Tungkol sa mga ad na ito

Panukalang Pagbabago sa Komisyon sa Wikang Filipino

Sa halos dalawang taon kong panunungkulan sa Komisyon sa Wikang Filipino, masasabi ko nang kinakailangan nito ang malaliman at malawakang pagbabago upang maging epektibong kasangkapan ng Tanggapan ng Pangulo sa pagsusulong ng mga patakaran at programang pangwika. Nais ko ang pagbabago; ngunit kahit ikaw ang direktor heneral o direktor IV ng KWF ay hindi ka basta makapagpapatupad ng pagbabago nang walang pahintulot ng Lupon ng mga Komisyoner. Kinakailangan ang pagsang-ayon ng Lupon ng mga Komisyoner, dahil ang KWF ay maibibilang na Komisyong Konstitusyonal at kumikilos bilang lawas kolehiyado [collegial body].

Nakalulungkot isiping nabigo ang KWF ng kalukuyang panahon na isagawa ang mga itinatadhana ng batas. Walang malinaw na pambansang patakarang nabuo ang Lupon ng mga Komisyoner sa ilalim ng pamumuno ni Kom. Jose Laderas Santos, at ang ganitong pangyayari’y patutunayan ng mga rekord sa opisina. Nagmungkahi ako ng mga programang pangwika na puwedeng isaalang-alang ng lupon, ngunit ang tinig ng butihing Punong Kom. Santos ay waring nakapangyayari sa lahat at hindi ang lawas kolehiyado. Ang pagbubuo ng mga patakaran at programa ay dapat nakaayon sa saliksik at pag-aaral, ngunit dahil hindi naman ginagampanan ng KWF ang tungkuling magsaliksik hinggil sa Filipino at iba pang wika, umaasa na lamang ang KWF sa mga saliksik ng ibang pangkat at nagpapasiya alinsunod sa anumang itatakda ng pambansang pamahalaan.

Kaya napakahirap hingan ang KWF ng katumbas na opinyon na magtataguyod ng Mother-tongue based Multilingual Education (MTB-MLE) bilang pamalit sa dating bilingguwal na edukasyong itinatadhana ng Saligang Batas 1987 at sinegundahan ng DECS Order Blg. 52, s. 1987 na may petsang 21 Mayo 1987. Pumasok ang KWF sa patakarang MTB-MLE ng Kagawaran ng Edukasyon (at siyang isinusulong ni dating sinibak na Punong Kom. Ricardo Ma. Nolasco at ipinagpatuloy ni Punong Kom. Santos) nang walang malinaw na parametro ng paglahok. Naging parang utusan ang KWF na gumawa lamang ng mga ortograpiya sa 12 pangunahing wika mula sa buong kapuluan; nagrepaso ng ilang teksbuk na itinataguyod ng DepEd at binigyan ng imprimatur ang mga ito kung kinakailangan; at nakilahok sa mga panrehiyon at pambansang seminar. Ngunit hindi iyon sapat, at hindi sapat ang maging pasibo sa usaping pangwika.

Ideal ang MTB-MLE dahil sinisikap nitong turuan ang bata alinsunod sa wikang kinagisnan nito. Gayunman, hindi isinaalang-alang ng mga tagapagtaguyod ng MTB-MLE ang ibang balakid, gaya ng iba’t iba ang wikang kinagisnan ng mga bata na tinipon sa isang silid-aralan at kinakailangang maging polyglot ang guro; na dapat rebisahin ang kurikulum upang umayon sa MTB-MLE at K-12; na kulang ang materyales sa pagtuturo at hindi sapat ang mga pagsasanay sa guro; at kung ang lingguwa prangka, na gaya ng Filipino, ay gagamitin kung sakali’t may pagtatalo kung sa aling wika ituturo ang mga asignatura. Sa ganitong pangyayari, ang KWF sa ayuda ng DepEd ay dapat nagsasagawa ng mga saliksik upang maisaalang-alang sa pagsasakatuparan ng bagong patakarang pangwika at pang-edukasyon, alinsunod sa panrehiyong bisyon sa antas ng ASEAN, kung hindi man Asya-Pasipiko.

Kinakailangang magbalik ang KWF sa seryoso at dibdibang pananaliksik.

Nakasaad sa Batas Republika Blg. 7104, Sek. 14-c na tungkulin ng KWF na “magsagawa ng pananaliksik o makipagkontrata para maisulong ang pananaliksik at iba pang pag-aaral upang maipalaganap ang ebolusyon, pag-unlad, pagpapayaman at estandarisasyon ng Filipino at iba pang wika sa Filipinas.” Ang nagaganap sa KWF ay hinihingan na lamang nito ng mga manuskrito ang mga Panrehiyong Sentro ng Wikang Filipino (PSWF), gaya ng antolohiya ng mga kuwento o tula at diksiyonaryo, at ang mga ito ay ilalathala ng KWF para maibenta at maipalaganap sa rehiyon. Mahilig ding magpaseminar ang KWF, sa basbas ng gaya nina Punong Kom. Santos, Kom. Carmelita Abdurahman, Kom. Concepcion Luis, at Kom. Bernard Macinas na kung lilimiin nang maigi ay hindi nakatutulong nang malaki sa panig ng mga guro. Pinakabagong pinagkakaabalan ng apat na butihing komisyoner ang “Pagpapaunlad ng Kamalayan at Kasanayan sa Paghahanda ng Pananaliksik at mga Kagamitang Panturo sa Wika at Panitikan Salig sa K to 12 Kurikulum” na binalak sakupin ang buong Filipinas sa pamamagitan ng PSWF ng KWF sa bawat rehiyon. Direktor ng Seminar si G. Robinson K. Cedre (na kung hindi ako nagkakamali’y isang taluhang kandidato sa halalan ng pagkakonsehal noong 2010 sa Lungsod San Pablo, Laguna) at direktang nakikipag-ugnayan kina Kom. Santos at Kom. Abdurahman. Ang problema’y isinagawa ang naturang seminar nang walang basbas ng Lupon ng mga Komisyoner ng KWF; ni hindi pinaharap sa Lupon ang direktor ng seminar na si Cedre; at hindi ipinaalam sa Direktor Heneral ang serye ng seminar bagaman ang Direktor Heneral ang dapat sumusubaybay sa gayong gawain. Lumiham din sina Cedre at Kom. Santos upang humingi ng endosong memoradum at adbaysori kay DepEd Kalihim Armin A. Luistro sa pamamagitan ni Dr. Yolanda S. Quijano. Sa naturang pangyayari, mababatid na sina Kom. Santos at Kom. Abdurahman ay kumikilos nang walang pahintulot ng lawas kolehiyado, at ito ay malaking kasalanan sa batas kung isasaalang-alang na ang KWF ay isang komisyong konstitusyonal at hindi ordinaryong ahensiya ng gobyerno. Bukod pa rito, lumalampas sa itinakdang tungkulin ang mga butihing komisyoner sapagkat gumaganap sila bilang direktang tagapagpatupad at kalahok ng proyekto, bukod sa sila rin ang tagapagbuo at tagapagpatibay ng nasabing proyektong popondohan ng KWF– at ang ganitong gawi ay tandisang paglabag sa itinatadhana ng Batas Republika Blg. 7104.

Bagaman maipupuwing na walang kakayahan sa ngayon ang KWF na magsagawa, halimbawa ng malawakang sarbey o saliksik pangwika sa iba’t ibang lugar kung hindi man sa buong kapuluan, maaaring kumuha ito ng serbisyo ng ibang ahensiyang magsasagawa ng saliksik para sa KWF. Ang ganitong pagtatambal ay nakasaad sa Batas Republika Blg. 7104, Sek. 14-g, na nagbibigay kapangyarihan sa KWF na “tawagan ang alinmang kagawaran, kawanihan, opisina, ahensiya o instrumentalidad ng Gobyerno o alinmang pribadong entidad, institusyon o organisasyon para sa kooperasyon at tulong sa pagsasakatuparan ng mga gawain, tungkulin, at responsabilidad nito.” Kabilang sa gayong gawain ang “pagtitipon ng mga akda para sa posibleng paglalahok sa multilingguwal na diksiyonaryo. . . .” Sa kaso ng pagkuha ng serbisyo ni G. Cedre na mula umano sa Trends & Techniques Resource Center and Training Services, ang grupo ni Cedre ay hindi umano nakarehistro sa Securities and Exchange Commission (SEC), ayon sa pinakabagong makinang panghanap [search engine] nito. Maaaring nagkakamali ang aparato ng SEC, ngunit kung totoong ilegal ang ahensiya ni Cedre ay puwede siyang managot sa batas, kasama sina Kom. Santos at Kom. Abdurahman na pawang nagpahintulot at tumulong kay Cedre. Mapanganib ang ganitong pangyayari, dahil nalalagay sa alanganin ang KWF kung sakali’t mapatunayang walang sapat na papeles at legal na personalidad ang Trends & Techniques Resource Center and Training Services ni Cedre para makipagkontrata sa KWF. Nagagamit ni Cedre ang mga PSWF ng KWF, sa tulong at pahintulot nina Punong Kom. Santos at Kom. Abdurahman, na posibleng ikapahiya kahit ng DepEd, bukod pa sa pangyayaring ang pagsasagawa ng seminar pangwika at pampanitikan ay dapat hinihigpitan upang maiwasan ang pagpapakalat ng katangahan sa hanay ng mga guro at estudyante.

Masakit amining nagkulang ang KWF. Ngunit kung nagkulang man ang KWF ay dapat siyasatin ang mga ginagawa ng gaya nina Punong Kom. Santos at Kom. Abdurahman. Ang KWF ay dapat umigpaw sa impunidad at medyokridad, bukod sa handang harapin ang mga hamon sa pagpapalaganap ng Filipino at iba pang wikang panrehiyon sa matalino at siyentipikong pamamaraan. Bagaman may kalayaan ang grupo ni Cedre na makipag-ugnayan sa KWF, at ang KWF ay may karapatang kumuha ng serbisyo ng mga lehitimong pribadong organisasyon, ang tambalan ng grupo ni Cedre at nina Kom. Santos at Kom. Abdurahman ay makapag-iiwan ng maraming tanong, lalo’t hindi matunog ang ilang pangalan ng mga ispiker sa naturang seminar at mapagdududahan ang legalidad ng Trends & Techniques Resouce Center and Training Services.

Upang maging epektibo ang KWF, napapanahon nang repasuhin ang limang sangay nito, na kinabibilangan ng Sangay ng Pagsasalin, Sangay ng Impormasyon at Publikasyon, Sangay ng Lingguwistika, Sangay ng Leksikograpiya, at Sangay Pampangasiwaan. Labis na naging makapangyarihan ang Sangay Pampangasiwaan na halos lumukob sa apat na iba pang sangay, gayong ang Sangay Pampangasiwaan ang dapat na sumusuporta lamang sa mga gawain ng apat na pangunahing sangay. Makabubuting isaayos ang paglalagay ng mga kawani, upang ang isang tao ay hindi mapunta sa isang posisyon na malayo sa kaniyang kurso o disiplinang pinagkadalubhasaan sa unibersidad. Makatutulong nang malaki sa KWF kung ito ay mapapasukan ng ibang matatalino’t masisigasig na tauhan at opisyal mula sa pribadong sektor, upang mapalitan ng bagong dugo ang tumatandang hanay nito.

Ang pagpapanibago sa hanay ng mga kawani at opisyal ay dapat iugnay din sa pagpapanibago ng pisikal na estruktura ng gusali ng KWF. Ang tanggapan ng KWF ay hindi angkop para sa gawaing pampananaliksik, sapagkat napakasikip ng tanggapan para sa mga kawani nito. Luma at baryotiko ang mga kompiyuter at aparato nito, at kahit ang planong modernisasyon at kompiyuterisasyon ng KWF ay hindi maisagawa sapagkat nababagahe dahil sa mismong latag ng mga dibisyon, bukod sa hindi masugpo ang problema ng daga. Upang maibalik ang dating ringal ng KWF, at mahimok ang mga kawani nito na magtrabaho nang may sigasig at alab, maimumungkahing baguhin din ang gusali ng KWF at lumipat sa higit na ligtas, maluwag, at maaliwalas na lugar na umaangkop sa gawaing pananaliksik.

Higit sa lahat, kinakailangang isaayos ang pagpapatakbo ng PSWF sa bawat rehiyon, at gamitin ito alinsunod sa dapat na mandato ng Saligang Batas. Ang PSWF ay maaaring makatulong sa debolusyon ng kapangyarihan ng KWF at magamit ang naturang sangay sa pananaliksik at pagpapatibay ng network sa malalayong rehiyon. Magagamit din itong lunan upang makapagpalitan ng saliksik at tuklas ang bawat rehiyon, at sa tumpak na koordinasyon ng KWF ay maipapalaganap ang mga saliksik sa pamamagitan ng research exchange. Nakapanghihinayang na ginagamit lamang sa ngayon ang PSWF para sa mga seminar o kumperensiya, ngunit kung ang seminar o kumperensiyang ito ay epektibo at tumutugon sa pangangailangan ng mga guro at superbisor sa rehiyon ay masasagot lamang ng mga kalahok.

Bago maisagawa ang panloob na estruktura ng KWF, kailangang simulan din ang reoryentasyon ng mga itinalagang komisyoner. Ang bawat komisyoner ay inaasahang kumatawan sa isang pangunahing wika (at disiplina) sa isang rehiyon, bagaman ang teritoryong saklaw ng wika ay hindi esklusibo lamang sa isang pook. Halimbawa, bagaman ang Ilokano ay malaganap sa hilaga ng Filipinas, ang Ilokano ay unti-unti na ring sumasakop sa Visayas at Mindanao, at maging sa ibayong dagat, gaya sa Estados Unidos, Saudi Arabia, China, at Awstralya. Ang isang komisyoner ay dapat kumakatawan din sa isang partikular na disiplina, gaya ng edukasyon, agrikultura, at batas, upang sa gayon ay mapayayaman ang mga wika at maipapasok sa mga dominyo ng kapangyarihan, gaya sa hukuman, akademya, negosyo, at telekomunikasyon.

Nakasalalay naman ang mga gawain ng mga komisyoner sa “Mga Tuntunin at Regulasyong Nagpapatupad ng Batas Republika Blg. 7104.” Ang problema sa KWF ay hindi sinusunod ang naturang mga tuntunin at regulasyon, at nananatiling hanggang papel lamang ito sa tatlong butihing komisyoner na ganap ang panahon ng panunungkulan. Ang Implementing Rules and Regulations (IRR) ng KWF ay napapanahon nang rebisahin; panahon na ring enmiyendahan ang buong Batas Republika Blg. 7104, na inakda ni Sen. Edgardo Angara, nang sa gayon ay makaagapay ito sa nagbabagong panahon; at mahigpit na ipatupad ng magiging bagong pamunuan ng KWF. Masakit sabihing ang panahon ng administrasyon ni Punong Kom. Santos ang Madilim na Panahon [Dark Ages] sa yugto ng KWF; ngunit ito ang katotohanan. Ang KWF ay naging kasangkapang pampolitika noong administrasyon ng Pang. Gloria Macapagal-Arroyo, nagpasibol ng kapabayaan kung hindi man katiwalian, at ang bunga nito ay inaani ngayon ng mga tauhan at opisyal ng KWF. Kung ganito ang loob ng KWF, paano ito makabuluhang makapag-aambag sa larang ng pambansang patakarang pangwika, at siyang masasandigan ng Tanggapan ng Pangulo?

Kung ang pangulo ng bansa ang direktang may kapangyarihan sa KWF, dahil ang KWF ay nasa ilalim ng Tanggapan ng Pangulo, napapanahon nang manghimasok ang pangulo sa KWF. Ito ay sapagkat ang wikang Filipino ang “imbakan o pintungan ng kultura at kasaysayan ng bansa,” ayon na rin sa Pambansang Alagad ng Sining Virgilio S. Almario. Tanging wika lamang ang makapaghahatid ng mahahalagang impormasyon mula sa Tanggapan ng Pangulo tungo sa malalayong pamayanan, at makapagpapataas ng diskurso ng dalawang panig. Kung tototohanin ng Pang. Benigno S. Aquino III ang kaniyang pangako, ang pagpapanibago sa KWF ay hindi imposible. Dapat ibalik sa tuwid na landas ang KWF, at ibasura nang ganap ang utak wangwang na nagpabulok sa institusyong dating itinaguyod ng mga dakilang manunulat, lingguwista, at estadista ng nakaraang panahon. Sa ganitong paraan, higit na makapagsisilbi ang KWF sa taumbayan, at magiging episyenteng kabalikat ng pamahalaan, imbes na ang KWF ang pinagsisilbihan ng mga mamamayan.

Tungkol sa mga ad na ito

Nayon ng Niyebe, ni Yasunari Kawabata

Nobela ni Yasunari Kawabata. Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo, batay sa bersiyong Ingles ni Edward G. Seidensticker at inilathala ng Berkley Publishing Corporation. Hindi ganap na tapos ang salin sa Filipino, at itutuloy lamang ito ng tagasalin kapag may limanlibong mambabasa ng Alimbukad ang magsasabing dapat ituloy ang pagsasalin sa Filipino.

UNANG BAHAGI

NAGLAGOS ang tren sa mahabang túnel papaloob sa nayon ng niyebe. Maputi ang lupain sa tanglaw ng kalangitan ng gabi. Bumatak ang tren sa may senyas na hinto.

Ang babaeng nakaupo sa kabilang panig ng kotse ay dumating at binuksan ang bintana sa harap ni Shimamura. Pumasok ang malamig na simoy sa sasakyan. Dumukwang palabas ng bintana, ang batang babae’y tinawag ang maestro ng estasyon na para bang napakalayo nito.

Marahang lumakad sa niyebe ang maestro ng estasyon habang tangan ang linterna. Nakatabing sa kaniyang mukha hanggang ilong ang sablay, at ang laylayan ng kaniyang sombrero ay nakatakip sa mga tainga.

Hay, napakalamig, naisip ni Shimamura.  Nakakálat mula rito hanggang taluktok ng nagsayelong bundok ang mabababà, mala-baraks na gusali, na posibleng maging dormitoryo ng daambakal. Nalaglag ang puti ng niyebe sa karimlan bago sumapit sa kanila.

“Kumusta ka,” sigaw ng bata. “Ako si Yoko.”

“Yoko, pabalik ka na ba? Lumalamig na muli.”

“Nagpunta pala ang kapatid ko para magtrabaho dito. Salamat sa lahat ng ginawa mo.”

“Nakakalungkot naman. Hindi ito ang lugar para sa batang lalaki.”

“Hindi pa siya tigulang. Matuturuan mo siya kung ano ang mga dapat matutuhan, hindi ba?”

“A, mabuti naman ang kaniyang ginagawa. Magiging abala kami mula ngayon, lalo’t umuulan ng niyebe. Noong nakaraang taon, nabalam ang mga tren dahil matindi ang buhos ng niyebe’t nagkaroon ng mga pagguho. Walang nagawa ang buong nayon kundi ipagluto ang mga pasahero.”

“Tingnan mo naman ang makakapal na damit. Lumiham ang kapatid ko at sinabing hindi pa nga siya nagsusuot ng suweter.”

“Hindi ako naiinitan hangga’t walang suot na apat na patong. Nag-iinuman ang mga kabataan kapag nagsimulang lumamig, saka mo na lamang mababatid na nakahiga na sila sa kama at nilalagnat.” Ikinaway niya ang kaniyang linterna doon sa mga dormitoryo.

“Umiinom ba kapatid ko?”

“Hindi ko alam.”

“Pauwi ka na, hindi ba?”

“May kaunting aksidente ako kamakailan. Kumukunsulta ako sa doktor.”

“Dapat maging mas maingat ka.”

Ang maestro ng estasyon, na may abrigo sa ibabaw ng kimono, ay lumingon na tila ibig putulin ang malayelong usapan. “Mag-ingat ka,” palingon niyang sabi.

“Narito ba ang kapatid ko?” tinanaw ni Yoko ang platapormang hitik  sa niyebe. “Tingnan mo kung nagpapakabait siya.” Napakarikit ng boses at tumitimo nang may lungkot. Sa tinis nito’y waring bumabalik na alingawngaw sa maniyebeng gabi.

Nakasandal pa sa bintana ang dalagita nang lumisan sa estasyon ang tren. “Sabihin mo sa kapatid ko na umuwi kapag may bakasyon siya,” aniya sa maestro ng estasyon, na naglalakad sa kahabaan ng riles.

“Oo, sasabihin ko!” tugon ng lalaki.

Ipininid ni Yoko ang bintana at idinampi ang kaniyang mga kamay sa namumulang mga pisngi.

Tatlong niyebeng pang-araro ang naghihintay ng matitinding buhos ng niyebe sa Hanggahang Bundok. Mayroong de-koryenteng aparato na nagbibigay ng babala sa pagguho ng niyebe sa hilaga at timog na lagusan ng túnel. Limang libong manggagawa ay nakahanda para pawiin ang niyebe, at dalawang libong kabataang lalaki mula sa mga boluntaryong kagawaran ng pamatay-sunog ang pinakilos kung kinakailangan.

Magtatrabaho ang kapatid ni Yoko sa himpilan ng tren na hindi maglalaon ay matatabunan ng niyebe, at ang gayong katotohanan ang nagbigay-daan upang maging kaakit-akit ang dalagita kay Shimamura.

“Ang dalagita” ay may kakatwang gawi na nagpapahiwatig na hindi pa siya kasal. Hindi nakatitiyak si Shimamura kung ano ang relasyon nito sa lalaking kasáma. Para silang mag-asawa kung kumilos. Ngunit malinaw na sakitin ang lalaki, at ang sakit ay nagpapaikli ng distansiya sa pagitan ng lalaki at babae. Habang nagiging tapat ang pag-aalaga, lalong nagmumukhang mag-asawa ang dalawa. Ang dalagitang nag-aalaga ng lalaking higit ang edad sa kaniya, na waring kabataang ina, ay mapagkakamalang esposa ng lalaki kapag sisipatin mula sa malayo.

Subalit sa isip ni Shimamura’y ibinukod na niya ang dalagita palayo sa lalaki at naghakang sa kabuuang anyo at kilos ng babae’y hindi pa ito nakakasal. Sa gayong katagal na pagtitig ni Shimamura’y tila naulapan ng emosyon ang kaniyang bait.

Tatlong oras na ang lumipas. Tinitigan ni Shimamura, sanhi ng pagkabato, ang kaniyang kaliwang kamay, habang ang hintuturo’y binabaluktot saka iniuunat nang paulit-ulit. Waring ang kamay na ito ang tanging buháy at may kagyat na alaala ng babaeng kakatagpuin niya. Habang sinisikap niyang aninawin ang malinaw na hulagway ng babae’y lalo lamang siyang binibigo ng kaniyang memorya, at palayo nang palayo ang babae, hanggang wala nang masilayan si Shimamura. Sa gitna ng gayong kalabuan, isang kamay lamang, partikular ang hintuturo, ang waring mamasa-masa sa dampi ng dilag, at humihila kay Shimamura mula sa malayo at palapit sa babae. Animo’y nanibago, tinakpan niya ng mga kamay ang kaniyang mukha, saka mabilis na gumuhit ng linya sa nagsahalumigmig na bintana. Lumutang sa harap niya ang mata ng babae. Halos mapasigaw si Shimamura. Ngunit nananaginip lamang siya, at nang mahimasmasan ay nakita na repleksiyon lamang ng dalagitang nasa kabilang panig sa bintana. Lumalatag na ang karimlam sa labas ng bahay, at binuksan ang mga ilaw sa tren, saka pinaghunos na salamin ang bintana. Mahalumigmig ang bintana sanhi ng singaw, hanggang gumuhit siya ng linya pahaba.

Kakatwang marikit ang isang mata; ngunit nagkukunwang pagál na manlalakbay at idinikit ang mukha sa bintana para tumanaw sa labas, pinawi ni Shimamura ang halumigmig sa kabuuan ng salamin.

Marahang lumiyad ang dalagita, at tiningnan pababa ang lalaking nasa harap niya. Nadama ni Shimamura na ang pamumuo ng kaniyang lakas sa balikat at nagpapakita ng balasik sa kaniyang mga mata ay tanda ng sigasig na hindi nagpakurap sa kaniya. Humimlay ang lalaki nang nakatukod ang ulo sa bintana at nakatiklop ang mga tuhod paharap sa dalagita. Tersera klaseng kotse lamang iyon. Hindi naman tuwirang pasalungat ang pares kay Shimamura, ngunit isang upuan ang pagitan pasulong, at ang ulo ng lalaki’y matatanaw sa salaming bintana nang hanggang sa antas ng tainga.

Yamang ang babae ay pasalungat ang puwesto sa kasamang lalaki, nasisilayan nang tuwid ni Shimamura ang dilag. Nang sumakay ang dalawa sa tren, gayunman, may kung anong lamig na tumimo hinggil sa kariktan ng babae na nagpagitla kay Shimamura; at nang bawiin niya nang mabilis ang sulyap saka tumungo, nakita ni Shimamura ang ulingang mga daliri ng lalaking nakahawak sa dilag. Nakaaasiwa na wari na sumulyap pa sa kanilang kinalalagyan.

Nagpapahiwatig ng seguridad ang mukha ng lalaki na bumabanda sa salamin, at ang kapanatagang dulot nito ay nagbigay ng puwang kay Shimamura na ituon ang titig sa dibdib ng dalagita. Nagbigay ng balanse at armonya ang kahinaan ng lalaki sa dalawang pigura. Isang dulo ng kaniyang bandana ay nagsilbing unan, at ang kabilang dulo naman ay mahigpit na nakatakip sa kaniyang bibig gaya ng maskara at nakalapat sa pisngi. Paminsan-minsan itong nahuhulog o dumadausdos sa ilong, at bago pa niya maiparamdam ang pagkainis ay marahang isinasaayos iyon ng dilag. Awtomatikong naulit nang naulit ang proseso, at halos mawalan ng pasensiya si Shimamura na nakasasaksi sa pangyayari. Sasayad paminsan-minsan sa sahig ang nabuksang amerikanang nakabalot sa mga paa ng lalaki at malalaglag, na mabilis hahatakin pabalik ng dalagita. Para bang ganap na likás, na manhid ang dalawa sa espasyo, at nakatadhanang magpakalayo-layo. Para kay Shimamura, wala nang maitutumbas sa kirot na hatid ng tagpo ng tunay na kalungkutan. Parang pagmamasid lamang yaon ng tagpo sa panaginip—at walang dudang likha iyon ng kaniyang kakatwang salamin.

Sa pusod ng salamin ay gumagalaw ang panggabing tanawin, at ang salamin at ibinabalik nitong mga pigura ay gaya ng umaandar na rolyo ng pelikulang magkakapatong. Hindi magkaugnay ang mga pigura at ang sanligan, ngunit ang mga pigurang malinaw at di-mahahawakan, at ang sanligan, ay kumukutim sa paglaganap ng karimlan, magkasabay na natutunaw sa simbolikong daigdaig na malayo sa tunay na daigdig. Kapag ang liwanag ay lumitaw sa pagitan ng mga bundok at magpaningning ng mukha ng dalagita, madarama ni Shimamura na lumalaki ang kaniyang dibdig sa mahirap masambit na kagandahan.

Tangay ng kalangitan sa tuktok ng bundok ang mga bakás ng pula ng takipsilim. Malilinaw ang hugis sa kalayuan, ngunit ang monotonong tanawin ng kabundukan, na hindi maaninag sa kung ilang milya, ay waring lalong hindi mabanaagan dahil sa pagpusyaw ng mga bakás ng kulay. Walang anuman doon ang makapupukaw ng pansin, at tila umaagos yaon sa malawak, walang hubog na emosyon. Ito ay dahil lumulutang doon ang mukha ng dalagita. Tinabingan ng mukha, ang panggabing tanawin ay gumalaw ayon sa krokis nito. Animo’y malinaw ang mukha, ngunit sadya nga bang malinaw? Namalikmata si Shimamura at inisip na ang panggabing tanawin ay dumaraan sa harap ng mukha, at nagpatuloy ang agos upang ipabatid sa kaniya na hindi iyon humihinto.

Mahina ang liwanag sa loob ng tren, at ang repleksiyon ay hindi sinlinaw ng makikita sa salamin. Nalimutan ni Shimamura na sa salamin siya nakatanaw dahil wala roong silaw. Ang mukha ng dalagita’y tila nasa agos ng panggabing kabundukan sa labas.

Pagdaka’y tumapat sa mukha ang sinag. Hindi labis na malakas ang repleksiyon sa salamin upang sapawan ang liwanag sa labas, o hindi napakatingkad ng liwanag upang padilimin ang repleksiyon. Bumalatay ang liwanag sa mukha, subalit hindi upang patingkarin iyon. Malayo, malamig na liwanag niyon. Habang tinatangay nito ang mumunting sinag papaloob sa balintataw ng dalagita, na ang mata at liwanag ay magkapatong sa isa’t isa, ang mata ay naghunos sa kakatwang butil ng kariktan ng fosforesensiya sa dagat ng panggabing kabundukan.

Walang paraan para mabatid ni Yoko na tinititigan siya. Nakatuon ang kaniyang pansin sa maysakit sa lalaki; at kahit tumingin siya kay Shimamura, hindi niya makikita ang kaniyang repleksiyon, at hindi niya mapapansin ang lalaking tumatanaw palabas ng bintana.

Hindi pumasok sa hinagap ni Shimamura na masagwang tumitig sa babae nang matagal at palihim. Walang duda iyon dahil hinatak siya ng di-tunay, labas sa mundong kapangyarihan ng kaniyang salamin sa panggabing tanawin

Nang tawagin ng dalagita ang maestro ng estasyon, sa kilos na nagpapahiwatig ng pagkasabik, nakita marahil ni Shimamura na higit sa lahat, parang tauhan sa sinauna’t romantikong kuwento ang dilag.

Madilim ang bintana nang huminto sila sa himpilan. Kumupas ang bighani ng salamin sa kumukupas na tanawin. Naroon pa rin ang mukha ni Yoko, ngunit sa kabila ng mainit nitong pagtulong, naisip ni Shimamura na may mababanaagang kalamigan ang gayong babae. Hindi pinunasan ni Shimamura ang bintana nang magkahalumigmig muli ito.

Nagulat siya nang pagkaraan ng kalahating oras, si Yoko at ang lalaki’y bumaba ng tren sa parehong estasyon na binabaan niya. Luminga-linga siya na parang mabubulid kung saan, ngunit ang malamig na simoy sa plataporma ay nagdulot ng pagkapahiya sa kaniya sa pagiging bastos sa tren. Tinawid niya ang riles sa harap ng lokomotora nang walang lingon-lingon.

Ang lalaki, na nakahawak sa balikat ni Yoko, ay pababa na sana sa riles mula sa plataporma na kasalungat na panig nang bilang itinaas ng kawani ng estasyon ang kamay upang pigilin sila.

Isang mahabang tren ang lumuwa mula sa karimlan at tumabing sa kanilang harap.

GANAP NA HANDA sa taglamig at mapagkakamalang bombero ang porter mula sa posada. May takip ang magkabila niyang tainga at nakasuot siya ng bota. Ang babaeng nagmamasid  sa riles mula sa hintayang-silid ay nakasuot ng asul na kapa na may kaputsa na nakatakip sa ulo.

Si Shimamura, na mainit-init pa mulang tren, ay hindi nakatitiyak kung gaano kalamig ang paligid. Ito ang kaniyang unang karanasan sa nayong tinatabunan ng niyebe kapag taglamig, at nakadama siya ng pagkasindak.

“Sinlamig ba ang lahat gaya niyan?”

“Handa kami sa taglamig. Karaniwang malamig sa gabing maaliwalas pagkatapos umulan ng niyebe. Siguro’y lampas sa mababang temperatura ang lamig ngayon.”

“Ito ba ang mababang temperaturang nakapagpapayelo?” Sumulyap si Shimamura sa maninipis na kalambano sa kahabaan ng mga alero habang papasakay ng taksi. Ang puti ng niyebe ay nagpalalim ng tingin sa mga alero, na para bang lumubog ang lahat sa lupa.

“Iba ang lamig dito, bagaman madali iyang makita. Iba ang pakiramdam kapag may hinipo kang anong bagay.”

“Noong nakaraang taon umabot sa zero ang lamig.”

“”Gaano karaming niyebe?”

“Karaniwang nasa pito o walong talampakan; at minsan naman ay umaabot sa labindalawa hanggang labintatlong talampakan.”

“Bubuhos ba ang makakapal na niyebe mula ngayon?”

“Nagsisimula pa lang ang buhos ng niyebe. May isang talampakan na ang taas ng yelo, pero natunaw nang kaunti.”

“Natutunaw na, hindi ba?

“Baka magkaroon tayo ng matinding buhos ng niyebe sa anumang oras?”

Simula iyon ng Disyembre.

Nagbara ang ilong ni Shimamura dahil sa sipon; ngunit lumuwag iyon sa kalagitnaan ng kaniyang ulong lantad sa malamig na simoy,  at pagkaraan ay tumulo na parang hinuhugasan ang isang bagay.

“Nariyan pa ba ang dalagitang namumuhay kasama ng kaniyang guro sa musika?”

“Narito pa siya. Hindi mo ba siya nakita sa estasyon? Nakasuot siya ng matingkad na asul na kapa!”

“A, siya ba iyon? Baka matawagan natin siya mamaya.”

“Ngayong gabi?”

“Oo, ngayong gabi.”

“Narinig kong ang anak na lalaki ng guro ng musika ay nagbalik na sakay ng tren. Naroon ang babae para salubungin siya.”

Ang maysakit na lalaking nakita niya noong gabi sa salamin, kung gayon, ang anak ng guro ng musika na ang bahay ay nagkataong tinitirahan ng babaeng dinalaw ni Shimamura.

Waring gumapang ang koryente sa kaniyang katawan, ngunit inisip na ang gayong pagtitiyap ay hindi bukod-tangi. Nagulat pa nga siya sa sarili dahil hindi labis nasorpresa.

Bumukal sa kalooban ni Shimamura ang tanong, malinaw na para bang nakatayo siya sa harap ng lalaki: May namamagitan ba, may naganap ba, sa babae na natandaan niyang dinampian ng kamay ng lalaki, at ang babae na taglay ang matang pinakislap ng liwanag mula sa bundok? O hindi niya mapalis ang bighani ng panggabing tanawin na bumanda sa salamin? Nagbulay siya kung ang daloy ng tanawin ang simbolikong paglipas ng panahon.

ANG POSADANG may mainit na bukál ay kakaunti ang mga bisita ilang linggo bago magsimula ang panahon ng pag-eski; nang umahon sa paliligo sa bukál si Shimamura ay waring tulóg na ang lahat. Bahagyang kumatal ang mga salaming pinto tuwing hahakbang siya sa lumulundong pasilyo. Sa duluhan, na paliko sa opisina, nakita niya ang matangkad na hulagway ng babae, na sumasayad sa sahig ang malamig na laylayan ng palda habang naglalakad.

Napaigtad siya nang makita ang mahabang palda. Naging geisha na ba ang dalaga? Hindi lumapit ang babae kay Shimamura, ni hindi tumungo nang bahagya upang makikila. Mula sa malayo’y nabanaagan niya ang anyong buháy at seryoso. Humangos siya palapit sa babae, ngunit ni wala silang winika sa isa’t isa nang magkatabi na. Ngumiti ang babae na may makakapal, mapuputing pulbos ng geisha. Pagdaka’y napaluha siya, at ang dalawa’y lumakad nang tahimik papaloob sa silid ni Shimamura.

Anuman ang naganap sa pagitan nila, hindi sumulat si Shimamura sa babae, o dumalaw man lamang sa kaniya, o nagpadala ng mga patnubay sa sayaw na dati niyang ipinangako. Naiwan ang dilag na nag-aakalang pinagtawanan siya ni Shimamura, at kinalimutan siya. Iyon dapat ang simula na humingi ng tawad o pang-unawa ang lalaki, ngunit habang naglalakad sila, nang hindi sumusulyap sa isa’t isa, naramdaman ng lalaking may puwang pa rin sa siya sa puso ng babae at muling angkinin ang dating nawala. Alam ng binatang kung magsasalita siya’y lalo lamang mabubunyag ang kakulangan ng kaniyang katapatan. Nagapi ng babae, lumakad si Shimamura na balabal ang malambot na kaligayahan. Sa paanan ng hagdan, maliksi niyang idinampi ang kaniyang kamao sa mata ng dilag, at tanging ang hintuturo ang nakaunat.

“Ito ang nagpapagunita sa iyo sa lahat.”

“Talaga?” Kinuyom ng dilag ang daliri at parang ibig na niyang iakyat ang lalaki sa itaas na silid.

Binitiwan ng babae ang kamay ng lalaki nang sumapit sa kotatsu sa silid nito, at biglang namula ang kaniyang noo hanggang lalamunan. Upang maikubli ang pagkalito, muli niyang hinawakan ang kamay ng lalaki.

“Hindi ang kanang kamay,” ani lalaki. “Ito.” Patulak na idinikit ang kanang kamay sa kotatsu upang painitin iyon, at muling idinampi ang kaliwang kamay na nakaunat ang hintuturo.

“Alam ko.” Napahagikgik ang babae na panatag ang mukha. Ibinuka niya ang kaniyang palad, at idinampi sa pisngi. “Ito ang nagpapaalala sa akin?”

“Ang lamig! Hindi pa yata ako nakahipo ng ganitong kalamig na buhok!”

“May niyebe ba sa Tokyo?”

“Natatandaan mo ba ang sinabi mo noon? Nagkakamali ka. Bakit magpupunta sa gayong lugar ang isang tao kung Disyembre?”

LUMIPAS na ang panganib ng pagguho ng mga yelo, at sumapit ang panahon ng pag-akyat sa mga bundok sa lungting tagsibol.

Maglalaho sa mesa ang mga bagong sibol sa kasalukuyan.

Si Shimamura, na namumuhay sa paglulustay ng panahon, ay natalos na bigo siyang maging tapat sa sarili, at malimit naglalakwatsa nang mag-isa sa kabundukan upang mapanumbalik ang anumang butil ng kaakuhan. Bumaba siya sa nayong may mainit na bukál makalipas ang pitong araw sa Hanggahan ng Kabundukan. Humiling siya na magkaroon ng geisha. Sa kasamaang palad, may pagdiriwang sa araw na iyon upang pasinayàan ang bagong daan, sabi ng kasambahay. Napakasigla ng selebrasyon kaya kahit sakupin ang pinagsamang bodega ng kapuyo at teatro, ang labindalawa o labintatlong geisha ay labis-labis ang pinagkakaabalahan. Baka dumating ang dalagitang naninirahan sa bahay ng guro ng musika. Tumutulong minsan ang dalagita sa mga parti, ngunit umuuwi kaagad makaraang makasayaw nang isa o dalawang tugtugin. Nag-usisa si Shimamura kaya ikinuwento ng kasambahay ang hinggil sa dalagitang nasa bahay ng guro ng musika: ang samisen at ang guro sa sayaw ay naninirahan sa piling ng dalagita na hindi geisha ngunit inaatasang tumulong sa malalaking parti. Dahil walang kabataang aprentis na geisha sa bayan, bukod sa karamihan sa mga lokal na geisha ay piniling hindi sumayaw, ang mga serbisyo ng dalagita ay higit na mahal. Halos hindi makarating nang mag-isa ang dalagita para aliwin ang panauhin sa posada, gayunman ay hindi siya ganap na matatawag na amatyur—ito ang kuwento ng kasambahay sa pangkalahatang pangyayari.

Kakatwang kuwento, ani Shimamura, at iwinaksi yaon sa isip. Makalipas ang isa o higit pang oras, ang babae na kasama ng guro ng musika’y pumasok sa silid kapiling ang kasambahay. Tumindig nang tuwid si Shimamura. Akmang paalis na ang kasambahay nang tawagin ito ng babae.

Ang anyo na ipinamalas ng babae’y kay-linis at kay-sariwa. Wari ni Shimamura’y malinis kahit ang gatlang sa pagitan ng mga hinlalaki sa paa ng dalaga.  Sobrang linis kaya naisip ni Shimamura kung hindi ba siya namamalikmata lamang mula sa pagtanaw sa madaling-araw ng tag-araw sa kabundukan.

May kung anong gawi sa kaniyang pananamit na nagpapahiwatig ng pagiging geisha, ngunit wala siyang mahabang kasuotang pang-geisha. Bagkus ay suot ng dilag ang malambot, walang linyang kimonong pantag-araw na nagtatampok ng masinop na kagandahang-asal. Mukhang mahal ang obi, na bumabagay sa kimono, at sa wari niya’y may bahid ng lungkot.

Marahang umalis ang kasambahay nang magsimulang mag-usap ang dalawa. Hindi tiyak ng babae ang mga pangalan ng mga bundok na matatanaw mula sa posada; at yamang hindi nais uminom ng alak ni Shimamura sa piling ng geisha, isinalaysay na lamang ng dilag ang kaniyang nakaraan sa kapani-paniwalang paraan. Isinilang ang dalaga sa nayon ng niyebe, ngunit siya’y ipinagkasundong maging geisha sa Tokyo. Nakatagpo umano niya ang patron na nagbayad ng lahat ng kaniyang pagkakautang,  at nagpanukalang gawin siya nitong guro ng sayaw, subalit namatay ang lalaki makalipas ang isa at kalahating taon. Nang sumapit sa yugtong kung ano ang naganap pagkaraan niyon, na kuwentong matalik sa kaniya, nagbantulot ang babae na ibunyag ang kaniyang mga lihim. Sabi ng dilag ay disinuwebe lamang siya. Pakiwari naman ni Shimamura’y beynte uno o beynte dos, at dahil ipinalagay na nagsasabi nang tapat ang babae, ang kabatiran na mas matanda ito sa dapat sanang edad ay nagpaluwag ng loob ng binata sa unang pagkakataon hinggil sa inaasahang pakikiharap sa geisha. Nang pag-usapan nila ang Kabuki, natuklasan ni Shimamura na higit na maraming alam ang babae kaysa sa kaniya hinggil sa mga aktor at estilo. Maalab magsalita ang babae, at waring sabik na sabik siyang may makinig sa kaniya makaraang ipiit, at nagsimulang ipakita ang gaán na nagbubunyag na siya’y babae mula sa mga aliwang silid. At waring alam ng dilag ang lahat ng dapat mabatid sa mga lalaki. Itinuring namang baguhan ni Shimamura ang babae, at pagkaraan ng isang linggo sa mga bundok at ni walang kausap, nadama na lamang niya ang pangungulila sa isang kaibigan. Pakikipagkaibigan lamang sa babae ang nadama ni Shimamura kaysa iba pang iba pang bagay. Ang tugon niya sa mga bundok ay umaabot hanggang sa pagtakip sa kaniya.

Nang patungo sa paliguan ang babae noong sumunod na hapon ay nakaligtaan nito ang kaniyang tuwalya at sabon sa bulwagan at nagbalik saka pumasok doon upang kausapin si Shimamura.

Ni hindi pa siya nakauupo nang hiniling ni Shimamura sa kaniya na tumawag ng geisha.

“Tumawag ng geisha?”

“Alam mo ang ibig kong sabihin.”

“Hindi ako nagpunta rito para tanungin mo nang ganiyan.” Mabilis siyang tumayo at nagtungo sa may bintana, namumula ang mukha, habang nakatingin sa mga bundok. “Walang ganiyang babae rito.”

“Huwag kang loka.”

“Iyan ang totoo.” Bumalikwas saka humarap ang babae kay Shimamura at umupo sa may pasamano.”Walang sinumang makapipilit sa geisha na gawin ang ayaw niyang gawin. Nasa kapasiyahan ng geisha ang lahat. Iyan ang serbisyong hindi maibibigay ng posada. Humayo ka, at subuking tumawag at kausapin mo siya, kung gusto mo!”

“Itawag mo naman ako ng isang geisha.”

“Bakit mo ako inaasahang gawin  iyan?”

Iniisip kita bilang kaibigan. Kaya naman bumait na ako.”

“At ito ang tinatawag mong kaibigan?” Nahatak ng gawi ni Shimamura, ang dalaga’y tila naging kaakit-akit na anyong bata.  Ngunit pagkaraan ay sumigaw: “Hindi ba maganda na iniisip mong mauutusan mo ako nang ganiyan?”

Ano ang dapat kasabikan? Napakasigla ko makaraan ang dalawang linggo sa kabundukan. Lagi na lamang mali ang naiisip ko. Ni hindi ako makaupo rito para kausapin ka sa paraang gusto ko.”

Nanahimik ang babae, saka ipinako sa sahig ang paningin. . . .

Pambansang Kumperensiya sa Wika, Bida ang K-12 at Salita ng Taon

Ngayong Setyembre 2012, halos kalahating taon na ang implementasyon ng bagong programa sa edukasyon sa Pilipinas na binansagang K-12.Siguradong gusto nang malaman ng mga guro, administrador at magulang kung ano na ang nangyayari sa mga layunin ng programa batay sa mga repormang nangyari sa mga eskuwelahan, sa paggawa ng mga materyal panturo, at maging sa pagtuturo ng Filipino. Mangyari’y isa sa mga pangunahing isyu sa K-12 ang pagpapahalaga sa inang wika, o unang wika ng mag-aaral, at ang kaugnayan nito sa Filipino, ang pambansang wika.

Tatalakayin ng mga eksperto at praktisyoner sa edukasyon ang mga usapin kaugnay ng K-12 sa “Pambansang Kumperensiya sa Wika” na gaganapin sa Leong Hall, Ateneo de Manila University sa 20-22 Setyembre 2012 sa pagtataguyod ng Filipinas Institute of Translation.

Sa unang araw ng kumperensiya, tatalakayin ang papel ng wikang Filipino sa bagong programang pang-edukasyon. Magsasalita ang mga respetadong edukador, administrador at mga tagatangkilik ng isyu hinggil sa kabuluhan ng Filipino sa programang K-12, reporma sa Filipino bilang asignatura, at mga hamon sa larang ng paggawa ng mga bagong materyal pang-edukasyon. Makakatulong ng malaki ang mga panimulang pagtatasa sa pagpapabuti sa bagong programa.

Pagtutuunan din sa kumperensiyang “Sawikaan”ang pagtukoy ng bagong “salita ng taon.” Lalahok ang mga batang akademiko, lingguwista, at mananaliksik sa pagtataguyod ng mga salitang “level-up,”  “wang-wang,” “trending,” “SALN,” “impeachment,” “pagpag,” “fish kill,” “palusot,” “pick-up line,” “wagas,” “android,” “wi-fi,”at iba pang popular na salita para maitanghal na “salita ng taon.” Ang mga tagapanood at mga kasapi ng inampalan ang pipili kung alin ang karapat-dapat magwagi batay sa husay ng saliksik, patunay at pangangatwiran, at sa ganda ng pagkakasulat at presentasyon ng papel.

Itinataguyod ang kumperensiya ng Filipinas Institute of Translation, Inc. (FIT) sa pakikipagtulungan sa Wika ng Agham at Kultura (WIKA),  National Commission for Culture and the Arts (NCCA), Ateneo de Manila University (AdMU), Commission on Higher Education (CHED), at ng Department of Education (DepEd).

Para sa kompletong detalye, mag-email sa fitsawikaan2012@gmail.com o tumawag sa 547-1860 o  sa 09237395248.

Sa ngalan ng Ama

Magsisimula ang salinlahi, at ikaw ang tagapaghatid ng binhing mula sa kaitaasan. Sasambahin ng daigdig ang salita mo, ang salitang ang totoo’y inusal ko’t inagaw mula sa bibig mo, ngunit mabibigong maunawaan ang pahiwatig at kaisipang magpaparami ng mga tao. Lalago ang iyong kayamanan, gaya ng itinanim na punongkahoy at aklat, at inaasahan mong likás lamang sa amin ang magnasa sa materyal nang higit sa kailangan. Galante kang magpupundar ng mga bahay sa dumaraming demonyito’t anghel. Ikaw ang sentro, na may puwersang sentripetal na magpapainog sa mga planeta, gayunman ay ipapaubaya sa kabiyak ang liwanag sa loob ng tahanan. Kahit hindi naisin, sisibol sa iyong hapag ang sutil na bunso na susuway sa utos o payo. Magdadabog siya’t aangil kapag hindi nasunod ang layaw, ngunit dahil taglay mo ang pasensiya ng tigulang ay gagamitin ang sinturon upang ipaunawa ang bisa ng latay at hagupit. Pailalim na tititig sa iyo ang anak, at isasadula niya ang musmos na tigreng gumagagad sa madudugong pangangaso. Maisasaloob niya ang gutom at ang tadhana ng pagtindig sa sariling mga paa, hanggang ang kagubatan o lungsod ay maipatong niya sa rabaw ng kaniyang palad o kamao. Matutuklasan niya ang dungis sa mukha kapag pinahid ng bisig ang pisngi; at ang dungis na ito na matagal nang isinusumbat sa ninuno ay hindi pala kasalanan bagkus isang anyo ng pagpupugay. Matututuhan niyang patawarin ang daigdig, at pagtawanan ang sarili, na para bang pagtanggap sa walang katuparang pag-asa. Titingalain niya ako bilang kapatid, at mananakop kami ng ibang lupain at tubigan kahit sa guniguni, at magiging ama rin balang araw, handang ipagmalaki ang ngalan mo ngayon at magpakailanman.

“Sa ngalan ng Ama,” tulang tuluyan ni Roberto T. Añonuevo © 2012.

 

Pabungkál-bantáng

Humaharap ang bangka sa iyo upang tanggapin ang wakas, na ang habagat o lindol ay maghahatid ng sakuna samantalang sinisikap mag-uwi ng mga isda sa dalampasigan ang pangkat magdaragat. Ano ang silbi ng layag o timon, kung ang umaasam sa iyong kaligtasan ay kabiyak na hinaharang ng pader ng ulan? Naiwan sa laot ang tinig ng lumba-lumba’t balilan, at marahil dahil sa gutom ay naisip mong awit iyon ng sirenang tumataghoy. Lumingon ka at tiyak malulunod. Tumingala ka at nilamon ng ulap o ulop ang paraluman. Pumikit ka at magdasal. Pumikit ka at kung sakali’t maluha ay malalasahan ang alat na katumbas ng di-maliparang uwak na gamba sa kawalan.

(“Pabungkál-batáng,” tulang tuluyan © ni Roberto T. Añonuevo. 2012.)

Kritika at Panukalang Pagbabago sa Ortograpiyang Filipino

Ang umiiral na ortograpiyang Filipino na binuo ng Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) ay mabibiyak sa tatlong bahagi: Una, ang paglalahok ng mga hiram na titik sa Inggles (at Espanyol), gaya ng \c\, \f\, \j\, \q\, \x\, at \z\ sa dating Abakadang Tagalog na may apat na katumbas na tunog sa patinig (malúmay, mabilís, malumì, at maragsâ) at ang katinig na may tunog na mahihina (\l\, \m\, \n\, \ng\, \r\, \w\, \y\) at malalakas (\b\, \k\, \d\, \g\, \p\, \s\, \t\) at ang pagtatangkang pagdaragdag ng kaukulang tunog mula sa mga idinagdag na banyagang titik. Ikalawa, ang pagbabaybay, paglalapi, pagbabantas, pag-uulit, at pagpapantig ng mga salita, taal man sa Filipinas o hiram mula sa ibayong-dagat. At ikatlo, ang pagtatakda ng tuntunin sa panghihiram sa Espanyol, bagaman hindi malinaw ang sa Inggles at iba pang banyagang wika, gaya ng Pranses, Aleman, Arabe, Hapones, at Tsino.

Nagkakaproblema lamang sa ngayon ang gaya ng DepEd (Kagawaran ng Edukasyon) at KWF dahil sinisikap nitong bumuo ng labindalawang ortograpiya mula sa labindalawang lalawiganing wika sa Filipinas, alinsunod sa hilaw na multilingguwal na patakarang may ayuda ng UNESCO, UNICEF, at USAID.  Binanggit dito ang pagiging hilaw, kung isasaalang-alang na nanánatíling bilingguwal ang patakarang pangwika sa Filipinas, batay sa itinatadhana ng Saligang Batas 1987. Nagpalubha pa rito ang pangyayaring bigo hangga ngayon ang  Mataas at Mababang Kapulungan ng Konggreso na magpasa ng panuhay na batas [i.e., enabling law] na magiging gulugod ng Filipino bilang wikang pambansa na sinusuhayan ng mga lalawiganing wika at wikang internasyonal.

Ang panukalang panuhay na batas ang dapat na binabalangkas ng KWF at isinusumite sa mga mambabatas para pag-aralan at isabatas. Ngunit hindi pa ito nagagawa sa kasalukuyang panahon, at kung magiging realistiko’y hindi ito magaganap sa administrasyon ng butihin ngunit inkompetenteng Punong Kom. Jose Laderas Santos.

Ginawang padron sa pagbuo ng mga lokal na ortograpiya ang Gabay sa Ortograpiyang Filipino (2009) ng KWF, gaya sa Bikol, Ilokano, Pampanga, Pangasinan,  at Waray, bagaman ang ilang tuntunin ng KWF, partikular sa panghihiram sa Espanyol, ay utang nang malaki sa Pambansang Lupon sa Wika at Pagsasalin (PLWP) ng Pambansang Komisyon para sa Kultura at Mga Sining (NCCA) na unang nagsagawa ng pag-aaral sa panghihiram ng salitang banyaga sa panig ng Tagalog noong bungad ng siglo 20 hanggang unang bungad ng siglo 21.

Ilan sa mapupuna sa umiiral na ortograpiyang Filipino (at iba pang binubuong ortograpiya sa wikang lalawiganin) ang sumusunod:

  1. Sa panghihiram ng mga titik mula sa banyagang alpabetong Inggles o Espanyol, hindi malinaw sa tuntunin kung hihiramin din ba ang katumbas na tunog ng nasabing mga titik, o kaya’y sisikaping tumbasan ng pinakamalapit na tunog sa Filipino ang nasabing hiram na mga titik. Lumilitaw ang ganitong problema kapag pinaghambing ang mga teksto na mula sa ordeng relihiyoso na labis na konserbatibo sa mga teksto at ang mga akda o tekstong mula sa mga manunulat at peryodista na pawang mapangahas at liberal at itinataguyod ng  sari-saring publikasyon.
  1. Problematiko ang mga titik na hiram mula sa Espanyol, gaya ng \f\, \j\, \q\, \x\, at \z\ dahil ang mga tunog nito ay karaniwang itinutumbas sa dati nang umiiral sa Tagalog. Halimbawa, ang \f\ ay itinutumbas sa \p\; ang \j\ ay sa \dy\ at \h\; ang \q\ ay itinutumbas sa \k\ o \kw\; ang \x\ ay itinutumbas sa \ks\; at ang \z\ ay itinutumbas sa \s\. Malimit lumilitaw ang mga hiram na titik kapag ginagamit sa mga pangngalang pantangi imbes na pangngalang pambalana, kung hindi sa mga salitang may konotasyong pangkasaysayan, pangkultura, panlipunan, pampanitikan, pang-agham, pambatas, at iba pa. Sa kaso ng pangngalang pambalana, wala pang malinaw na tuntunin kung dapat na bang payagan nang maluwag ang paghalili ng mga titik, gaya sa Abakadang Tagalog, doon sa mga hiram na salitang banyaga. Kung pananatilihin naman ang mga hiram na titik, ibig bang sabihin ay hinihiram na rin ang mga banyagang tunog, gaya ng mahaba at maikling patinig [i.e., long and short vowels] o kaya’y ang mahina at malakas na katinig [i.e., voiced and unvoiced fricatives] sa Inggles? Mga simpleng tanong ito na mabigat ang implikasyon sa Filipino at iba pang lalawiganing wika sapagkat kapag ipinasok ang mga banyagang tunog ay tiyak na maaapektuhan ang nakagawiang pagbabanghay o pagpapantig sa mga taal na salita sa Filipinas. Maaapektuhan din ang pagtuturo ng mga taal na wika sa Filipinas, dahil kailangang isaalang-alang ng guro ang dalawa o higit pang palabigkasan.
  1. Kung magiging bukás sa banyagang tunog ang panukalang ortograpiya, kinakailangang maging bukás din ang Filipino sa tunog schwa, gaya ng taglay ng sa Maranaw [‘Məranau], Bikol, at Pangasinan. Upang matupad ito, kinakailangang mag-ambag ang mga lalawiganing wika sa Filipino, gaya ng panghihiram ng Filipino sa Aleman, Inggles, Pranses, at iba pa. Sa panig ng Filipino, makabubuting ilista ang lahat ng posibleng tunog na magagamit ng Filipino sa binagong ispeling at inangking salita, nang may pagsasaalang-alang sa mga lalawiganing wika o wikang internasyonal. Sa bagong panukalang ortograpiyang Filipino, iminumungkahi na ilista nang bukod ang mga hiram na tunog.
  1. Problematiko rin kung hanggang saan makapanghihiram ang Filipino doon sa mga banyagang wika. Isang tuntuning pinaiiral ang nagsasaad na, “Kung may katumbas na salita sa mga lalawiganing wika ay gamitin muna ito bagong piliing gamitin ang sa banyagang wika.”  Sa naturang tuntunin, nasasalà kahit paano ang mga banyagang salita sapagkat mapipilitang humanap ng taal na salita, lalo sa pagsusulat o pagsasalin.
  1. Dinamiko ang kaso ng pagbabaybay, paglalapi, pagbabantas, pag-uulit, pagbigkas, at pagpapantig ng mga salita, taal man sa Filipinas o inangkin nang ganap gaya ng mga salitang Espanyol na pumasok sa bokabularyo ng Filipino. Pinaunlad sa Filipino ang paraan ng paglalapi na dating ginagawa sa Tagalog, bagaman nangangapa magpahangga ngayon kung paano manghihiram sa paraan ng paglalapi na mula sa mga wikang lalawiganin. Sa yugtong ito, kinakailangang makita ang pambihirang paraan ng paglalapi at pagbabaybay sa Filipino at iba pang taal na wika upang mabatid kung kinakailangang itangi ang isang wika sa iba pang wika. Hindi nagkakalayo sa paggamit ng bantas ang mga taal na wika sa Filipinas.
  1. Sa unang malas ay iisiping magkakaiba ang labindalawang panukalang ortograpiya mula sa labindalawang pangunahing lalawiganing wika. Ngunit kung liliimiing maigi, magkakapareho ang labindalawang ortograpiya sa panig ng panghihiram ng titik mula sa Espanyol [at Inggles], at ang tuntuning maisasagawa sa Filipino ay maaaring gamitin ng iba pang lalawiganing wika. Kung hindi magkakalayo ang paraan ng panghihiram sa Espanyol at Inggles, maitatanong kung handa ba ang mga lalawiganing wika na gamitin ang mga panutong unang binuo sa Filipino? May kaugnayan ito sa pagiging bukás ng lalawiganing wika sa inobasyong ipinapanukala ng Filipino na kayang maging lingguwa prangka sa buong kapuluan.

Makabubuting repasuhin ang mga tuntunin sa panghihiram sa Espanyol, kung magiging batayan ang umiiral na Gabay sa Ortograpiyang Filipino (2009) ng KWF, at ang ilang panukalang pagbabago ay naririto. May panimulang panukala rin sa panghihiram sa Ingles, at ang nasabing panghihiram ay nagmumula sa pananaw ng Filipino imbes Inggles.

Ginamit ko sa pag-aaral na ito ang listahan ng mga salitang Espanyol na pumasok sa Bikol, Kapampangan, Ilokano, Pangasinan, at maitatangi ang binuong listahan nina Alejandro S. Camiling at Teresita Z. Camiling ng mga salitang Espanyol na inangkin ng Kapampangan, at sa dami ng kanilang nalikom ay maitatakda ang ilang panuto at prinsipyo ng kanilang panghihiram.

Panghihiram sa Espanyol
Ang mga prinsipyo sa panghihiram ng salitang banyaga ay nagtatakda ng mga paraan kung paano ilalapat ang ispeling o bigkas ng isang salita.

Sa panig ng Espanyol, ilan sa mga prinsipyo ang sumusunod[i]:

1. Paghalili ng titik \k\ sa titik \c\ sa simula, gitna, penultima, o dulong pantig ng salita, kung ang salitang Espanyol ay may tunog na \k\.

Espanyol                Filipino

cabo             –          kabo
cacerola      –          kaserola
cadena         –          kadena
cadete          –          kadete
caldera         –          kalendaryo
calidad         –          kalidad
calma            –          kalma
cama              –         kama
camada         –         kamada
camara          –         kamara
camison        –         kamison
campana       –         kampana
camposanto –        kamposanto
canal               –         kanal
candidato      –        kandidato
cantidad         –       kantidad
cantina           –        katina
capa                 –        kapa
capital             –       kapital
capitan            –       kapitan
capitolio         –       kapitolyo
cara                  –       kara
carambola     –       karambola
caratula          –       karatula
carbon            –       karbon
carburo          –       karburo
carcel              –       karsel
cardenal         –       kardenal
carga               –        karga
cargador        –        kargador
cargamento   –       kargamento
caricatura      –       karikatura
carisma           –       karisma
carnal              –       karnal
carne               –        karne
carnivoro       –       karniboro
carpa                –       karpa
carpintero      –       karpintero
cartel                –       kartel
cartero            –        kartero
cartilago         –        kartilago
cartografia     –        kartograpiya
carton              –        karton
cartulina         –        kartulina
casa                   –        kasa
casera               –        kasera
casete                –       kasete
casino               –        kasino
caso                   –        kaso
castigo              –        kastigo
casual               –         kaswal
catalogo           –        katalogo
catarata           –         katarata
catastrofe        –         katastrope
catecismo       –         katesismo
categoria        –         kategoriya
cateter             –         kateter
catre                 –         katre
caucion          –          kawsiyon
causa               –          kawsa
delicado         –          delikado
decada            –          dekada
decano            –          dekano
decoracion    –          dekorasyon
decoro            –          dekoro

2. Paghalili ng titik \s\ sa titik \c\ sa simula, gitna, penultima, at dulong pantig ng salita kung ang salitang Espanyol ay may tunog na \s\. Halimbawa,

Espanyol                 Filipino

cabecera        –          kabesera
cancer             –          kanser
cedula             –          sedula
celda                –          selda
celebracion   –         selebrasyon
celebrante     –         selebrante
celebridad     –         selebridad
celofana          –         selofana; selopana
celoso              –         seloso
cementerio    –        sementeryo
cemento         –         semento
cena                  –        sena
censo                –       senso
centavo           –       sentabo
centanada       –       sentanada
centenario      –       sentenaryo
centigrado      –       sentigrado
centimo            –      sentimo
central              –      sentral
centro               –      sentro
centuria           –       senturya
cepo                  –        sepo
ceremonia      –        seremonya
cereza               –       seresa
certificacion   –      sertipikasyon
cesante         –          sesante
cinematografia –    sinematograpiya
cinturon        –          sinturon
circulacion     –        sirkulasyon
circulo         –            sirkulo
ciudad          –            siyudad
diciembre       –        Disyembre
dulce              –          dulse
decena          –           desena
decision        –          desisyon
disposicion    –        disposisyon
distancia       –          distansiya

3. Paghalili ng titik \b\ sa titik \v\, saanmang bahagi ng salita, kung ang salitang Espanyol na may \v\ ay may katumbas na bigkas na \b\ sa Filipino at iba pang lalawiganing wika, halimbawa,

Espanyol                    Filipino

cavado         –         kabado
caviar           –         kabyar
levadura     –          lebadura
civil              –         sibil
vaca             –          baka
uva              –          ubas
favor            –          pabor
favorable        –      paborable
favorito         –          paborito
festival         –          pestibal
festivo          –          pestibo

4. Pagtanggal ng titik \u\ sa kambal patinig na \ui\ o \ue\ pagsapit sa Filipino (at iba pang lalawiganing wika) kung ang \u\ ay hindi binibigkas sa Espanyol [silent letter].

Espanyol                    Filipino

caqui               –         kaki
cheque           –          tseke
duque             –          duke
mantequilla  –          mantekilya
quiapo            –          kiyapo
quimera         –          kimera
piquetero       –         piketero
queso               –         keso
quebrada        –         kebrada
maquina          –         makina
maquinaria    –         makinarya
maquinista     –         makinista

5. Pagpapanatili ng titik at bigkas ng \n\ na katabi ng isa pang katinig sa mga salitang hiram sa Espanyol kung ang salitang hiram ay binibigkas ang nasabing titik na \n\. Halimbawa,

Espanyol                    Filipino

inmortal            –         ínmortal
inmortalidad   –         ínmortalidad
inmaculada      –         ínmakulada
inmaterial         –         inmateryal
ingeniero           –         ínheniyero
inmensidad       –         ínmensidad
inmigración      –         ínmigrasyon
inmodesto         –         inmodesto
inhibición          –         inibisyon
ingenuidad        –         inhenwidad

6. Paghalili ng \ly\ o kaya’y \y\ sa kambal katinig na \ll\ kung ang hiram na salitang Espanyol ay may gayong bigkas. Halimbawa,

Espanyol                    Filipino

calle             –          kalye
callo             –          kalyo
llabe             –          yabe var liyabe
caballo        –          kabayo
capilla          –         kapilya
campanilla –         kampanilya
cartilla         –         kartilya
cepillo          –         sepilyo
cigarillo       –         sigarilyo
mantequilla –       mantekilya
folleto            –        polyeto
manzanilla    –       mansanilya
millon             –       milyon
millonario      –     milyonaryo
silla                   –      silya

7. Paghalili ng \y\ sa \i\ sa kaso ng kambal patinig na \io\ na nasa dulong pantig kung ang salitang Espanyol ay walang diin sa \i\. Halimbawa,

Espanyol                    Filipino

decisión         –          desisyon
revisión         –          rebisyon
delirio             –         deliryo
certificación  –        sertipikasyon
demonio         –         demonyo
devocion        –         debosyon
fiduciario       –          pidusiyaryo
estudioso       –          estudyoso
julio                  –         Hulyo
junio                 –         Hunyo
fundicion        –         pundisyon
notario            –         notaryo
radio                –         radyo

8. Paghalili ng \y\ sa \i\ sa kaso ng kambal patinig na \ia\, \ai\, \ei\ at \ie\ sa simula,gitna, penultima, at dulong pantig ng salitang hiram sa Espanyol, kung ang mahinang titik na \i\ ay walang diin at sumasanib sa malakas na titik \a\.

Espanyol                    Filipino

Asia               –             Asya
bailarina      –             baylarina
baile               –            bayle
fantasia         –            pantasya
familia           –            pamilya
familiar          –           pamilyar
farmacia        –           parmasya
funeraria        –          puneraria
dalia                 –          dalya
notaria           –          notarya
noticia            –         notisya
aire                   –       ayre, var ere
paisano           –      paysano
peineta          –        peyneta, var payneta
reina               –       reyna
reino              –        reyno
medieval        –     medyebal
cimiento         –     simyento var semento
mandamiento –   mandamyento

10. Kaugnay ng bilang 4, paghalili ng titik \k\ sa \q\ kung ang hiram na salitang Espanyol ay may katumbas na bigkas na \k\ sa Filipino o kaya’y lalawiganing wika. Halimbawa,

Espanyol                Filipino

bosque         –          boske
caqui             –          kaki
querida        –          kerida
quijones       –         kihones
quijote          –         kihote
quimiko       –         kimiko
quinta           –         kinta
quizame       –         kisame

11. Kaugnay ng bilang 7, pagsisingit ng \y\ sa kaso ng kambal patinig na \ia\, \ie\, at \io\ matagpuan man ang \ia\, \ie\ at \io\ sa una, gitna, penultima, o dulong pantig, upang maibukod ang mahinang patinig na \i\ sa malalakas na patinig na \a\, \e\, at \o\ at maitampok ang diin, at maiwasan ang magkasunod na katinig na gaya ng \by\, \dy\, \sy\, \ty\, \ry\, \ly\ na karaniwang may di-binibigkas na patinig na \i\ sa Filipino. Halimbawa,

Espanyol                   Filipino

biología          –          biyolohiya
cambío           –          kambiyo
cardiologia   –         kardiyolohiya
ciencia            –         siyensiya
cientifico       –          siyentipiko
diabetes         –          diyabetes
diablo              –         diyablo
diagnosis        –         diyagnosis
diagonal          –        diyagonal
diagrama        –        diyagrama
diametro        –        diyametro
diario               –        diyaryo
diarrea            –        diyarea
dios                  –        diyos
diosa                –        diyosa
financiero      –         pinansiyero
Griego             –         Griyego
grieta               –          griyeta
grietado          –         griyetado
inquieto          –         inkiyeto
nervioso         –         nerbiyoso
piano                –         piyano
pie                     –         piye
piélago            –         piyelago
piedad             –         piyedad
piedra             –          piyedad
piel                   –          piyel
pieza                 –         piyesa
rio                     –         riyo
siete                  –        siyete
tierra                –        tiyera
tio                      –        tiyo

12. Pagpapanatili ng titik \i\ sa kaso ng kambal patinig na \oi\ at \ei\ kung ang \i\ ay may diin at binibigkas nang bukod na pantig pagkaraan ng naunang pantig kung hindi man salitang ugat.

Espanyol                   Filipino

egoismo         –          egoismo
boicoteo        –          boíkoteo
boíl                  –          boíl
boitrino         –          boítrino
cafeína           –          kapeina
seis                  –          seis

13. Pagsisingit ng \w\ sa pagitan ng kambal patinig na \ua\, \ue\  o \ui\kung ang nasabing mga patinig ay nasa unang pantig, at nang maibukod ang mahinang patinig na \u\ sa malakas na patinig na \a\, \e\ o mahinang patinig na \i\ ng Espanyol. Halimbawa:

Espanyol              Filipino

bueno          –       buweno
cuento         –       kuwento
dueto           –       duweto
fuego            –       puwego
fuente          –       puwente
fuera             –      puwera
fuerza           –      puwersa
juego            –       huwego
mueble         –     muwebles
muebleria    –    muwebleriya
suero              –    suwero
vuelo              –    buwelo
vuelta             –    buwelta
fluido              –    pluwido
fatuidad         –    patuwidad

14. Paghalili ng \w\ sa mahinang patinig na \u\ sa kaso ng kambal patinig na \au\ at \eu\,  at pagsanib nito sa malalakas na patinig na \a\ at \e\, matagpuan man ang kambal patinig sa simula, gitna, penultima, at dulong pantig, halimbawa,

Espanyol                 Filipino

agua                   –          agwa
automatico     –          awtomatiko
autorizado      –          awtorisado
audición          –          awdisyon
Australiano    –          Awstralyano
aureo                –          awreo
cauterio          –          kawteryo
guau                 –          guwaw
jaula                 –          hawla
mausoleo       –          mawsoleo
nautico           –          nawtiko
Europa           –          Ewropa
eutanasia       –          ewtanasya
eufemismo    –          ewfemismo
eucalipto       –          ewkalipto

15. Pagpapanatili ng kambal patinig na \au\ kung ang \u\ ay may diin sa Espanyol, halimbawa

Espanyol            Filipino

baúl            –          baúl
laúd            –          laúd
Raúl            –         Raúl
Saúl             –         Saúl
aúpa            –        aúpa

16. Paghalili ng titik \s\ sa titik \z\ sa alinmang pantig kung ang salitang hiram ay  may katumbas na tunog na \s\. Halimbawa,

Espanyol                Filipino

brazo           –          braso
cabeza          –          kabesa
capataz         –          kapatas
cerveza         –          serbesa
eczema          –          eksema
calzada         –          kalsada
chorizo         –          tsoriso
pozo              –          poso
juzgado         –          husgado
delicadeza   –          delikadesa
finanzas        –          pinansa
fineza            –          pinesa

17. Paghalili ng titik \h\ sa \j\ kung ang bigkas ng \j\ sa Espanyol ay katumbas na \h\ sa Filipino at lalawiganing wika. Halimbawa,

Espanyol              Filipino

caja               –         kaha
cajero          –          kahero
cajon            –         kahon
jamon           –        hamon
japones        –        Hapones
jarana           –        harana
jardin            –        hardin
jasmin          –         hasmin
jefe                –         hepe
Jesucristo   –         Hesukristo
jinete            –          hinete
joven            –          hoben
junta             –          Hunta
jurado          –          hurado
jurisdiccion–         hurisdiksiyon
jurisprudencia–   hurisprudensiya
justicia          –         hustisya
justo               –         husto
juzgado         –         husgado
festejo           –          pesteho
faja                 –          paha
fijo                  –         piho

18. Paghalili ng titik \h\ sa \g\ kung ang bigkas sa hiram na salitang Espanyol ay may katumbas na \h\ sa Filipino at lalawiganing wika ang \g\. Halimbawa,

Espanyol                    Filipino

generación     –          henerasyon
general            –           heneral
Gentil               –           hentil
genuino          –           henuwino
Geopolitica    –          heopolitika
gigante            –           higante
gitano              –           hitano

19. Pagpapanatili ng titik \g\ sa hiram na salitang Espanyol kung ang hiram na salita ay may bigkas na \g\ (gi) sa Filipino (at lalawiganing wika), gaya sa Espanyol. Halimbawa,

Espanyol               Filipino

fogon             –          pugon
fogonero      –          pugonero
Glorieta        –          gloryeta
gobernador–          gobernador
golfo              –          golpo
gorra             –          gora
grande          –          grande
guardia         –          guwardiya
guitarra        –          gitara

20. Pagtanggal ng isang \r\ sa kambal na \rr\ sa salitang Espanyol, at ang bigkas ng hiniram na salita ay iaayon sa nakagawiang bigkas sa Filipino, at hindi sa pagpapahaba ng tunog na \r\ gaya sa Espanyol.
Halimbawa,

Espanyol               Filipino

carrera       –          karera
carreta       –          kareta
carretada    –        karetada
carretero     –       karetero
caratilla     –          kartilya
carreton      –        kareton
carro             –      karo
carroceria   –      karoserya
carroza        –        karosa
carruaje      –        karwahe
mirra            –        mira
cerrado       –        sarado, serado

21. Paghalili ng \ks\ sa kambal titik na \cc\, bagaman iaayon ang bigkas sa dila ng Filipino bukod sa hindi pananatilihin ang pagpapahaba ng katinig. Halimbawa,

Espanyol                  Filipino

accesoria       –          aksesorya
accidente       –          aksidente
acción             –          aksiyon
acceso             –          akseso
diccionario   –          diksiyonaryo
dicción           –          diksiyon
traducción    –          traduksiyon
direccion       –          direksiyon

22. Paghalili ng titik \p\ sa \f\ na nasa orihinal na Espanyol, sa unahan, gitna, penultima, o dulong pantig, kung ang bigkas na \f\ sa Filipino o lalawiganing wika ay matagal nang tinumbasan ng \p\, maliban sa ilang salitang may natatanging pakahulugan, gaya ng “Fausto,” “Filipinas,” “Filipino” at  “Fe,” (pangngalang pantangi); “Federal,” “feminiyedad” at “feminismo” (may bahid politikal), o kaya’y hango sa Latin at agham, gaya ng “flora at fauna”. Halimbawa,

Espanyol             Filipino

café                –          kape
cafeteria      –          kapeterya
cafetera        –         kapetera
certificado   –         sertipikado
defecto          –        depekto
defensa          –        depensa
deficit             –       depisit
definición     –        depinisyon
definido        –        depinido
fabrica          –         pabrika
factoria        –         paktorya
falda              –         palda
falsificar      –         palsipikahin
falso              –          palso
fanatico       –          panatiko
fantastico    –         pantastiko
farol              –          parol
farola            –          parola
fatalidad    –          patalidad
febrero       –          Pebrero
fecha           –          petsa
feria             –          perya
fianza          –          piyansa
fiasco          –          piyasko
ficha            –          pitsa
fiesta           –          piyesta
figura          –          pigura
fila                –          pila
filamento   –          pilamento
filibustero –          pilibustero
filosofia      –          pilosopiya
final             –          pinal
fino              –          pino
firma           –          pirma
firme           –          pirme
fiscal           –          piskal
fisica           –          pisika
fisiologia   –          pisyolohiya
flora            –          plora
florista       –          plorista
flotilla        –          plotilya
fluvial        –          plubiyal
fobia          –           pobya
fondo         –          pondo
fonografo  –         ponograpo
forma        –          porma
formal      –           pormal
formula     –          pormula
formulario  –       pormularyo
frances     –          Pranses
franela     –          pranela
freno       –          preno
funda       –          punda
fundar      –          pundar
grifo          –          gripo

23. Pagpapanatili ng titik \f\ sa hiram na salitang Espanyol, kung ang pagpapalit nito sa titik \p\ ay magbubunga ng kalituhan, bukod sa nagtataglay ng natatanging pakahulugang hindi limitado sa kasaysayan, politika, sining, kasarian, agham, atbp. ang salita. Halimbawa,

Espanyol                          Filipino

flan                        –          flan [cf plan]    leche flan
centrifugo          –          sentrifugo [cf pugo]
fresco                   –          fresko [cf presko]
folio                      –          folyo    [cf. polio]
fraccion              –          fraksiyon
fonda                   –          ponda [cf punda]
Filipinas             –          Filipinas
Filipino               –          Filipino
felon                     –          felon

24. Paghalili ng \ng\ sa titik \n\ kung ang bigkas ng \n\ sa Espanyol ay katumbas ng \ng\, halimbawa:

Espanyol                           Filipino

banco                   –          bang·ko
congregacion    –          kong·gre·gas·yon
konggreso          –          kong·gre·so
congresista        –          kong·gre·sis·ta
congreso            –          kong·gre·sis·ta
conquista           –          kong·kis·ta
domingo             –          Do·ming·go
fandango            –          pan·dang·go
Ingles                   –          Ing·gles
evangelico         –          e·bang·he·li·ko
evangelio           –          e·bang·hel·yo
franquesa          –          prang·ke·sa
rango                  –          rang·go

25. Paghalili ng  \ts\ o \sh\ na katumbas ng \ch\ sa hiram na salitang Espanyol, kapag inangkin sa Filipino at lalawiganing wika. Halimbawa,

Espanyol                Filipino

chaleco        –         tsaleko
chalet           –          tsaley
chambra      –        tsambra
champu       –         shampu, sampu
chapa           –          tsapa
chasis           –          tsasis
chauvinismo–       tsawbinismo
chile              –          sili
china             –          tsina
chinela         –          tsinelas
chino            –          Tsino
chiquito      –          tsikito
chisme         –          tsismis
chocolate    –         tsokolate
choque        –          tsoke
chorizo        –          tsoriso
chupon        –          tsupon
derecha       –          deretsa
derecho       –          deretso
ficha              –          pitsa

26. Pagtatanggal ng titik \c\ sa hiram na salitang Espanyol kung hindi ito binibigkas na \k\ o kaya’y hindi binibigkas [silent letter] sa Filipino at lalawiganing wika, gaya sa  sumusunod:

Espanyol                     Espanyol

disciplina            –          disiplina
disciplinado      –          disiplinado
disciplinario      –         disiplinaryo
discipulo            –          disipulo
doscientos        –           dosyentos
rescindir            –          resindir
rescisión            –          resisyon

27. Paghahalili ng kambal katinig na \ks\ na katumbas ng \x\ sa salitang hiram na Espanyol, lalo kung magkatumbas ang tunog nito pagsapit sa Kapampangan o Filipino. Halimbawa:

Espanyol                  Filipino
exacto          –          eksakto
exaltado      –          eksaltado
excelencia  –          ekselensiya
excelente    –          ekselente
excursion    –          ekskursiyon
exotico        –           eksotiko
expectacion –          ekspektasyon
experiencia –          eksperiyensiya
explotacion –          eksplotasyon
exterior        –          eksteryor
extra              –          ekstra
extremado   –          ekstremado
extremista   –          ekstremista
elixir             –           eliksir
maximo      –          maksimo

28. Paghahalili ng titik \b\ sa titik \v\ sa salitang hiram sa Espanyol pagsapit sa Filipino at lalawiganing wika, lalo kung halos magkatunog ang nasabing mga titik pagsapit sa Filipino. Halimbawa:

Espanyol                    Filipino                         Inggles

evangelico     –          ebangheliko                evangelical
evangelio      –           ebanghelyo                 gospel
evidencia      –           ebidensiya                  evidence
evolucion      –          ebolusyon                   evolution
diluvio           –           dilubyo                         deluge
novela           –            nobela                          novel
novelista      –            nobelista                     novelist
novena          –            nobena                        novena
noveno         –            nobeno                         ninth
noventa        –           nobenta                        ninety
novia, novio –         nobya, nobyo            fiancee
noviembre    –          Nobyembre                 November
nueve              –          nuwebe                         nine

29. Pagtatanggal ng titik \h\ sa salitang hiram sa Espanyol kapag ipinasok sa Filipino at lalawiganing wika, at kapag ang nasabing titik ay hindi binibigkas sa Espanyol at tinanggap noon pa man. Halimbawa:

Espanyol               Filipino

alhaja         –          alahas
chiste         –          siste
habilidad   –         abilidad
habito         –         abito
hacienda    –         asyenda
halibut        –          alibut
harina         –          arina
helada         –          elada
helado         –          elado
heraldo        –         eraldo
heredero      –        eredero
hermana       –        ermana
hermanidad  –      ermanidad
hermoso        –       ermoso
hidalgo          –        idalgo
hielo               –       yelo
hierba            –       yerba
hierro            –       yero
hija, hijo       –       iha, iho
hipocrita      –       ipokrita
historia         –       istorya
hombre         –       ombre
homilia         –        omilya
honesto        –        onesto
honor            –          onor
honorable    –         onorable
honorario     –        onoraryo
hora                –        oras
hostia             –        ostiya
huelga            –       welga
huevo            –        webo
humanidad  –       umanidad
colegiala       –       kolehiyala

30. Pagpapanatili ng titik \h\ sa hiram na salitang Espanyol, kung ang nasabing titik ay binibigkas sa Filipino (at ibang lalawiganing wika) at malapit sa Inggles. Halimbawa:

Espanyol                       Filipino              Inggles

helicoptero   –      helikopter(o)         helicopter
helio                 –      helyo                        helium
hernia              –      hernia                       hernia
heroico           –      heroíko                     heroic
herpes             –      herpes                       herpes
hipopotamo  –      hipopotamo           hippopotamus
hispano           –      hispano                    Hispanic; Spanish
horno              –      hurno                        oven (exception)
hotel                 –      otel o hotel             hotel

31. Pagpapanatili sa titik \e\ ng hiram sa salitang Espanyol, imbes na palitan ito ng \i\, upang mapanatili ang pagkakatangi ng dalawang titik. Halimbawa,

Espanyol            Filipino

esposo    –          esposo          (hindi isposo)
estable    –          estable         (hindi istable)
estacion  –         estasyon      (hindi istasyon)
estado     –          estado          (hindi istado)
estafa      –          estapa           (hindi istapa)
estancia  –          estansiya    (hindi istansya)
estante   –          estante         (hindi istante)
estatua   –          estatwa         (hindi istatwa)
elefante  –          elepante       (hindi ilipanti o ilipante)
estero     –          estero            (hindi istiro o istero)
estilo       –          estilo             (hindi istilo)
estudiante–       estudyante (di istudyanti, istudyante)
etica        –          etika               (hindi itika)
etiqueta  –          etiketa         (hindi itikita o itiketa)
etnico      –          etniko          (hindi itniko)
departamento– departamento   (hindi dipartaminto)
deposito    –        deposito     (hindi diposito)
desastre    –        esastre         (hindi disastri o disastre)
dentista     –        dentista       (hindi dintista)
decente     –         desente       (hindi disenti o disinti)

32. Pagpapanatili ng kambal patinig na \eo\ na ang mga titik ay kapuwa malakas na patinig sa Espanyol, halimbawa:

Espanyol                     Filipino

campeon        –          kampeon
cañoneo         –          kanyoneo
contemporaneo –   kontemporaneo
leon                 –          leon
neon                –          neon
estereo           –          estereo
teo                    –          teo
tropeo            –          tropeo

33. Pagpapanatili sa titik \o\ ng hiram sa salitang Espanyol, imbes na palitan ito ng \u\, upang mapanatili ang pagkakatangi ng dalawang titik. Halimbawa,

Espanyol                 Filipino

debito             –       debito         (hindi debitu)
descargo        –       deskargo   (hindi diskargu
destino            –       destino     (hindi distinu)
dialogo            –       diyalogo   (hindi diyalugu)
doctor             –       doktor        (hindi duktur, duktor)
doctrina          –      doktrina      (hindi duktrina)
documento     –      doktrina   (hindi duktrina)
director           –      direktor     (hindi direktur)
directorio       –       direktoryo (hindi direkturyo, direkturyu)

34. Paghalili ng \ny\ sa katumbas na tunog ng \ñ\ ng salitang Espanyol inangkin sa Filipino. Halimbawa:

Espanyol                Filipino

baño               –       banyo
caño               –       kanyo
cañoneo       –       kanyoneo
cariño           –       karinyo
castaña         –       kastanyas
castaño        –       kastanyo
daño              –       danyos
dañado         –       danyado
dañador       –       danyador
dañoso         –       danyoso
paño              –       panyo
piña               –       pinya

35. Paghalili ng titik \m\ sa \n\ kung ang kasunod na katinig ng \n\ sa salitang Espanyol ay \f\ o \v\, at paghahali ng \p\ sa \f\ o \b\ sa \v\. Halimbawa,

Espanyol                Filipino

influjo         –         impluho
informalidad     –          impormalidad
informante        –           impormante
infraestructura –          impraestruktura
ninfa             –          nimpa
ninfomania         –          nimpomanya
informador         –          impormador
influencia            –          impluwensiya
inflación              –          implasyon
inferior                –          imperyor
circunferencia   –         sirkumperensiya
cunferencia        –         kumperensiya
cunfesar              –          kumpisal
confeti                 –          kumpeti
convento           –          kumbento
convidar            –          kumbida
convulsión        –          kumbulsiyon

Panghihiram sa Inggles

Ang panghihiram ng mga salita sa Inggles ay maaaring gawin alinsunod sa orihinal na bigkas na Amerikano o British, ngunit kung gagawin ito ay malaki ang problemang idudulot sa pambansang wikang Filipino at sa mga wikang lalawiganing gaya ng Bikol, Ilokano, Kapampangan, Pangasinan, Tsabakano at iba pa.  Ito ay sapagkat makapapasok sa taal na palabigkasan ang bigkas na banyaga, at ang mga panuto’y posibleng kumiling sa banyaga kaysa taal na pagbigkas o pagsulat.

Upang maiwasan ito, maipapanukala na ang paraan ng pagpapantig at pag-angkin ng mga hiram na salitang Ingles ay baybayin alinsunod sa paraan ng pagbaybay sa Filipino. Bagaman sa ganitong paraan ay maaaring magdulot ng pagkalito dahil sa pangyayaring may maikli at mahabang patinig, at walang diin [unvoiced] at may diin [voiced] sa mga katinig sa Inggles, mapadadali naman ang panghihiram at pag-angkin sa Filipino at iba pang lalawiganing wika.

Mga prinsipyo sa panghihiram sa Inggles:

1. Paghiram ng mga salita sa Inggles na ang mga patinig ay maiikli ang tunog, at ang mga kasama nitong katinig ay hindi kinakailangang palitan o halinhan ng iba pang katinig sa Filipino. Halimbawa[ii],

fan, fat, fad, gap, gab, gal, ham, jab, mat, pan, pad, rag, tab, tag, van, vat,  beg, gem, gel, hem, keg, peg, dip, fin, fig, fit, gin, gig, jib, jip, kin,  nip,  rim, rig, sip, tin,  wit, bop, cod, cog, jog, lob, lot, mob, pod, sod, bum, bus, bud, cud, gum, gut, hug, hut, jug, lug, nun, pun, pug, sum, tug.

deposit, ant, apart, absorb, absent, aspirin, asparagus, artist, hotdog bun, madman, jetlag, winzip, dotcom, nipper, mentor, metal, network,  vetmed, pigpen, tandem, yam jam, penpal, hot rod, rum jig, tenpin, hitman, bedbug, Sun God, lapdog, wet rug, ten bids, tiptop, tidbit, big bag, laptop, wet-mop, kidnap, task, setback, riprap, jetlag, hiphop, lab kit, Denmark, pitbull, dad or mom, cat-nap, sub-par, bar mug, nut bolt, humbug, red lips, lollipop,  helper,  inherit

2. Paghiram ng buong salita kung ang mga salitang Inggles ay magkakaproblema sa pag-unawa kapag binaybay sa Filipino. Halimbawa,

act (na alanganing baybayin na \ak\, ngunit puwedeng tanggapin kapag may dalawa o higit pang pantig, gaya ng aktor mula sa actor o akting mula sa acting)

apt  (na alanganing baybayin na ap)

cat (na alanganing baybaying kat na pangalan ng tao, at itumbas din sa cut  na may maikling tunog \u\)

cap (na alanganing baybaying kap, na puwedeng gamitin din sa cup  na may maikling tunog schwa ng \u\ sa Inggles)

cab (na alanganing baybaying kab na magagamit din sa maikling tunog na \u\ sa cub)

fun (na maaaring maging fan o pan, kapag binaybay sa Filipino)

gun (na maaaring maging gan, bukod sa higit na popular ang baril)

rain (na maaaring reyn, at maikakabit sa rein, bukod sa popular ang ulan)

3. Pag-iwas sa paghiram ng mga pangngalan, panghalip, pang-abay, pangatnig, pang-uri, at pandiwang bagaman nagtataglay na maiikling tunog na patinig at walang dapat baguhin sa katinig kapag inangkin  sa Filipino ay hindi gaanong makabuluhan o may katumbas na sa panig ng Filipino at lalawiganing wika. Halimbawa,

con, did, has, hid,  him, his, ran, sat, got, not, won, but, dug, rid, sun, run, rut, let, met, hat, sap, dim, dig, bet, rat, map, hen, lid, sin, sit, fog, hog, cop, bat, bad, ram, sad, sag, get, jot, cot, rot, led, bin, nod, ton, tot, pup

4. Paggamit ng mga katumbas na salita sa Espanyol na dati nang binaybay sa Filipino kung ang salitang Inggles na may mahahabang tunog na patinig \a\ at may katinig na tunog na \sh\ at \zh\ ay magkakaproblema kapag binaybay sa Filipino. Halimbawa,

Inggles                                                Filipino

education– edukasyon (hindi edukeyshon)

population–populasyon (hindi populeyshon)

adaptation – adaptasyon (hindi adapteyshon)

administration– administrasyon (hindi administreyshon)

approximation– aproksimasyon (hindi aproksimeyshon)

circulation–  sirkulasyon (hindi sirkyuleyshon)

condensation   –   kondensasyon (kondenseyshon)

immigration  –  imigrasyon (hindi imigreyshon)

inauguration –  inagurasyon (hindi inogyureyshon)

irrigation–   irigasyon (irigeyshon)

investigation –    imbestigasyon (hindi imbestigeyshon)

organization  –  organisasyon (hindi organiseyshon)

oxidation –   oksidasyon (hindi oksideyshon)

favor  –   pabor (hindi peybor)

radio  – radyo (hindi reydyow)

train  –  tren (hindi treyn)

5. Pagbaybay sa mga salitang may mahabang tunog na \a\ sa pamamagitan ng paghalili ng \ey\ sa \a\, \ai\, katinig na may \e\, at \ei\ halimbawa:

Inggles      Bigkas sa Inggles            Filipino

baby            \’bâbç\                               béybi
paper            \’pâpYr\                           péyper
table              \’tâbYl\                            téybol
cable              \’kâbYl\                           keybol
fracas             \’frâkYs\                         freykas, prakas
bakery         \’bâk(Y)rç\                      beykeri, beykri
acorn              \’akYrn\                         eykorn
traitor            \’treitYr\                        treytor
terrain           \tY’rein\                         tereyn
sleigh             \slei\                           isley
heinous           \’heinYs\                      heynus
heirloom         \’ºYr,lum\                   eyrlum
wait               \weit\                           weyt
waiter             \’weitYr\                        weyter
contain            \kYn’tein\                    konteyn
training           \’treiniç\                       treyning
sail                     \seil\                    seyl
obtain             \Yb’tein\                       obteyn
remain            \ri’mein\                       remeyn
explain            \ik’splein\                    ekspleyn
strait                 \streit\                   istreyt
daisy              \’deizi\                      deysi
birthday          \’bçrè,dey\                 bertdey
highway           \’hai,wei\                     haywey
display            \di’splei\                    displey
late                   \leit\                    leyt
gate                   \geit\   geyt
cake                    keik\   keyk
rain                  \rein\   reyn
apron               \’eiprYn\                    eypron
gamer               \’geimYr\                    geymer

6. Kaugnay ng naunang bilang, paghalili ng \ay\ sa titik \i\ o sa patinig na may mahabang tunog na \i\ doon sa salitang may dalawa o higit pang pantig, halimbawa:

Inggles                                      Filipino

high school              –             hay-iskul

diet                             –             dayet

scriptwriter             –             iskriprayter

good-night               –             gudnayt

night club                 –             naytklab

egg pie                       –             egpay

side car                     –             saydkar

overnight                 –             obernayt

lighter                        –             layter

black-eye                 –             blak-ay

fighter                        –             payter

ice bag                       –             ays-bag

ice cream                 –             ayskrim

7. Kaugnay pa rin ng bilang 5, pagpapanatili ng \ay\ mula sa mahabang tunog na \a\, kaya karaniwang hinihiram nang buo ang salita sa Inggles, halimbawa:

Inggles  at Filipino

play, mayor, today, prayer, stay, player, pay, holiday, decay, relay, Sunday, bay, Monday, Saturday, Tuesday, Friday, Wednesday, Thursday

8. Paghalili ng \p\ sa titik \f\ na mula sa mga salitang Inggles, kung ang kasunod na patinig ay maiikli ang tunog, at pagbago sa orihinal na ispeling upang ganap na maangkin sa Filipino, halimbawa:

Inggles                                      Filipino

defect                         –             depek

definite                      –             depinit  (depinido)

artificial                    –             artipisyal

effect                          –             epek

perfect                       –             perpek

flashback                  –             plasbak

folder                         –             polder

flashlight                  –             plaslayt

feedback                                   –             pidbak

9. Gayunman, makabubuting isaalang-alang ang iba pang salitang may titik \f\ sa Inggles, ang tunog nito bilang katinig [fricative sound], at ang posibleng maging anyo nito pagsapit sa Filipino. Halimbawa,

Inggles                                      Filipino

fancy                          –             fansi

fan                               –             fan

farm                            –             farm

fault                            –             folt

ferry                           –             feri

full house                 –             fulhaws

fissure                        –             fishur, pisyur

forest                         –             forest

fast                              –             fast

fistula                         –             fistula

firm                               –           firm

flagman                        –          flagman

flamingo                      –          flaminggo

flop                                –          flop

flint                               –          flint

flip flop                        –          flip flop

folklore                       –          foklor

foreman                      –          forman

forward                       –          forward

Frisbee                        –          Frisbee

football                        –          futbol

10. Paghalili ng \k\ sa titik \c\ kung ang \c\ na mula sa salitang Inggles ay katunog ng \k\, halimbawa:

Inggles                             Filipino

apricot                  –          aprikot
account                –           akawnt
active                   –            aktib    (aktibo)
activity                  –          aktibiti
actor                       –          aktor
access                    –          akses
cordon                   –          kordon
corner                    –          korner
carot                        –          karot
coupon                    –         kupon, kiyupon
counter                   –          kawnter
critique                    –         kritik
cucumber               –         kiyukumber, kukumber
dichotomy             –         daykotomi
galactic                    –         galaktik
rollback                   –         rolbak
rest back                   –       resbak
heckler                      –        hekler
Hercules                   –        Herkules
icon                            –        íkon (Esp), aykon (Ing)
archipelago             –        artsipelago ; arkipelago

11. Paghalili ng \s\ sa titik \c\, kung ang \c\ na mula sa salitang Inggles ay katunog ng \s\. Halimbawa,

Inggles                                      Filipino

center                      –             senter
Cyclops                     –             sayklops
cyst                        –             sist
deception                 –             desepsiyon
decision                   –             desisyon
decimal                     –             desimal
gastric ulcer            –             gastrik ulser
cellar                      –          selar
cigarette                   –             sigaret, sigarilyo
cinema                      –             sinema, sine
cinematography   –           sinematograpi
notice                        –           notis

12. Paghalili ng \ks\, \se\ o \s\ sa titik \x\ na nagtataglay ng gayong mga tunog sa Inggles. Halimbawa,

Inggles                                      Filipino

xylophone               –             saylopon

X-ray                          –             eksrey

Xerox                         –             seroks

Xenon                        –             Senon

xylography             –             saylograpi

antrax                        –             antraks

sexy                            –             seksi

taxi                             –             taksi

fax                               –             faks

sex                              –             seks

sexual                        –             sekswal

13. Pagtanggal ng isang titik sa \bb\, \dd\, \ff\, \ll\, \mm\, \pp\, \rr\ o \ss\ na mula sa salitang Inggles upang mapadali ang pagsulat, maliban sa ilang salitang gaya ng add (ad), ass (as), app (a), halimbawa:

Inggles                                      Filipino

address                    –             adres

addition                   –             adisyon (adishon)

afford                         –             aford, apord

arrest                        –             arest

arrival                       –             araybal

carrot                       –             karot

chess                          –             tses

compass                   –             kompas

comma                     –             koma

collapse                   –             kolaps

ribbon                      –             ribon

rock and roll           –             rakenrol

14. Paghalili ng titik \i\ sa kambal na titik \ee\ o sa tunog ng mahabang patinig na \e\ sa Inggles doon sa mga salitang may dalawa o higit pang pantig, halimbawa:

Inggles                                      Filipino

cheese                       –             tsis  (keso)

coffee                         –             kopi, kofi, kape

creek                          –             krik (exception)

guarantee                 –             garanti

feedback                  –             pidbak

meatball                   –             mitbol

beadwork                –             bidwork

feeble                         –             fibol, pibol

wheel-barrow         –             wilbaro

15. Paghalili ng titik \i\ sa mahabang tunog na \e\ o sa mga salitang nagwawakas sa titik \y\ na ang tunog ay \i\ sa Filipino  o  Inggles, ngunit  nagtataglay lamang ng dalawa o higit pang pantig ang buong salita, halimbawa:

Inggles                                      Filipino

party                          –             parti

seat belt                    –             sitbelt

breeder                     –             brider

happy                         –            hapi

entry                         –             entri

city hall                     –             sitihol

civilian                     –             sibilyan

pantry                       –             pantry

busy                           –             bisi (schwa)

rally                            –             rali

bodyguard              –             badigard

army                          –             armi

mystery                    –             misteri

Sa kaso ng ibang salita sa Inggles na ang \y\ ay katunog ng \ay\ o \i\, inihahalili ang \ay\ o \i\ sa \y\, halimbawa,

Inggles                                      Filipino

nylon                                         naylon

typewriter                               tayprayter

apply                                          aplay

bypass                                       baypas

cyclops                                     sayklops

hybrid                                       haybrid

hyperbola                                hayperbola

hyperactive                            hayperaktib

myna                                          mayna

mystique                                  mistik

mystery                                    misteri

physics                                      pisiks

physical                                    pisikal

psychic                                     saykik

16. Paghalili ng \u\ sa kambal patinig na \oo\ o sa mahabang tunog na \u\ sa Inggles, doon sa mga salitang may dalawa o higit pang pantig, halimbawa:

Inggles                                      Filipino

movie house           –             mubihaws

plywood                   –             playwud

book store               –             buk-istor

boomerang              –             bumerang

football                     –             futbol

swimming pool      –             suwingpul

bookmark                –             bukmark

shoot                          –             siyut

shooting                   –             siyuting

collapse                    –             kulaps

collage                       –             kulads

flute                            –             flut

flourine                     –             plorin, florin

beerhouse                –             birhaws

chlorine                    –             klorin

crematorium          –             krematoryum

17. Pagpapanatili ng \o\ sa mahabang patinig na \o\ na may bigkas na \ow\ o kaya’y sa mga salitang ang \o\ ay may bigkas na \a\ sa Inggles, ngunit sa mga salitang may dalawa o higit pang pantig lamang. Halimbawa,

Inggles                                      Filipino

hopeless                   –             hoples

boatman                   –             botman

poisoning                 –             poysoning

oil                                –             oyl (oleo)

photographic         –               potograpik, potograpiko

power                        –             power (pawer)

tower                         –             tower  (tawer)

overlook                   –             oberluk

hora                            –             hora

Roman                       –             Roman

moray                        –             moray

18. Paghalili ng \yu\ o \tsu\ sa mahabang patinig na \u\ o sa mga salitang may tunog na \yu\ sa Inggles, halimbawa[iii]:

Inggles                                      Filipino

tribune                      –             tribyun

bugle                          –             biyugel

Unicorn                    –             Yunikorn

tube                            –             tsub

compute                   –             kompiyut

tune                            –             tsun

exclude                     –             eksklud

reduce                       –             redyus

fluke                           –             fluk, pluk

produce                    –             prodyus

resume                      –             resyum

salute                        –             salut  (exception)

volume                      –             bolyum

perfume                    –             perpiyum, perfiyum

blue                            –             blu (exception)

interview                  –             interbiyu

cute                            –             kyut, kiyut

cuticle                       –             kiyutikel, kyutikel

19.  Pagpapanatili sa tunog at titik \z\  sa Inggles (na  maitatangi sa tunog ng katinig na \s\),  o kaya ay may tunog na \ts\ ang \z\, halimbawa:

Inggles                      Filipino

May tunog na \z\

zoo                              –             zu

zebra                          –             zebra

zigzag                         –             zigzag

Zulu                            –             Zulu

zest                             –             zest

zero                            –             zero

zoom                          –             zoom

zenith                         –             zenith

May tunog na \ts\

pizza                           –             pizza

Nazi                            –             Nazi

waltz                           –             waltz

Mozart                       –             Mozart

Maliban kung ang salita ay matagal nang inangkin sa Filipino, at hinalinhan ng \s\ ang \z\, gaya sa zipper na naging siperzodiac na naging sodyakzarzuela na naging sarsuwela.

20. Pagpapanatili ng titik \s\ sa mga salitang may katunog na \s\ o \z\, kahit pa ang salita ay walang titik \z\, halimbawa,

Inggles                           Filipino

reason  \’rizan\           rison

adviser \ad’vayzer\     adbayser

because \be’koz\        bekos

present \’prezent\       present

seismometer \sayz’mometer\ saysmomiter

seize    \’siz\               sis

series   \’siriz\             siris, serye

21. Sa mga salitang ang titik \s\ o \z\ ay may katumbas na tunog na \zh\ sa Inggles, pinanatili ang tunog na \s\, \sy\ o \ds\,  halimbawa,

Inggles                         Filipino

massage \ma’sazh\      masads

beige    \beizh\              beyds

garrage \ga’rash\           garads

vision \’vizhon\              bisyon

azure    \ash’ur\ asur

television \’tele,vizhon\ telebisyon

version \’verzhon\        bersiyon

conclusion \kan’kluzhon\ konklusyon

measure \’mezhur\         mesyur

exposure \ik’spozhur\ eksposyur

21. Pagpapanatili sa titik \b\ sa mga salitang may tunog na \bi\ sa Inggles, halimbawa:

May maiikling patinig

 

Inggles                               Filipino

best                        –          best

bring                       –          bring

boyfriend                –          boypren

baloon                    –          balun

rubberband             –          raberban

backpack               –          bakpak

blog                        –          blog

bottom                   –          botom

botox                     –          botox

bucolic                   –          bukolik

brag                       –          brag

blackmarket           –          blakmarket

balcony                  –          balkoni

bonsai                    –          bonsay

barber                    –          barber

brandy                    –          brandi

backer                    –          báker

backyard                –          bakyard

bangs                     –          bangs

bangle                    –          banggel

banyan                   –          banyan

basket                    –          basket

bellboy                   –          belboy

billboard                 –          bilbord

May mahahabang patinig

 

Inggles                               Filipino

baby                       –          beybi

baloon                    –          balun

labor                      –          leybor

blinder                    –          blaynder

barricade                –          barikeyd

barrast                    –          barast

baywood                –          beywud

bazaar                    –          basar

battleship                –          batelship

bailiwick                 –          beylawik

baker                     –          beyker

backstroke             –          bak-istrok

bargain                   –          bargeyn

bailable                   –          beylabol

22. Pagpapanatili ng titik \g\ sa mga salitang ang tunog nito ay \j\ o \zh\, at paghiram ng buong salita, samantalang pinag-aaralan pa sa Filipino ang implikasyon ng naturang tunog kung tutumbasan ng titik \j\ kapag inangkin nang ganap sa Filipino, halimbawa,

Inggles                                Bigkas                  Filipino

general                 \jeneral\             general (jeneral)

gin                          \jin\                      gin  (jin)

agent                     \eyjent\              agent (ajent)

energy                  \enerji\                               energy (enerji)

manage                                \manidzh\          manage (manej)

suggest                 \sagjest\             suggest (sajest)

mirage                  \mirahzh\          mirage (mirash)

garage                  \garahzh\           garage (garash

beige                     \beihzh\              beige (beysh)

rouge                    \roozh\                               rouge (rush)

23. Paghalili ng titik \k\ o \kw\ sa \q\ o \qu\ kung ang naturang mga titik sa Inggles ay katunog ng \k\ o \kw\, halimbawa,

Inggles                                                Filipino

antique                                 antik

unique                                  unik

technique                           teknik

grotesque                           grotesk

Iraq                                       Irak

equinox                              ekwanoks, ikwanaks

quality                                 kwaliti

question                              kwestiyon

equal                                     ikwal

require                                 rekwayr

quit                                        kwit

24. Paghahalili ng \ks\ sa \x\ kahit ang titik \x\ na mula sa salitang Inggles ay katunog man ng \ks\ o \gz\, halimbawa,

Inggles                                 Filipino

May tunog na \ks\

exercise                              eksersays

relax                                     relaks

axis                                        aksis

expect                                  ekspek

external                               eksternal

May tunog na \gz\

exam     \ig’zam\              eksam

exact     \ig’szakt\            eksak

exit        \eg’zit, ek’sit\    eksit

executive \ig’zekyutiv\  eksekyutib

exist      \ig’zist\                  eksis

exult     \ig’zolt\               eksult

25. Pagpapanatili ng titik \t\ sa mga salitang walang diin (unvoiced) ang tunog ng \th\, o paghalili ng \de\ sa \th\ kung may diin (voiced) ito, ngunit dapat nagtataglay ng dalawa o higit pang pantig upang maiwasan ang kalituhan sa ibang kahawig na salitang may iisang pantig lamang. Halimbawa,

Inggles                                      Filipino

Walang diin (unvoiced \th\)

 

thematic                   –             tematik

thermal                     –             termal

therapy                     –             terapi

thinner                      –             tiner

thermos                    –             termos

broth                          –             brot

tooth brush             –             tutbras, sepilyo

shoulder                   –             sholder

thunderbolt            –             tanderbolt

bath                            –             bat(h)

zither                         –             ziter

May diin (voiced \th\)

tithing                        –             tayding

mother                      –             mader

father                         –             páder

weather                     –             weder

bother                       –             bader

gathering                  –             gadering

rhythm                      –             ridem

wither                        –             wider

clothes                      –             klowds, clods

26. Pagpapanatili ng titik  at tunog\v\ kung ang pagpapalit nito sa \b\ ay magkakaroon ng kalituhan pagsapit sa Filipino, halimbawa,

Inggles                                                Filipino

vapor                           vapor  (cf  bapor)

valet                 –          valet  (cf ballet)

vamp                –          vamp ( cf bump)

vent                  –          vent (cf bent)

vowel               –          vowel (cf bowel)

Pangwakas

Mapapansin na bagaman tinalakay sa papel na ito ang mga tunog ng katinig sa wikang Inggles ay hindi pa masasabing sapat na ang mga halimbawa. Iminumungkahi na pag-aralan pang maigi ang siyam na tunog ng katinig sa Inggles, na kinabibilangan ng tunog ng \v\, \f\, \h\, \s\, \sh\, \z\, \zh\, at ang malakas at mahinang \th\, gaya ng thin \èin\, think                  \èink\, at thick \èik\ (na pawang mahihina) at them \ð[m\, feather \’f[ðYr\, at weather \’w[ðYr\ (na pawang malakas).

Iminumungkahing pag-aralan din ang mga kambal katinig na \ch\ o klaster na \tch\; ang \ck\ na katunog ng \k\; ang \gu\ na katunog ng \gw\; o ang klaster na gaya ng \dge\ na katunog ng \j\; ang \sch\ na katunog ng \sk\ o \sh\, na magluluwal ng gaya ng iskolar (scholar), iskul (school), iskim (scheme), at iskedyul (schedule).

Malaking hamon ang pagtatakda ng panuto sa mga titik na hindi binibigkas [silent letters]  sa Inggles, gaya \bt\ at \pt\, gaya ng doubt at receipt;   o kaya’y \kn\, \gn\,  at \pn\ na gaya ng knee, gnome, pneumonia.  Bagaman ang ilang di-binibigkas na titik, gaya ng \ps\, \rh\, at \wr\ ay hindi gaanong problema kapag binaybay sa Filipino, halimbawa saykologist (psychologist),  ang problema ay natutuon sa posibilidad ng pagkakaroon ng ibang kahulugan ng salita, gaya ng wrapper na kapag binaybay na raper  sa Filipino ay makalilito kung ito ba ay pambalot o mang-aawit ng musikang rap, o bagong bersiyon ng rapist.

May natatagong pagsalungat ang wikang Filipino sa pag-angkin ng tunog ng \j\, at karaniwang tinutumbasan ito ng \dy\, gaya sa d’yanitor (janitor), d’yaging (jogging), d’yunyor (junior).  Nagkakaroon ng problema sa panghihiram kung ang tunog \j\ ay dinikitan ng  tunog \s\, gaya sa judge  (jadz), knowledge (nalejz), at college  (koledz), ledger (lejer, ledyer). Sa ganitong pangyayari, ang tunog \j\ ay nilalapatan na lamang ng pinakamalapit na tunog, at ang aproksimasyon na ito ay batay sa pandinig ng Filipino.

Maimumungkahi na gamitin ang paraan ng pagbigkas sa Filipino, sapagkat ang mga baguhang mag-aaral ay hindi naman maláy sa pinagmulan ng Inggles at iba ang pamamaraan ng pagbigkas sa Filipino at lalawiganing wika. Ang pagpapanibago ng ortograpiyang Filipino ay dapat nasa parametro ng Filipino, at hindi dapat laging nakatingala sa gaya ng Inggles.

Napapanahon na, kung gayon, na repasuhin at baguhin ang Ortograpiyang Filipino ng KWF.

Ang panukalang pagbabago sa ortograpiyang Filipino ay inaasahang magbubukas din ng iba pang pinto para sa pagsagap ng mga salita mula sa iba pang internasyonal na wika. Kung paano ang mga ito makapagpapalago sa diskurso ng mga Filipino ay isang usaping nangangailangan ng iba pang talakayan.

[Binasa at tinalakay ni KWF Dir. Hen. Roberto T. Añonuevo sa Pangasinan State University, Bayambang, Pangasinan noong 24 Agosto 2012, kasabay ng pangwakas na palatuntunan ng Buwan ng Wika. Ang ilang talakay sa Espanyol, at ang kabuuan ng paliwanag sa Inggles, ay mula sa awtor at hindi pa naibibilang sa Bagong Ortograpiyang Filipino ng KWF na inalathala noong 2009 at inilimbag nang ilang beses.]

Dulong  Tala

[i] Hango ang mga halimbawa sa http://www.andropampanga.com/Spanish.html noong 21 Agosto 2012, alas-otso ng umaga, ngunit ang paglalapat sa makabagong ortograpiya ay mula sa awtor.

[ii] Hango ang mga halimbawa sa http://www.resourceroom.net/readspell/wordlists/last3sylltypes/longa.asp noong 22 Agosto 2012, alas-tres ng hapon sa Filipinas.

[iii] Hango ang mga  halimbawa sa http://teacherhelpforparents.com/category/reading/ long-vowel-sounds/ noong 23 Agosto 2012, alas-dos ng hapon, ngunit ang paglalapat ng tunog sa Filipinoay orihinal ng awtor.

 

Pagpapanumbalik ng Demokrasya sa Pamamaraan ng Demokrasya

[Talumpati sa Ingles ni Pang. Corazón C. Aquino sa Pinagsanib na Sesyon ng Kapulungan ng Estados Unidos, Washington, D.C. Setyembre 18, 1986. Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo.]

TATLONG TAON NA ang nakararaan, nagdadalamhati akong lumisan sa Amerika upang ilibing ang aking kabiyak, si Ninoy Aquino. Akala ko’y umalis ako doon upang ilibing din nang ganap ang kaniyang di-makaling pangarap na kalayaan ng Filipinas. Ngayon, nagbabalik ako bilang pangulo ng malayang sambayanan.

Sa paglilibing kay Ninoy, dinarakila siya ng buong bansa. Sa magiting at mapagpaubayang pakikibakang magbigay ng karangalan, ang buong bansa ay nakabangon nang mag-isa. Ang bansang nawalan ng pananalig sa kinabukasan ay natagpuan yaon sa marahas at lantarang pagpaslang. Kaya sa pagbibigay ay nakatatanggap tayo; sa pagkawala ay nakatatagpo tayo; at mula sa pagkabigo ay nahablot natin ang tagumpay.

Para sa bansa, si Ninoy ang kaaya-ayang sakripisyo na tumugon sa mga panalangin nito hinggil sa kalayaan. Para sa akin at sa aking mga anak, si Ninoy ang mapagmahal na esposo at ama. Ang kaniyang pagkawala, nang tatlong ulit sa aming buhay, ay palaging malalim at makirot.

Ikalabing-apat na apat na taon ngayong buwan ang unang pagkakataon na nawala siya sa amin. Ang pangulong naghunos diktador, at nagtaksil sa kaniyang sinumpaang tungkulin, ay sinuspinde ang Saligang Batas at isinara ang Konggreso na parang gaya nito na isang karangalan ang magsalita. Ibinilanggo niya ang aking asawa kapiling ang ilang libo pang tao—mga senador, pabliser, at sinumang nagsalita para sa demokrasya—habang papalapit na ang wakas ng kaniyang pamamahala. Ngunit nakalaan para kay Ninoy ang mahaba at malupit na pagsubok. Batid ng diktador na si Ninoy ay hindi lamang katawan na makukulong bagkus diwaing dapat wasakin. Dahil kahit gibain nang isa-isa ng diktadura ang mga institusyon ng demokrasya—gaya ng press, Konggreso, independensiya ng hukuman, ang proteksiyon ng Talaan ng Karapatan—pinanatiling buháy ni Ninoy ang alab ng diwain nito.

Sinikap ng gobyerno na durugin si Ninoy sa pamamagitan ng panghihiya at paninindak. Ibinilibid siya sa maliit, halos walang hanging selda sa kampo militar sa hilaga. Hinubdan siya at binantaang ipabibitay pagsapit ng kalagitnaan ng gabi.  Pinanindigan lahat iyon ni Ninoy. At gayon din halos ang ginawa ko. Inilihim sa akin ng mga awtoridad kung ano ang nangyari sa kaniya sa loob ng apatnapu’t tatlong araw. Ito ang unang pagkakataon na nadama ko at ng aking mga anak na naglaho na siya.

Nang hindi nagtagumpay ang gayong paraan, nilitis siya sa salang subersiyon, pagpatay, at iba pang krimen sa harap ng komisyong militar. Hinamon ni Ninoy ang awtoridad nito at siya’y nag-ayuno. Kung makaliligtas siya doon, pakiwari niya, ang Diyos ay may nakalaang ibang tadhana sa kaniya. Muling nawala si Ninoy sa amin. Dahil walang makapipigil sa kaniyang sigasig na mag-ayuno hanggang wakas, huminto lamang siya nang mabatid na pananatilihin ng gobyerno ang kaniyang katawan makalipas na sirain ng pag-aayuno ang utak. Lupaypay ang katawan na halos walang búhay, winakasan ni Ninoy ang kaniyang pag-aayuno sa ikaapatnapung araw. May inilaan ang Diyos sa kaniya na ibang bagay, ramdam ni Ninoy. Hindi niya alam na ang maagang kamatayan ay siya ring magiging tadhana niya, dangan lamang at hindi pa panahon.

Sa alinmang sandali ng kaniyang mahabang pagsubok, maaari na sanang makipagkasundo si Ninoy sa diktadura, gaya ng ginawa ng marami niyang kababayan. Ngunit ang diwa ng demokrasya na nananalaytay sa aming lahi at nagpapasigla ng kamarang ito ay hindi mahahayaang maupos. Pinanindigan niya, sa kabila ng galimgím ng kaniyang selda at kabiguan ng destiyero, ang demokratikong alternatibo sa hindi mapigil na kasakiman at salát-sa-katwirang kalupitan ng kanan at sa mala-holokawstong pagpupurga ng kaliwa.

Pagkaraan, naglaho siya sa amin nang ganap at higit na masakit kaysa noon. Sumapit sa amin sa Boston ang balita. Iyon ay pagkaraan ng tatlong masasayang taon ng aming pagsasama. Ngunit ang kaniyang kamatayan ay resureksiyon ng tapang at pananampalatayang magpapalaya sa aming bayan. Itinuring na walang kuwenta ng diktador si Ninoy. Dalawang milyong tao ang bumasag ng kanilang pananahimik at nagmartsa tungo sa libingan niya. At doon nagsimula ang rebolusyon na naghatid sa akin sa pinakatanyag na tahanan ng demokrasya, ang Konggreso ng Estados Unidos.

Nakasalalay sa aking mga balikat ngayon ang tungkuling ipagpatuloy ang paghahain ng demokratikong alternatibo sa aming sambayanan.

Winika ni Archibald Macleish na dapat ipagtanggol ang demokrasya sa pamamagitan ng sandata kapag tinapatan ng sandata, at sa pamamagitan ng katotohanan kapag  tinapatan ng kasinungalingan. Nabigo niyang banggitin kung paano iyon ipapanalo.

Naniniwala ako sa ipinaglalaban ni Ninoy na dapat ipanalo iyon sa mga pamamaraan ng demokrasya. Naghintay akong makalahok noong halalan 1984 na inihayag ng diktadura, kahit alam kong dadayain iyon. Nagbabala sa akin ang mga abogado ng oposisyon sa panganib na maging lehitimo ang resulta ng halalang malinaw na dadayain. Ngunit hindi ako nakikipaglaban para sa mga abogado bagkus para sa mga mamamayang ang talino’y pinanaligan ko. Sa pagsasagawa ng demokrasya kahit nasa ilalim ng diktadura’y maihahanda sila sa demokrasya kapag sumapit ito. Ito rin ang tanging paraan na alam kong masusukat namin ang kapangyarihan kahit sa mga bagay na idinidikta ng diktadura.

Itinaguyod ako ng mga tao sa halalang hitik sa karahasan at pandaraya ng gobyerno. Nagwagi ang oposisyon sa mga halalan, lumikom ng malinaw na mayorya ng mga boto, bagaman ang natamo nila—salamat na lamang sa tiwaling Komisyon sa Halalan—ay halos sangkatlo lamang ng mga puwesto sa batasan. Ngayon, alam ko na ang aming kapangyarihan.

Noong nakaraang taon, nanawagan ng biglaang halalan ang diktadura bilang pagpapamalas ng labis na kapaluan. Tumangô ang bayan. Sa bisa ng mahigit isang milyong lagda, iniluklok nila ako na hamunin ang diktadura. At sinunod ko ang mithi nila. Ang sumunod ay kasaysayang nabuksan nang dramatiko sa inyong telebisyon at sa mga pambungad na pahina ng inyong mga pahayagan.

Nakita ninyo ang bansa, na armado ng giting at integridad, na mariing nanindigan sa demokrasya laban sa mga bantâ at korupsiyon. Nasaksihan ninyo ang mga babaeng tagapagbantay ng halalan na nagsitangis nang manloob ang mga armadong maton upang hablutin ang mga balota, ngunit itinali ng mga babae ang kanilang mga kamay sa mga kahon ng balota. Namalas ninyo ang mga tao na nagtaya sa mga pamamaraan ng demokrasya at handa nilang ihandog ang buhay para sa mababa nitong katumbas. Sa pagwawakas ng araw, bago pa sumapit ang bagong agos ng pandaraya na makapagpapabaligtad ng mga resulta, inihayag ko ang tagumpay ng bayan.

Inilarawan ng iginagalang na kawaksing pinuno ng pangkat tagapagsubaybay ng Estados Unidos sa kaniyang ulat sa inyong Pangulo ang nasabing tagumpay:

“Saksi ako sa pambihirang pagpapamalas ng demokrasya sa panig ng sambayanang Filipino. Ang ultimong resulta ay ang pagkakahalal kay Gng. Corazon C. Aquino bilang Pangulo at kay G. Salvador Laurel bilang Ikalawang Pangulo ng Republika ng Filipinas.”

Marami sa inyo na narito ngayon ang gumanap ng papel sa pagpapanibago ng patakaran ng inyong bansa hinggil sa aming bansa. Kami, ang mga Filipino, ay nagpapasalamat sa inyo sa ginawa ninyo: na sa pagtitimbang ng estratehikong interes ng Amerika laban sa mga usaping pantao ay maliliwanagan ang Amerikanong bisyon sa daigdig.

Nang ihayag ng sunod-sunurang batasan ang tagumpay ng aking kalaban, nagsilabasan sa mga kalye ang mga tao at inihayag na ako ang Pangulo nila. At tapat sa kanilang winika, nang ang iilang pinuno ng militar ay naghayag ng pagsalungat sa diktadura, ang mga tao’y nagbayanihan upang pangalagaan sila. Totoong kinakalinga ng mga tao ang kaisa nila. Sa gayong pananalig at pananagutang taglay nito nanungkulan ako bilang pangulo.

Isinantabi ng nauna sa akin ang demokrasya upang iligtas umano ito sa komunistang pag-aaklas na hindi lalabis sa 500 tao. Masigasig niyang nilabag ang mga karapatang pantao at ni hindi inalintana ang paggalang dito. Nang tumakas ang diktador palayo, ang armadong pakikibaka ay lumago sa 16,000. Wari ko’y may leksiyon dito na dapat matutuhan hinggil sa pagsisikap na supilin ang isang bagay sa pamamagitan ng mga pamamaraang magpapalago rito.

Walang tao sa aking palagay, sa loob man o labas ng bansa, na may malasakit sa demokratiko at bukás na Filipinas, ang magdududa sa mga dapat isagawa. Sa pamamagitan ng mga pagkukusang pampolitika at lokal na programang pagtanggap ng mga tao mula sa armadong pakikibaka, kailangan nating pababain ang mga maghihimagsik pababa sa mga buról at, sa bisa ng pangkabuhayang progreso at katarungan, ay maipakita sa kanila ang lantay na layuning ipinaglalaban nila.

Bilang Pangulo, hindi ako magtataksil sa simulain ng kapayapaang nagluklok sa akin sa kapangyarihan. Gayundin, at walang sinumang kapanalig ng demokrasyang Filipino ang mapasusubalian ito, hindi ko palalampasin at pababayaan ang pamunuan ng maghihimagsik na talikdan ang aming handog na kapayapaan at paslangin ang aming kabataang kawal, at magbanta sa aming bagong kalayaan.

Kailangan ko pa ring maghanap ng landas ng kapayapaan sa sukdulang paraan dahil ang wakas nito, anuman ang kabiguang masalubong, ang magiging batayang moral para sa pagpapalaganap ng kapayapaan at pagsusulong ng digmaan. At kung sumapit sa gayong yugto, hindi ako matatakot sa landas na iginiit ng inyong dakilang tagapagpalaya: “Walang malisya sa sinuman, may pagkalinga para sa lahat, at may katatagan sa mga karapatan, gaya ng mga ibinigay na karapatan ng Maykapal, tapusin natin ang trabahong nasa atin, bendahan ang mga sugat ng bansa, kalingain ang sinumang sumabak sa digmaan, at para sa kaniyang balo at mga ulila, ay gawin ang lahat ng matatamo at pahalagahan ang makatarungan at pangmatagalang kapayapaan sa atin at sa lahat ng bansa.”

Gaya ni Lincoln, nauunawaan kong kinakailangan ang puwersa bago ang kapatawaran. Gaya ni Lincoln, hindi ko iyon gusto. Gayunman ay gagawin ko ang dapat gawin upang ipagtanggol ang integridad at kalayaan ng aking bansa.

At pangwakas, hayaang dumako ako sa iba pang kaalipnan: ang aming $26 bilyong utang panlabas. Sinabi ko noon na kikilalanin namin ito. Ngunit ang mga pamamaraan ba para magawa iyon ay ipagkakait sa amin? Maraming kondisyon na ipinataw sa nakaraang gobyerno na nagnakaw ng inutang ang patuloy na ipinapataw sa aming hindi nakinabang dito. At walang tulong o liberalidad na katumbas ng kalamidad na ibinigay sa amin ang pinalawig. Gayunman, ang amin ang pinakamatipid na rebolusyon marahil.  Kaming mga Filipino, na kakaunti ang tulong na nasagap sa ibang bansa, ang tumupad ng una at pinakamahirap na kondisyon  sa negosasyon ng utang: ang pagpapanumbalik ng demokrasya at responsableng gobyerno. Sa ibang pook, at sa ibang panahon na higit na mahigpit ang mga pandaigdigang ekonomikong kondisyon, ang mga planong Marshall at kauri nito ang naisip na mahalagang kasama sa pagpapanumbalik ng demokrasya.

Nang makaharap ko si Pang. Reagan kahapon, nagsimula kami ng mahalagang diyalogo hinggil sa kooperasyon at pagpapalakas ng pagkakaibigan sa panig ng dalawang bansa. Ang naturang pulong ang kapuwa kumpirmasyon at bagong simula, at dapat mauwi sa mga positibong resulta sa lahat ng panig ng pangkalahatang usapin.

Hinaharap namin ngayon ang mithi ng sambayanang dumanas ng labis na kahirapan at matinding kawalan ng trabaho sa loob ng labing-apat na taon, ngunit inialay pa rin ang kani-kanilang buhay para sa malabong demokrasya. Tuwing nangangampanya ako sa mga pook maralita o liblib na nayon, lumalapit ang mga tao sa akin at sumisigaw ng demokrasya. Hindi trabaho, bagaman tiyak na nais nila iyon, bagkus demokrasya. Hindi salapi, dahil ibinigay nila sa akin ang anumang munti nilang naipon para sa kampanya. Hindi nila ako inasahang magbibigay ng himala na magpapalitaw ng pagkain, damit, edukasyon sa kanilang mga anak, at trabahong maglalaan ng dignidad sa kanilang buhay. Subalit nararamdaman ko ang pananagutang kumilos nang mabilis bilang pinuno ng mga tao na karapat-dapat matamo ang mga bagay na ito.

Hinaharap namin ang armadong pakikibaka ng komunista na lumulusog sa pagguho ng kabuhayan, kahit nakikibahagi kami sa mga tanggulan ng malalayang daigdig sa Pasipiko. Ito ang tanging dalawang pasaning dinadala ng aking mga kababayan habang sinisikap nilang magtatag ng karapat-dapat at matibay na tahanan para sa kanilang bagong demokrasya, na makapagsisilbi ring tanggulan para sa kalayaan ng Asya. Gayunman, hindi pa natatapos maglatag ng bato ay dalawa naman ang tinatangay palayo. Kalahati ng aming kita sa pagluluwas, na tinatayang $2 sa $4 bilyong dolyar, ang tanging naiipon namin sa labis na mahigpit na merkado ng daigdig, at ibinabalik pa upang bayaran ang interes ng utang na ang benepisyo ay hindi natatanggap ng mga tao.

Lumaban kami nang matamo ang dangal, at kahit man lang sa dangal, handa kaming magbayad. Ngunit dapat pa ba nating pigain ang pambayad mula sa pawis sa mukha ng aming kababayan at ilubog ang lahat ng kayamanang natipon ng tagapanagot na dalawang daan at limampung taon kumayod nang dibdiban?

Sa lahat ng Amerikano, bilang pinuno ng marangal at malayang bansa, ipinupukol ko ang tanong na ito: Mayroon bang hihigit sa pagsubok ng pambansang pagtataya sa mga mithi na inyong pinahahalagahan kaysa sa dinanas ng aking mga kababayan? Gumugol kayo ng maraming buhay at maraming yaman upang maghatid ng kalayaan sa maraming lupain na pawang bantulot tanggapin yaon. At dito ay may sambayanang nagwagi nang mag-isa at kailangan lamang ang tulong upang mapanatili ang natamo.

Tatlong taon na ang nakalilipas ay sinabi kong Salamat, Amerika, para sa kanlungan ng inaapi, at sa tahanang ibinigay mo kay Ninoy, sa akin at sa aking mga anak, at para sa tatlong masayang taon naming pinagsamahan. Ngayon, sinasabi kong, samahan ninyo kami, Amerika, habang itinitindig namin ang bagong tahanan para sa demokrasya, ang bagong kanlungan para sa inaapi, upang makatindig ito bilang kumikinang na testamento ng ating dalawang bansang nagtataya sa kalayaan.

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 163 other followers