang kritikastro—na inangking salita sa Tagalog mula sa Espanyol na “criticastro” at maidaragdag sa “criticon” ng Espanyol at “malabiga” ng Tagalog—ay malimit mamintas o pumuna sa mga tula o katha nang walang matibay na pagdulog o lente ng pagbasa, samantalang inihahayag nang walang hunos-dili ang kamangmangan. Subalit higit pa rito, ang pag-aaral sa tula o katha ay inililihis sa personal na búhay ng makata o mangangatha, at ito ang tinatasa alinsunod sa halagahang pangmoral, pang-etika, pampolitika, pang-ideolohiya, at iba pang kaugnay na bagay. Makitid ang pananaw ng kritikastro, bukod sa paimbabaw at marahas. Mainipin at mababaw, ang pukol ng puna ng kritikastro ay nakabatay sa maiikling pasaring imbes na malalimang pagsasaliksik o makatwirang pagtatasa, at kung uuriin nang maigi ay hindi makapapasa sa mahigpit na pag-aaral na hinihingi sa tula o katha upang maunawaan ang salimuot o bighani nito. Prominenteng halimbawa ng kritikastro sa panitikan ang gaya ni Tomas F. Agulto.

Sumulat ng kilometrikong puna si Agulto na pinamagatang “Ebololusyonistang Panitikan para sa Kabataang Manunulat na Tatanghaling National Artist Bukas” sa kaniyang blog ngunit ang naturang akda ay hindi teorya sa panitikan bagkus mahabang monologong naghihinagpis sa mga tinagurian niyang “naghahari-harian” sa panulaang Filipinas. Ang mga tao na naghahari sa panitikang Filipinas ang dapat umanong sisihin sa pagpapakalat ng virus sa kaisipan ng madla sa pamamagitan ng mga salita. Ani Agulto:

Dahil masyadong malawak ang polusyon sa kalinangang Finoy—para masapol ang paksa ng dumi sa ating paniniwala at kaasalan sa buhay— isesentro ko na lang ito sa literatura at partikular sa panulaan—at sa kamandag ng impluwensiya ng makata bilang ahente o mersenaryo ng polusyon. Binibigyan natin ng kaukulang pansin laluna [sic] ang mga Imperyalistang Mananagalog sa akademya.

Ang makata, manunulat, ebanghelista, at kabilang ang mga “Imperyalistang Mananagalog sa akademya,” ang sinisisi ni Agulto na tagapagpalaganap ng virus na sumisira sa isip ng madla. Heto pa ang kuro ni Agulto:

Ang mapaminsalang virus ay naisasalin hindi sa nakabukang sugat— hindi sa hininga—hindi sa laway o halik, kundi sa salita. Naipapasa sa pamamagitan ng misa, book launching, bookstore, akademya, simposyum, workshop, balagtasan, panayam at lumalagos sa massmedia— at sa mga komperensiyang panliteratura— laluna [sic] ang mga timpalak, grant, publikasyon. At ang mabisang tagapagkalat ng mikrobyo ay mga ebanghelista, manunulat at makata.

Hindi orihinal na idea ang binanggit ni Agulto at matagal na itong ipinaliwanag ni Richard Dawkins na umurirat sa bisa ng meme na matutunghayan sa aklat na The Selfish Gene (1976). Ngunit kung ang virus na tinutukoy ni Dawkins ay may kakayahang magbago ng anyo saka pumapaloob sa diwa o kalooban ng mga salinlahi, at lumaganap sa sari-saring paraan, salát naman ang paliwanag ni Agulto hinggil sa “mikrobyo” o “bacteria” o “virus” na pangkaisipan. Sa termino pa lang ni Agulto ay mahihinuhang iisa ang tabas ng “mikrobyo,” “bacteria,” at “virus” bagaman malaki ang pagkakaiba nito sa lárang ng agham at medisina.

Inihalimbawa ni Agulto si Pambansang Alagad ng Sining Virgilio S. Almario na tagapagpakalat ng mikrobyo sa panulaang Filipinas. Ngunit ang tuligsa ni Agulto ay hindi tumitingki sa buong lawas ng tula at poetikang binuo ni Almario sa mahabang panahon, bagkus sumesentro sa pagiging loyalista nito sa yumaong Pang. Ferdinand E. Marcos. Ang pagiging “loyalista” ni Almario ang kasalanang mortal niya, ito ang mapipiga sa akda ni Agulto, bagaman maitatangi ang katauhan ni Rio Alma bilang makata, sa Virgilio S. Almario bilang partisano ng kilusang lihim noong dekada 1970 o bilang kasangkot sa rehimeng Marcos. Sinuhayan pa ni Agulto ang kaniyang opinyon sa pagsipi kina Gelacio Guillermo at Reuel Molina Aguila na kapuwa kasapi ng kilusang lihim at dating kapanalig ni Almario. Ngunit hindi inilugar ni Agulto ang pagsipi niya sa dalawa niyang kaibigan, lalo kay Guillermo. Sinisipat ni Guillermo si Almario bilang dating partisanong tumalikod sa simulain ng kilusan, at maituturing na kontra-rebolusyon sa sipat ng rebolusyonaryong kilusan, at ang pagtalikod na ito ay may implikasyon sa magiging karera ni Rio Alma bilang makata sa mga sumunod na taon.

Tumitingkad ang karera ni Rio Alma dahil mabulas din ang isa pang katauhan ni Almario bilang alagad ng sining at pinuno ng mga manunulat sa dating Philippine Writers League na naging Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Pasimuno si Almario noon sa pagpapalago ng kasapian ng mga manunulat na Filipino, at magbubunga ito ng paglalabas ng sari-saring publikasyon at pagbubunsod ng mga kumperensiya para maitanghal ang husay ng mga manunulat at mahasa ang mga ito sa paglalabas ng matitinong akda. Ang ganitong hakbangin ni Almario ay hindi maituturing na pansarili, dahil kaugnay nito ang patuloy na pakikibaka at mataas na bisyon upang mapayabong ang panitikang Filipino samantalang nililinang ang wikang Filipino. Magagawa ito ni Almario sa tulong ng kaniyang mga kaibigang nakikilahok sa pagtataguyod ng gayong diwain nang higit sa maitatakda ng programa ng kilusang lihim; o kaya’y sa samahang pinagpapala ng biyaya ni San Miguel.

Nang patalsikin sa kilusang lihim si Almario ay magbabago nang husto ang kaniyang pagtula, at masisilayan ito sa paghuhunos ng linyadong Peregrinasyon (1970) at Doktrinang Anakpawis (1978) tungo sa pagpapalawak ng tanaw sa mga aklat na Retrato at Rekwerdo (1984); Palipad-Hangin (1985); (A)lamat at (H)istorya (1986); at Kanton Para sa Limang Pandama (1987).  Patatalsikin din si Almario sa GAT (Galian sa Arte at Tula), bagaman si Almario ang pundador ng naturang kasapian, sanhi ng mga pagkakaiba ng panlasa sa politika. Itatayo ni Almario ang LIRA (Linangan sa Imahen, Retorika, at Anyo), at kahit ang mga unang kasapi nito ay dumanas ng intoleransiya sa ilang kasapi ng GAT dahil nagkataong nasa ilalim ng pangangasiwa ni Almario. Ngunit ang Rio Alma bilang makata ay magpapatuloy sa paglalabas ng mga aklat ng tula, na ang ganap na distilasyon ng mga kaisipang makabansa ay matutunghayan sa gaya ng Mga Retaso ng Liwanag (1990) at Muli, Sa Kandungan ng Lupa (1994). Ipinaliwanag ko na ito sa nauna kong akdang nagpapahalaga sa mga tula at poetika ni Rio Alma sa mahabang panahon.

Marahas bukod sa baluktot ang paglalahad ni Agulto hinggil sa kasaysayan. Aniya:

Buo ang dokumento ng gyera-patani sa hanay ng mga makabayang manunulat. Pinatindi ang polarisasyong ito ng sektor sa arte at literatura na kinakatawan ng grupong Rio Alma Versus Galian sa Arte at Tula bago at pagkatapos ng Edsa I— pero ang tawag ni Almario sa mga sumabak ay mga welgista sa Edsa.

Bago pa namatay ang GAT, nag-organisa agad si Rio Alma ng bagong pangkat pampanitikan na tatawagin niyang LIRA— (at biro nga sa akin ni Mike Bigornia noong nabubuhay pa—Liga ni Rio Alma). Ngunit sa opisyal na ngalan ay Linangan sa Arte Retorika at Awit [sic, Linangan sa Imahen, Retorika, at Anyo]. Sa LIRA magsasama-samang muli ang mga manunulat na barkada at tagahanga ni Rio Alma lalo na mula sa hanay ng kabataan sa Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas. At itutuloy ng UMPIL ang krusadang pampanitikan. Makokopo ng pangkat ni Rio Alma ang mga kontes at publikasyon. Sa Palanca, UP, NCCA, Aklat Adarna, Anvil Publishing, at mga coffe table book mula kung saan-saang ahensya ng gobyerno. May proyekto silang texttula at ang isang proyekto ng UMPIL— TULAAN SA TREN ay nagplano silang pag-usapan sa mansion-bakasyunan ng National Security Adviser Chavit Singson, kung saan kaaya-ayang magmiting pagkat malawak ang mansion-zoo kung saan pwede silang mag-obserba ng mababangis na hayop sa loob ng tahanan ng kanilang padrinong pulitiko.

May polarisasyon bang naganap sa hanay ng mga makata at manunulat, gaya ng ibig ipahiwatig ni Agulto? Wala, at ito ay kung pagbabatayan ang mga aklat at simulain ng dalawang pangkat. Nagkataon lamang na higit na masigasig ang LIRA sa lingguhan nitong palihan, bumagyo man at may rilim, samantalang ang GAT ay naupos dahil sa pag-aaway mismo ng mga kasapi nito. Hindi totoong tinalikuran ng LIRA ang pagsulat ng mga “tulang nakikisangkot” at sa halip ay inanyuan pa iyon ng higit na maselang pagdulog sa pananalinghaga at pamamaraan. At kahit ang LIRA ay walang taguyod ng kilusang lihim ay nagpasimuno ito sa mumunting pamamaraan upang mapasigla ang panitikang Filipino sa pamamagitan ng pagkatha, paglilimbag, pagsasalin, pagtatanghal, pakikipagpalihan, at pakikipagtalakayan sa iba’t ibang pangkat na sari-sari ang paniniwala o kulay. Ang ganitong pagsisikap ng LIRA ay may tangkilik ni Almario na bukod sa nagbibigay noon ng libreng palihan at nagpapatoma pa sa kaniyang natitirang kaibigan.

Totoong magwawagi ang mga kabataang makata at mangangathang tinuruan ni Almario sa mga timpalak pampanitikan at mabibigyan ng oportunidad na mailathala. Ngunit ang pagwawagi na ito ay hindi mababansagang “niluto” ni Almario dahil walang kapasidad si Almario na gawin iyon sa mahabang panahon. Nagkataon lamang na marunong tumuklas ng talento si Almario, at kumbaga’y nahuhulaan niya ang mga tao na may natatanging talentong nangangailangan lamang ng mahigpit na pagtuturo at paggabay. Ginawa ito ni Almario hindi bilang programang ang inaasahang resulta’y pananagumpay sa larangan ng politikang pampanitikan, bagkus sa pananagumpay ng panitikang Filipinas sa kabuuan. Sa aking mga pagdalo sa palihan ng LIRA, walang tuwirang dikta si Almario kung anong uri ng pagtula ang nararapat sundin. Malaya ang sinuman na isulat ang ibig niya. Gayunman, inaasahan sa LIRA ang mahigpit na pagpapahalaga sa kasiningan ng tula o akda, na kung iaangkop sa nilalaman nito’y higit na magtatampok ng makukulay na guniguni ng makata. Ipamamalas din ng LIRA ang pambihirang sigasig nito sa pagsusulat, na hindi masasabayan kahit ng matatandang tinale ng GAT. Kung babalikan ang winika ni Agulto, ang pananagumpay ng pangkat ni Almario sa larangan ng panitikan ay isang kontra-rebolusyon; ngunit masasabing kontra-rebolusyon lamang ito sa makitid, kumbensiyonal, at programadong mando ng kilusang lihim na ginagamit lamang ang tula o panitikan bilang kasangkapang pampolitika imbes na mahalagang bahagi ng sining.

Nakatiwarik yata si Agulto habang sinusulat ang kaniyang akda, at kung saan-saan sumusuot ang kaniyang talakay para pangatwiranan ang sinasabi niyang “makaagham na pagdulog” sa panitikan. Isinaad niyang “Kailangang sumabay ang Pinoy sa lohika ng kulturang ebolusyunista, siyentipiko, produktibo at makatao,” ngunit ang kaniyang paliwanag ay salát sa pruweba, at hilaw na hiram sa akda ni C.P. Snow at iba pang ebolusyonistang panlipunan, bukod sa malinaw na argumentum ad hominem sa mga binanatan niyang mga manunulat, gaya nina Zeus Salazar, Virgilio S. Almario, at Roberto T. Añonuevo, samantalang nanlilibak sa iba  habang binabanggit sina Lualhati Bautista, Pete Lacaba, at Bob Ong. Walang maaasahang pagbubunyag sa “virus na pangkaisipan” na ipinalaganap sa pamamagitan ng tula o poetika ang matutuhayan sa mababaw na kritika ni Agulto, at nabigyan sana ng pagkakataon na maurirat kung karapat-dapat ngang pag-aralan ang mga tula ng gaya nina Rio Alma at Añonuevo. May kalayaan ang sinuman na ihayag ang kaniyang opinyon, saliwa man o mababaw. Subalit pana-panahon ay kailangan itong ituwid; at kalusin ang dapat kalusin dahil sa pagpapalaganap ng basurang kaisipang nagkukunwang “makaagham, realista, at natural na pagdulog” sa panitikang ipinangangalandakan ng kagalang-galang, kataas-taasang makatang Tomas F. Agulto.

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 165 other followers