About these ads

Resureksiyon at Larawan ng Bayan, ayon kay Aurelio Tolentino

Binasa kong muli ang Kahapon, Ngayon, at Bukas (Larawan ng Bayan) na mahabang tulang pasalaysay ni Aurelio Tolentino noong nakaraang linggo. Nalathala ang munting aklat noong Setyembre 1913, at mula sa Limbagang Tolentino na may tanggapang nasa San Nicolas, Maynila.

Ang totoo’y nakasaad sa dahong pambungad na “novelang Tagalog” ang akda, ngunit nakasaad naman sa ilalim na “Tula ni Aurelio Tolentino.” Mahihinuha rito na wala pang malinaw na pagtatangi kung ano ang “nobela” at ang “tula” sa panitikang Tagalog, dahil ang mismong “nobela” o “maikling kuwento” ay maituturing na bagong uri ng panitikang nagsisimula pa lamang mamukadkad sa panig ng Tagalog noong bungad ng siglo 20.

May 84 pahina ang akda ni Tolentino, at malayo sa bersiyon ng dulang naging sanhi upang ibilanggo siya ng rehimeng Amerikanong takot sa paghihimagsik ng mga Filipino. Pito ang kabanata ng tula, at kabilang dito ang “Talimhagang Paalam,” “Ang Libingan ni Lakhang Bayan,” “Watawat ng Kalayaan,” “Ang Mag-inang Bihag,” “Pangakong Mahigpit,” “Maligayang Kababalaghan,” at “Natupad ang Tipan.” May pambungad namang “Patungkol” na alay ng awtor sa kaniyang “bayang pinakaiibig.”

Apat lamang ang pangunahing tauhan sa tula: una, si Raha Lakhang Bayan; ikalawa, si Samuel, ang banyagang kaibigang naging kaaway ni Lakhang Bayan; ikatlo, si Kalayaan, na esposa ni Lakhang Bayan; at si Mithi, na anak nina Lakhang Bayan at Kalayaan.

Payak lamang ang daloy ng kuwento. Bago pa man dumating ang mga banyagang mananakop ay pinaghaharian ang kapuluan ni Raha Lakhang Bayan. Ang nasabing raha ay inilarawang “matapang,” “matalino,” “bantog,” “mayaman,” “dakila,” at “tagalog na wagas.” Payapa niyang napamahalaan ang bayan, at naging katuwang sina Kalayaan at Mithi.

Samantala, ang kaniyang kaibigang si Samuel (na sagisag sa “Estados Unidos”) na mula pa sa ibayong dagat ay inilarawang “pantas at mayaman,” “lahing puti,” at napadako umano sa kapuluan upang tulungan si Raha Lakhang Bayan na patumbahin ang “kaaway na walang kasing-lupit” (na mahihiwatigang sumasagisag sa Espanya).

Matapos daluhan si Raha Lakhang Bayan ay lalabis ang pagnanasa ni Samuel na palawakin ang lupaing sakop o tirahan nito. Sasalakayin ni Samuel ang kuta ni Lakhang Bayan, at pataksil na papatayin ito bago itapon sa bangin. Susunugin ng hukbo ni Samuel ang saklaw ng Lakhang Bayan, at mapipilitang lumikas tungo sa gubat at parang ang mag-inang Kalayaan at Mithi. Ngunit hindi magtatagal ay mabibihag ni Samuel ang mag-ina. Bibihisan ng banyagang damit ang mag-ina, at pipilitin silang mamuhay gaya ng nakagisnan ni Samuel. Magpapasok din ng pagbabago si Samuel mulang impraestruktura hanggang edukasyon hanggang ekonomiya, ngunit ang lahat ng iyon ay mula pa rin sa yaman ng Lakhang Bayan at hindi mula sa bulsa ni Samuel. Magpapataw ng malaking buwis si Samuel sa kaniyang sakop, na lalong magpapahirap sa mga mamamayan.

Isang gabi, nanalangin si Samuel sa Maykapal kung tapos na ang kaniyang tungkulin para sa bayang sinasakop niya. Sinagot siya ng kalikasan, at makaraang kumulog at kumidlat, bumangon sa libingan si Raha Lakhang Bayan. Magkakabati ang dalawa, at ibibigay naman ni Samuel ang kalayaan sa bayan ng naturang raha.

Hitik sa alusyon ang naturang tula, ngunit kung may pagkakahawig man ang mga iyon sa kasaysayan ay lubhang napabawa na ng awtor. Ang mapagkandiling asimilasyon na isinulong ng Estados Unidos sa Filipinas ay halatang pinatatamaan sa tula, ngunit ang pagwawakas ng Amerikanisasyon matapos “igawad” ang kalayaan sa Filipinas ay hindi ganap na matutuldukan. Manapa’y lalong lalakas ang puwersa ng Estados Unidos sa Filipinas, mulang edukasyon hanggang sandatahang lakas, at mulang kultura hanggang negosyo at moda. Iigting din ang kutsabahan ng mga maykayang pamilya at ng rehimeng Amerikano, at ito ang lilitaw mulang agrikultura at industriya hanggang politika at kalakarang ipinakilala ng Amerika sa Filipinas.

Marahil may kaugnayan dito ang panggigipit ng estado sa gaya ni Tolentino na ipinakulong saka binugbog at pinahirapan ng mga Amerikano sa loob ng bilibid noong 1903. Pinaratangan si Tolentino na naghahasik ng sedisyon dahil sa pagtatanghal ng dulang Kahapon, Ngayon, at Bukas sa Teatro Libertad, Santa Cruz, Maynila. Itinampok sa dula ang pananakop ng mga banyaga sa Filipinas, at nagbabanta na armadong pag-aaklas ang taumbayan nang makamit ang kalayaan. Nakalaya lamang si Tolentino nang patawarin siya ni William Cameron Forbes matapos ang siyam na taon sa bilangguan.

Napakapayak ang tumbasan ng mga sagisag sa tula ni Tolentino, at ang resureksiyon ni Raha Lakhang Bayan ay itinadhana ng Maykapal—imbes na mula sa lakas ng taumbayan—at nabahiran ng biblikong pahiwatig. Pambihira rin ang resureksiyon, dahil ihuhudyat iyon ng pagdating ng ibon at hayop na pawang ilahás, habang yumayanig ang lupa at animo’y sasabog ang bulkan. Kung bakit nagkaisa ang naturang mga ibon at hayop at salubungin ang resureksiyon ni Raha Lakhang Bayan ay dapat pag-aralan pang maigi. Kung ang nasabing tagpo ay alusyon sa panibagong himagsikan, nakahihindik ang tagpo dahil nagbabalikwas ang likas na kaligiran sa rehimen ni Samuel at si Samuel sampu ng kaniyang hukbo ay nanganganib na lurayin ng naturang mga ibon at hayop.

Sa kabila ng lahat, ang anumang kahinaan ng Kahapon, Ngayon, at Bukas ay wala sa nilalaman, bagkus sa mga salik na hindi naipaloob dito. Ang nasabing akda ay tila munting introduksiyon lamang sa “kasaysayan,” ngunit kaululan kung iisipin ang gayon dahil may sariling lunan ang nasabing tula na bukod sa kasaysayan. Dumudukal nang malalim ang tula sa tradisyon ng awit at korido, gayunman ay lumalampas pa rin doon dahil ang paksa ng tula ay malayo sa mga pakikipagsapalaran ng hari o prinsipe, bagkus ng isang bayang naghahanap ng kalayaan matapos sakupin ng dayo.

Ang unang kabanata ng tula, na pinamagatang “Talimhagang Paalam,” ang pinakamagandang seksiyon kompara sa iba. Pambihira ang palitan ng opinyon nina Raha Lakhang Bayan at Samuel, at sinematiko ang pagwawakas nang ihagis ni Samuel sa bangin si Raha Lakhang Bayan. Maalam din si Tolentino sa mga alusyong buhat kina Flavius Vegetius Renatus, Aristotle, Sun Tzu, Herbert Spencer, Sigmund Freud, Robert Burton, at iba pa na pawang isinalin niya sa bibig ni Samuel na kausap noon si Raha Lakhang Bayan. Halimbawa na rito ang sumusunod:

Ang ibig mamuhay sa katahimikan
ay dapat gumayak sa mga labanán,
ang nagkailangan ng saganang buhay
ay dapat humarap sa mga patayan.

Na tila hango sa winika ni Vegetius na “Qui desiderat pacem, praeparet bellum” (He who desires peace must prepare for war) o kaya’y ni Aristotle na “Nakikidigma tayo upang makapamuhay sa kapayapaan” (We make war that we may live in peace).

Taliwas naman iyon sa mga konsepto ng Katipunan nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto, at lilitaw sa mga terminong gaya ng “katwiran,” “bait,” “dangal,” at “pag-ibig” na pawang mamumutawi sa mga labi nina Raha Lakhang Bayan, Kalayaan, at Mithi. Ang maganda sa tula’y waring sinadyang gawing simple ang taludturan, gaya ng sa awit ni Francisco Balagtas, at iniayon sa madlang mambabasang naghahanap ng bagong panitikang makapagbubukas ng kani-kanilang isip.

Hindi pa tapos ang larawan ng bayang iginuhit ni Tolentino sa pamamagitan ng tula. Ang “Búkas” sa tula ni Tolentino ay patuloy na nagaganap ngayon, at ito ay hindi lamang sasaklaw sa kalayaan at kasarinlan, bagkus maging sa katarungan at kaunlaran. Kinakailangang suriin din muli ang “Kahapon” dahil masalimuot ang pag-aaral ng kasaysayang alinsunod sa pananaw ng mga Filipino. Marahil, nasa kamay na ng bagong henerasyon ng mga Filipino kung ano ang naaangkop na larawan ng bayan na kanilang iguguhit sa pag-iral sa kasalukuyan, alinsunod sa kanilang karanasan, at sa nabubuong agos ng kasaysayan. (Roberto T. Añonuevo)

About these ads

Dalumat ng Ibon: Panimulang Tala hinggil sa Hulagway at Anino ng Ibon sa Panulaang Filipino

Nakatimo nang mariin sa panitikang-bayan ng Filipinas ang hulagway at anino ng ibon noong una pa man. Ayon sa mga alamat, nalikha umano ang kapuluan natin dahil sa isang ibong nagngangalang Manaul, na pinag-away at pagkaraan ay pinagbati muli ang langit at tubigan upang mailatag ang kalupaan. Ibon ang sanhi kung bakit iniluwal ng buhô ang unang babae (Sibabay) at lalaki (Silalak) sa daigdig. Ibon ang magtatakda ng kaayusang pampolitika at panlipunan dulot ng pananakop at kontra-pananakop na tunggalian sa panig ng mga tagalupa (Raha Manok) at tagahimpapawid (Raha Lawin). Ibon ang maghuhudyat ng pagbabago ng simoy, gaya ng nakasaad sa pamahiing “Paghumuni ang pakiskis, ang tag-ulan ay malapit nang sumapit.” Nagbababala naman ng kamatayan o sakuna ang gaya ng tigmamanukin at tiktik, gaya sa epikong Tulalang. O kung hindi’y sinasangguni ng mga mandirigma upang mabatid nila ang kahihinatnan ng napipintong pakikidigma, gaya sa epikong Hudhud hi Aliguyon. Ibon din ang maghahatid ng resureksiyon sa gaya ng nagdalamhating inang nawalan ng anak ngunit pinagmulan naman ng ibong kuhaw. At ang gaya ng kuhaw ang magiging talinghaga ng Filipinas bilang Inang Bayan na paulit-ulit magbabalik sa ating ulirat sa iba’t ibang panahon.1

Masisilayan sa mga kagila-gilalas na tala ni Ignacio Francisco Alcina, S.J. ang yaman at varyedad ng mga ibon, manok, bibe, at kauri na pawang matatagpuan sa sinaunang mga islang bumubuo sa Visayas. Sa kaniyang Historia de las islas e indios de Bisayas…1668, apat na kapitulo ang inilaan upang maipaliwanag, halimbawa, ang pagkakatangi ng mga ibong taal sa bansa at doon sa Espanya; ang anyo ng mga uring antutubig, limbas, at panggabing ibon, bukod pa ang kaibhan ng mga paniki at bayakan. Upang maipamalas ang anyo ng nabanggit na nilalang, iginuhit ang ilang halimbawa ng tabon (agila?), tamantaman (bibe), banog (bakaw), tarintin (kuwago), talabong (tagak), at kabog (paniki) nang kahit paano’y makilala ng sinumang ibig makabatid niyon.2

Hindi kataka-takang makapagluwal ng paghanga at pagkilala ang mga ibon sa Filipinas. Batay sa samotsaring saliksik hinggil sa mga ibon ng Filipinas, tinatayang aabot sa 940-975 ang kabuuang bilang ng naitalang sari (species) at hinsari (subspecies) ng mga ibon sa bansa.3 Nakilala ang bansa “dahil sa pambihirang mga ibon nito, na sa kasamaang-palad ay nanganib nang pumasok sa atin ang mga banyaga at lumaganap ang mga armas na laan sa pangangaso.”4 Pagsapit ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig ay naglaho lahat ang anumang pagtatangkang mapangalagaan ang likas-yaman dahil kailangang manghuli ng mga ilahás na hayop o ibon o anumang lamandagat ang mga tao para mabuhay at makaraos sa tagsalat. Pinagtibay ang kauna-unahang batas na tinaguriang “Game and Fish Protection Act” (Act 2590) noong 4 Pebrero 1916, at nakasaad doon ang pagbabawal sa panghuhuli, pananakit, pagkuha, o pagpatay… ng anumang ibon o mammal o pagsira ng pugad o itlog ng anumang pinangangalagaang ibon…5

Noong pananakop ng Espanyol, malimit kasangkapanin ng mga fraile ang talinghagang matatagpuan sa kalikasan, gaya ng isang pahambing na paglalarawan sa asal ng ibon at ni Hesukristo sa pangaral ni Fray Juan de Oliver:

 

Ang [Panginoong Hesukristo] pala, ualang pinagcacaybhan niyong ybong ang pangalan sa Castilla,i, Pelicano; yaon conong ybon, cun naghihirap ang caniyang anac, cun mamamatay na, tinotoca nang Yna ang caniyang dibdib at ypinalalabas ang caniyang dugo, nang mauisican niya ang caniyang anac, at siyang yquinabubuhay nila yaong dugo nang Yna.6

Hindi banyaga sa Filipinas ang “pelikano,” at katunayan ay tinatawag itong “pagalà” (Pelecanus philippensis) ng mga katutubo.7 Isang pruweba ang nakapaloob sa lahok na “ave” sa Vocabulario delengua Tagala (1613) ni Fray Pedro de SanBuenaVentura ang ganito: “(A)ng pagala,y, malacquing ibon, gra(n)de ave ca el alcatraz.” Kung nabatid marahil ng mga katutubo na “pagalà” ang ipinangangaral ng Oliver, malamang na maghagalpakan sa katatawa ang mga nakikinig. Huwad ang paglalarawan sa págsasákit ng ibon para sa mga inakay nito (ang pagpapakamatay para mabuhay ang supling), at hindi angkop bilang talinghaga ng dakilang sakripisyo ni Kristo para sa kaniyang mga mananampalataya.8

Inihambing din ni Oliver ang tao sa ilahás na ibon. Pipilitin, aniya, ng ibong kumawala sa hawla nito, kahit naroong patukain nang sagana, at pilit magbabalik sa gubat na pinagmulan. Taliwas yaon, dagdag niya, sa tao na nawiwili pang manatili dito sa lupa (i.e., pisikal na lawas) kahit dumanas ng sakit ng loob, imbes na hangarin ang kalangitang (i.e., espiritwal na lawas) laan para sa kaniya:

Di baquin ang Ybon na quinocolong, magaling man ang pagpapakain sa caniya, pono man nang palay ang cacanan niya, patoc(a)in man nang dilan magaling, ysa man (h)indi nauiuili sa colongan, ysinosoot din maghahapon ang caniyang olo, sa dilan siuang nang Colongan, sa paghanap nang lalabasan, at ang ybig din nga niyang macauala siya at magsaoli sa Gubat na caniyang pinamamayana(n)g dati; bago ang tauo, baquit saquit nang loob ang dilan anyo natin dito sa lupa, nauiuili pa dini.9

Salungat marahil ang pagtingin ng mga Katutubo sa kalangitang nakikita ni Oliver, dahil maaaring ang kalangitan para sa mga Katutubo ay naririto sa lupa at hindi sa kung saang kaitaasan. Mahahalatang ginamit ni Oliver ang talinghaga ng ibon na batid ng mga katutubo at ang taglay nitong sagisag hinggil sa mithing paglaya sakali’t binihag ng kung anong puwersa. Ano’t anuman, naisakatutubo ni Oliver ang konsepto niya ng kalangitan, at sa pamamagitan ng paggamit ng talinghaga ng ibon ay naangkin niya ang dalumat hinggil sa ibon ng mga Tagalog.

Mababatid din ang kahawig nitong talinghaga sa mga sinaunang kawikaang gaya ng,

Ibong nakapiit sa hawla mang ginto,
Pilit mag-aalpas sa pagkabilanggo.10

 

O dili kaya’y kahawig nitong paalala kapag ibinilanggo ang isang ibon ng parang:

Iyang ibong lumilipad
Sa gubat at kaparangan,
Mamamatay kung ikulong
Kahit sa gintong kulungan.11

 

Sakali’t hindi mamatay o magpakamatay ang ibon, at makulong sa hawla nang matagal, ay magbabalik pa umano sa dating gawi:

 

Ang ibon kulungin mo nang ilang taon,
Pagkalabas sa kulungan, pasasadating galaw.12

May 78 lahok hinggil sa mga kawikaang may kaugnayan sa ibon ang kabilang sa aklat ni Damiana L. Eugenio. Hinugot mula sa sari-saring wika ng Filipinas yaon, at mapapansin ang matalik na pagkakahawig ng mga kawikaan kahit magkakalayo ang mga lalawigan. Mahihinuha rin sa nasabing kawikaan ang lalim at lawak ng pananalinghaga hinggil sa ibon at kung bakit ginamit yaon ng mga fraileng Espanyol sa kanilang pangangaral sa katutubo, gaya ng matatagpuan sa isang sipi sa Sermones ni Fray Francisco Blancas de San José (+1614):

14. Ay baquin di cayo natatacot mañga tauong macasalanan, di baquin ang ybon, ay con may natatanaw na tauong nagdarala nang bosog, at nahahalata nang ybon na siya ang sinosoboc, at papanain, ay capag coua,y, lumipad na, cahimat dating quinauiuilihan niya yaong caniyang dinarapoan, at marami man ang caniyang totoc(a)in doon. At con baga marami ang mañga ybong nagcacasama, at yaong ysa ay natamaan, ay yaong lahat, ay manilambo nang lumipad, at nagiyaciyac nang malacquing pagcatacot. Gayon pala ang ybon nang yñgat nila, at nang tacot maholi sila, bago ang mañga tauo,y, ang ualan yñgat yñgat, at ualan tacot tacot panain nang P. D(io)s., ay ano dili paran namamana ang ating P. Dios con balang ybig niyang parusahan dito sa lupa,y, pinarurusahan din, at balang ybig niyang patayin; at yholog sa Ynfierno; ay pinapatay din, at yhihoholog na ualan bahala sa Ynfierno?13

Iwinangis ni Fray San José ang mga Indio sa mga ibon na dumarapo sa “punongkahoy ng kasalanan,” at si Kristo naman ay isang mamamana na magpaparusa sa sinumang hindi lalayo doon sa sangang dinarapuan. Bakit nga raw ba hindi nagbabago ng masasamang asal ang mga Katutubo? Ito at ang iba pang tanong ang palalawigin ni San José upang maisulong ang aral ng kaniyang relihiyon.

Makapangyarihan ang hulagway ng ibon at mababatid yaon kapag tinitigang maigi ang mga anting-anting at tatak ng Katipunan.14 Pansin nga ni Zeus A. Salasar sa isang antigong anting-anting, “(pinakaubod) ang ibon sa bilog na lumaki nang lumaki hanggang maging santinakpan.” Ibon din ang sagisag ng “Langit” o “Ibong Araw,” aniya, at maging ni Bathala na inilarawang “matang-may-pakpak,” gaya ng matatagpuan sa ilang sinaunang watawat na ginamit ng Katipunan. Hindi kaya ibinatay ang nasabing mga hulagway sa isinaad sa Mateo 3:16?

“…Nang mabautismuhan si Jesus, umahon siya sa tubig. Nabuksan ang langit at nakita niya ang Espiritu ng Diyos, bumababa sa kaniya, gaya ng isang kalapati.”15

Kung babalikan ang ilang teksto ng gaya ni Fray San José at ni Fray Oliver, masisilip kahit paano ang taktika ng mga Espanyol na gamitin ang talinghaga ng katutubo upang maitampok ang kani-kanilang kaisipan; at sa kabilang dako’y mahihinuha rin kung paanong tinanggap, kung hindi man tandisang sinalungat at angkinin muli ng Katagalugan ang gayon pagsapit o pagkalipas ng himagsikang pinagyaman ng Katipunan ni Andres Bonifacio at ng mga kapanalig na anakpawis.

Ibong malaya bilang bansa
Ang binanggit ni Oliver at ang dalawang siniping mga kawikaan hinggil sa ibon ay mananalaytay nang matagal sa nagkaugat na tulang Tagalog. Pinakapopular sa lahat ang tulang “Bayan Ko” (1929?) ni José Corazon de Jesús, na nilapatan ng musika at ginamit ng mga manghihimagsik at aktibista mulang Pananakop ng Amerikano hanggang rurok ng Pag-aaklas sa EDSA Uno. Nakasaad sa ikatlo’t ikaapat na mga saknong ang hulagway ng ibong iniugnay sa bayang bihag at kailangang kumawala sa hawla ng paniniil:

Ibong mang may layang lumipad,
Kulungin mo at umiiyak;
Bayan pa kayang sakdal dilag
Ang di magnasang makaalpas…

Pilipinas kong minumutya,
Pugad ng luha ko’t dalita,
Aking adhika:
Makita kang sakdal laya!16

 

Mahihiwatigang ang “Bayan” ni J.C.de Jesus ay hindi karaniwang “bayan” kundi ang buong Katagalugan na nilunggati nina Bonifacio at Jacinto. Yaon ang bayan ng “ginto’t bulaklak” na magpapahiwatig ng yaman at rikit at ginhawang tinatamasa ng sinumang naninirahan doon. Ngunit nang dumating ang mananakop na banyaga, naghunos ang pook at naging “pugad ng dalita.” Kaya ang “paglaya” ang adhikang nanaisin ng tao, na siyang likás kahit sa isang ilahás na ibon. Tanggalin ang kalayaan, at maitutumbas iyon sa kamatayan. Ito ang matagal nang napagdilian ni Jacinto.

Maraming hayup lalu na sa ibon ang namamatay kung kulungin sa pagdaramdam ng pagkawala sa kanilang Kalayaan. Diyata’t ikaw na itinanging may bait sa Sandaigdigan ay daig pa ng hayup?17

 

Ang ibon bilang “inakay” at sagisag na “bayan” ay lilitaw sa mga tula ni Amado V. Hernandez at ng mga kaibigang makata. Maihahalimbawa ang isang saknong sa kaniyang “Ang Tula” (1924):

Iniluha na rin
ng aking panitik ang napakasaklap
ay binalian na ng dalawang pakpak
saka nang pamuling nakalipad-lipad,
sa gintong piitan
ay binilanggo ng isa pang Lakas
na nagpanggap munang kaibigang tapat.18
na palad ng ating lupang nililiyag.
Ibong inakay pa

Ang “inakay” na ibon ay mahihiwatigang tumutukoy sa Filipinas na lumaya sa pananakop ng Espanya, ngunit minalas na sinakop ng isa pang “Lakas” na tumutukoy sa Estados Unidos. Karaniwang talinghaga naman ang “gintong piitan” na mahahalatang hinugot mula sa mga kawikaan, gaya sa kasabihang “Ikulung me ing malayang pati-pati, Magnasa yang mabulus parati.” Samantala’y nakasaad sa tulang “Ibong Lagalag” (1931) ni Hernandez ang halaga ng pagkamalaya, at hindi maitutumbas ang ligaya sa pagkakamit lamang ng “pugad” i.e., pansarili o panlipunang seguridad. Kasanga naman ng “Ibong Lagalag” ang “Langkay ng mga Ibon…” (1931) na tila muslak na pagtanaw sa “malalayang ibong” ibig habulin ng persona sa tula patungo sa ideál na pook, “sa lupang ang tuwa’y walang pagkaputol.”

Higit namang mahaba at pagpapatuloy ng salaysay ng Noli me tangere at El filibusterismo ni José Rizal ang tulang “Ibong walang pugad” (1941) ni Iñigo Ed. Regalado. Konsistent si Regalado hinggil sa pagkasangkapan sa hulagway ng ibon: una, ang ibon bilang bayang naghahanap ng kalayaan; ikalawa, ang ibong mandaragit na sagisag ng imperyalismo; at ikatlo, ang ibon bilang sagisag ng pag-ibig sa kapuwa at kaligiran. Ang mga tulang “Leon at Agila” (1909), “Ibong nagtampo” (1912), at “Dagim” (1945) ni Regalado ay ilan lamang sa magpapatunay ng pabago-bagong pagkasangkapan niya sa talinghaga ng ibon.

Sa tulang “Hibik ng Pilipinas” (1932) ni Leonardo A. Dianzon, ipinagpatuloy wari ang magkakatanikalang tulang “Hibik ng Inang Filipinas sa Inang Espanya” ni Hermenegildo Flores, “Sagot ng Espanya sa Hibik ng Filipinas” ni Marcelo H. del Pilar, at “Katapusang Hibik ng Filipinas” ni Andres Bonifacio. Hindi pa tapos ang tula ni Bonifacio, at mahihiwatigan ito sa pambungad na saknong ni Dianzon na may pagwawangis sa “Inang Bayan” at “ibon.”

Kung tawagin ako’y Perlas ng dagat ng Silanganan,
ngunit ako’y parang ibong nakapiit sa kulungan;
kung sabihin ay sagana sa lahat ng kailangan
nguni’t salat sa paglayang pangarap ko habang araw;
ang lupain ko’y malawak, sagana sa kayamanan,
nguni’t ako’y suno lamang sa sarili kong tahanan.19

Ang ibon bilang talinghaga ng paglaya ay katatakutan maging ng mga galamay ng Hapones na sumakop sa Filipinas noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nang bigkasin ng anak ni F.T. Collantes ang tulang “Awit ng mga Ibon” (1944) at isahimpapawid sa radyo, dinakip ang makata ng mga kawal na Hapones at tinanong kundi man inurirat nang matagal ng autoridad hinggil sa kaniyang tulang tila nanghihimok na magpasiklab ng himagsikan. Muntik nang makulong noon si Collantes, ayon sa kaniyang anak na si Loreto Collantes-Cotongco.20 Payak, at masasabing pangmasa, ang tula ni F.T.Collantes. Inilarawan ang tagpo ng masaya’t masaganang mag-anak na ibon. Tahimik silang namumuhay, hanggang isang araw ay dumating ang batang nanilo sa amang-ibon. Ikinulong sa hawlang ginto ang ibon, binigyan ng mga patuka, ngunit nanatiling malungkot hanggang humina’t mamatay ito. At sa pangwakas na saknong, inilatag ni Collantes ang talinghaga ng ibong matalik sa puso ng mga Tagalog:

Kahit ginto ang hawla’t tanikala’y sutlang rosas
dalhin mo man sa palasyo’t patukain mo sa palad,
ibig pa ng isang ibon sa maliit niyang pugad
langit niya’t paraiso ang laya sa kanyang gubat.
Ang awit ng mga ibo’y di ginto ang tinatawag.
Ang awit ng mga ibo’y paglaya ang hinahanap.21

Mababakas din ang talinghaga ng ibon bilang sagisag ng kalayaan sa tula ni Ildefonso Santos, na pinamagatang “Tatlong Inakay” (1944?). Isinalaysay sa tula ang kalagayan ng tatlong inakay na naulila dahil ang kanilang inang ibon ay sinaklot ng bagyo’t namatay. Gutom na gutom ang mga inakay, at inasam nila ang pagbabalik ng kanilang inang ibon. Paliwanag nga ni I.Santos sa isang gurong nagngangalang Ginoong Sebastian mula sa National Teachers’ College hinggil sa layon ng tula:

I wrote “Tatlong Inakay” during the Jap(anese) occupation. Through a simple symbolism, I depicted in it the worries and miseries of Luzon, Visayas, and Mindanao while waiting for the return of the Americans. In this poem, the words are so arranged as to make the reader almost feel the rhythmic flapping of the birdies’ wings as well as the opening and closing of their bills. The symbolism may be disregarded and still the poem will remain an appropriate action poem for children.22

May iba pang makatang Tagalog ang gumamit ng hulagway ng mga ibon, lalo na ng sisiw nito. Kaya hindi kataka-taka kung gamitin din yaon ni Levi Celerio sa kaniyang popular na awiting-bayan, o ipamagat sa mga pelikula nina Rogelio dela Rosa, Fernando Poe Jr., at Dolphy, o itaguri sa naggagandahang binibini. Noong dekada 1980, maya ang sagisag ng makakaliwang armadong samahang tinaguriang “Sparrow Unit,” at naghari sa mga lansangan ng kalungsuran nang isa-isang patayin ang mga di-umano’y tiwaling pulis, militar, negosyante, at ahente ng sandatahang lakas ng Filipinas. Tinugon naman ito ng militar sa paggamit ng “lawin,” gaya sa “Task Force Lawin” at “OPLAN Lambat-Bitag,” upang supilin ang lumalaganap na armadong rebolusyon sa kapuwa lungsod at nayon.

Aves de Rapiña
Sinisipat din ang ibon bilang “marahas,” “mapagbalatkayo,” at “mapanakop” kung babalikan ang nakaraang panitikang Tagalog. Ang talinghaga ng “ibong mandaragit” ay magiging bangungot sa gaya ni Dean C. Worcester na naghabla sa korte’t nagwagi sa kasong libelo laban kina Martin Ocampo at Teodoro M. Kalaw na kapuwa may-ari ng El Renacimiento at Muling Pagsilang. Nasaling si Worcester, na noon ay kalihim na panloob sa gobyerno, at dinamdam ang pasaring na siya ang tinutukoy sa editoryal na “Aves de Rapiña” na sinulat ni Fidel Reyes para sa pahayagang El Renacimiento. Pinagbayad ng korte sina Ocampo at Kalaw kay Worcester ng halagang pitumpung libong piso, kaya nagbunga yaon upang ipasubasta ng mga peryodistang may-ari ang magkapatid na publikasyon. Ipinakulong si Kalaw, ngunit pinatawad pagkaraan ni Gobernador-Heneral Francis Harrison.23

 

Nabasa marahil ni Worcester ang Twelfth-Night ni William Shakespeare. Sino nga ba ang makalilimot sa paalalang,

We must not make a scarecrow of the law,
Setting it up to fear the birds of prey,
And let it keep one shape, till custom make it
Their perch and not their terror.

Ano’t anuman, malapit sa puso ng mga Filipino ang talinghaga ng “ibong mandaragit.” Kung babalikan ang Vocabulario de la Lengua Bicol (1865), nakalista ang apat na lahok hinggil sa “ave de rapina”: mananaguit (mananagit), uicuic (wikwik), banúg, at gnacgnac (ngakngák). Ang kapuwa mananagit at wikwik ay uri ng “ibong mandaragit” at wala nang iba pang kahulugan (“Un genero de ave de rapiña”). Na maaaring tumutukoy sa lawin o uwak. Samantalang ang kapuwa “banug” at “ngakngak” ay malalaking ibon (“Un género de ave de rapiña grande”). Bilang patunay na “banug” ang katutubong tawag sa “agila” ( “aguila,” mula sa Espanyol), itinala ni Fray Marcos de Lisboa ang ganito sa kaniyang Vocabulario:

Banug. pc. Un pajaro de rapiña como aguila. Nabanug, I, nag, volar cualquier pajaro alto, y sin menear las alas al modo del banug, o aguila. Y por metafora dicen: Garona yng minanog na nahog si coyan, cuando alguno cau de alto de bruzes.24

Balikan ang epiko ng Ilianen Monobo at mababakas ang bangis ng banug. Si Tulalang, na tinaguriang “Tagak ng Ilog Kulaman,” ay kinakailangang gapiin ang dambuhalang banug upang mailigtas ang kaniyang mga kababayan sa tiyak na kapahamakan. Tinalo ni Tulalang ang banug, at sumuko at humalik sa kaniyang kamay, saka nagpaalipin at naging tagapagbantay ng kaniyang tirahan. Bukod sa “banug,” may tinatawag ding “sicap” (sikap) na isa ring uri ng mandaragit na ayon kay Fray SanBuenaVentura ay:

Ave) Sicap (pc) de rapiña, otros dicen q es el milano, o un genero de aguiluchos medio paroos.25

Sa mga mito ng Bagobo, halimbawa, inilarawan ang nakasisindak na dambuhalang ibong tinawag na “Minokawa.” Si Minokawa ang pinaniniwalaang kumakain ng buwan at nagdudulot ng eklipse; at magagapi lamang umano ito kapag nag-ingay, nambulahaw nang sabay-sabay at ubos-lakas ang buong pamayanan.26 Sa Prosang Itim (1996) ni Mike L. Bigornia, lilitaw isang araw si Minokawa at magagapi ng ingay na mungkahi ng batang si Siday; ngunit may matandang nainggit sa bata, at humulang sa resureksiyon ng dambuhalang halimaw ay magiging Bakunawa yaon upang lupigin ang sambayanan.

Ang “Minokawa” noon ay magiging “agila”27 o “lawin” na daragit sa Filipinas noong panahon ng Amerikanisasyon at ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Halos walang pagtatangi sa dalawang limbas kung gamitin sa panulaang Tagalog noon, at mahihinuhang iisa ang ibig tukuyin: ang Amerika. Ang kakatwa’y ang agila, puna ni Benjamin Franklin, ay masukal ang loob at hindi dapat naging sagisag ng Amerika:

I wish the bald eagle had not been chosen as the representative of our country (USA); he is a bird of bad moral character… like those among men who live by sharping and robbing, he is generally poor, and often very lousy….28

Nabasa man o hindi ng mga manunulat na Tagalog ang sulat ni Franklin ay hindi mahalaga. Pinangatawanan ng Estados Unidos ang pagiging limbas nito—na magiging dahilan ng pagsiklab ng digmaang Filipino-Amerikano—bukod pa ang sapilitang pagpapalaganap ng banyagang edukasyon at kulturang maka-Ingles para sa mga Filipino. Ang nasabing tadhana ang magbubukas ng paningin ng maraming Filipinong manunulat, na magsisingit ng mapanghimagsik, kahit pa halos de-kahon, na mga taludtod na pawang pasaring sa maykapangyarihan.

Ang kakatwa’y mananatiling hulagway at anino ng imperyalismo ang “agila” hanggang panahon ng aktibismo noong dekada 1960-1980. Maihahalimbawa ang paglalarawan ng limbas na tumatakip ang mga bagwis sa sinag ng araw sa “The Woman and the Strange Eagle” ni José Ma. Sison:

Yet a strange eagle shuts out the sun.
Its talons of steel drip with blood;
Its wings stir the wind and darken the skies;
It has diamantine devouring eyes;
Shreds of flesh are in its razor bite.29

Na lumilinang ng isang larawang halos ipaskel sa gunam ng partisano; gayunman ay may tinig na nanghihimok sa mga mambabasang panain at pabagsakin ang mandaragit, at umasa sa tatamuhing maluwalhating tagumpay “ng pakikibaka.” Ang paglalarawan ni Sison sa banug—na masasabing laos at kumita na noong panahong iyon—ay maitatambis sa isang saknong ni David T. Mamaril na nagpapahiwatig din ng kakatwa’t halos tagaibang planetang halimaw:

Anong hayop itong lihi kay Satanas
Patalim ang tuka, ang buntot ay sibat;
Ang sungay na kanyon pag ipinapalag,
Ang baril na kuko ay nag-angat-angat;
Pangamba ang bagwis, ligalig ang pakpak
Kaya may ligamgam kung pumapagaspas;
Magdamag-maghapong anino ng sindak,
Kamandag ng lupit maghapo’t magdamag.30

Nakasisindak ang paglalarawan sa dalawang siniping saknong, at may kani-kaniyang lakas at halina. Samantala’y kung tila patuos at padamdamin ang gererong persona sa tula ni Sison, inilalarawan naman ng “Aves de Rapiña” ni Eric Gamalinda sa patanghal na tinig ang hulagway ng mapagbalatkayong buwitreng mananakop:

When the trumpets shattered the walls of our own
Jericho, the avenging angel drove
the Spaniards out, but in their place there stood
the American vulture, disguised as dove,
a swastika with white and lyrical wings.31

Pangmaramihan ang pangngalang “aves” ngunit iisa ang tinutukoy sa tula: ang buwitre (Estados Unidos) na nakabalatkayong “kalapati-ng-kapayapaan.” Sa unang saray ng pakahulugan, pulos bangkay at walang búhay na hayop ang kinakain ng buwitre at ni hindi nandaragit, kung ihahambing sa “agila” (banúg) o lawin (bánoy) na nandaragit ng buháy na ahas, manok, at unggoy. Kaya kung tutuon sa ikalawang saray ng pakahulugan, ang Amerikanong buwitre na karyon ay hindi basta buwitre bagkus naging mala-agila! Isang pangyayari iyong ikagugulat sa ornitolohiya.

 

Malaki na ang nabago sa pagsipat sa agila sa panulaang Filipino habang tumatagal. Kung babalikan ang koridong Ibong Adarna, may isang dambuhalang agila—na inutusan ng ermitanyo—ang naghatid kay Don Juan tungong Reynos de los Cristal upang makapiling niya si Donya Maria. Masunurin ang agila sa kaniyang panginoon, ngunit labis din ang pangangailangan nitong kumain ng ibon para mabuhay. Isang buwan ang naturang paglalakbay nang tuloy-tuloy at walang pahinga, at kinakailangang pabaunan ang agila ng 300 duruan na may tig-5,000 maliliit na ibon ang bawat isang tuhog upang maging pagkain nito. Kung susumahin, aabot sa 1.5 milyon ibon ang naubos ng agila bago sumapit sa kaharian ni Donya Maria. Kagila-gilalas, at halos makaubos ng isang sari ng ibon!

Pagliligtas naman sa sari ng agila ang pinaksa ng mang-aawit at kompositor na si Joey Ayala.32 Itinangis sa awit ang kabiguan ng personang makalipad gaya ng agila dahil “ang kagubatan ay unti-unting nawawala.” Kaya hangad ng personang tumulong na pasiglahin muli ang lungtiang kaligiran. Paano? Walang nakasaad. Kung paano tutulong ang persona na mabuhay ang kaharian ng “haring ibon” ay nananatiling posibilidad lamang, lalo sa persona. Kabalintunaan ang pagsasaad ng “haring ibong” walang kaharian at nasasakupan kundi ang persona. Ibong mandaragit kaya ang ibig ni Ayala na gayahin? Marahil. Gayunman, napakabuway ng liriks kung ihahambing sa indayog ng musika.

Matatagpuan din sa Filipinas ang iba pang alamat, at isa na rito ang pagtutunggali ng manok at ng lawin. Sa tulang “Ang Lawin at ang Sisiw” (1930) ni A.V.Hernandez, ang kapalaluan ng lawin ay inilarawan nang malinaw mulang hubog ng mga taludtod na tila ibong bukad ang mga bagwis hanggang sa ugnayan ng lawin sa kapuwa ibon o hayop. Bagaman makapangyarihan ang lawin kaysa sisiw, nanaig din ang maliit sa bandang huli dulot ng isang puwersang hindi inaasahan:

Nguni’t isang araw ay may ilang sisiw
na nagkakatuwa sa panginginain,
pinagsasaluhan
sa isang bakuran
ang wala nang buhay na bangkay ng lawing
natudla ng isang piling mamamaril.33

 

 

Ang siste na nakapalaman sa tula ay kahawig ng isa pang tula ni A.V. Hernandez na pinamagatang “Ang Tuka ng Lawin”34 (1931). Napulot ng persona ang isang munting ibon at kaniyang inalagaan, pinakain, pinagyaman. Ngunit dumating ang sandaling bumulas na malaking lawin ang sisiw, kumawala sa hawla, at tinuka pa ang persona nang walang habas. “Talaga nga namang ang lawin ay lawin,” ang naibulalas na lamang ng persona. Na kung tutuusin ay alingawngaw ng kawikaang, “Ang ibon ay hindi sasama kundi sa kapwa ibon.” Kaugnay iyon ng isa pang kawikaang nagsasaad ng pag-iingat sa pag-aalaga: “Ang ibong hawak na’y/ Pigiling magaling,/ Kapag nakawala’y/ Mahirap nang dakpin.//35 May iba pang tula si A.V.Hernandez na may hulagway ng ibon, ngunit ang pinakarurok marahil ay matatagpuan sa kaniyang nobelang Ibong Mandaragit (1969).36

Ang halina ng hulagway at anino ng lawin ay magpapatuloy sa paglipas ng panahon, at sa isang tula ni Rio Alma’y nagtunggali ang kapuwa lawin at bayawak na pawang nagtatangkang maangkin ang isang sisiw na minalas nang maligaw ito sa gilid ng sapa. Ayaw magbigayan ang dalawang gutóm, at nauwi ang lahat sa maghapong pagtutunggali. Kumambiyo ang salaysay sa dulong bahagi, at sa paggamit ng tila lente ng kamera’y ikinuwadro ang madilim, malagim na siste:

Samantala, limbas, aso, at alamid
Ay nalimi at matamang nakamasid…

Bawat isa’y may pakanang sadya’t lihim
Na maagaw niyang buo itong sisiw.37

Hindi naman lahat ng tulang may hibong “ibong mandaragit” ay katulad, o maitutulad lagi, sa mga likha ni A.V. Hernandez. Sa tulang “Tahimik” (1944) ni Gonzalo K. Flores ay mahihiwatigan ang lagim na sinasagisag ng kuwago para sa anumang daragitin nitong ulam, gaya ng daga o ahas:

tinitigan
ng palabang buwan
ang kuwago
sa kalansay na kamay
ng punong kapok.38

Tanging buwan lamang ang kayang “sumaksi” sa panganib na hatid ng kuwago. Ang punong kapok, na may hulagway ng kalansay na kamay, ay maaaring sumagisag sa tatamuhing kapalaran ng anumang mumunting hayop o ibong sasaklutin ng kuwago. Taglay ng kuwago ang lagim at panganib ng kamatayan, at nagiging salamin lamang nang sandaling yaon ang buwang kumakawala sa paglukob ng karimlan. Kung babalikan ang The Golden Bough,39 binanggit ni James Frazer ang kaugalian ng Malay na may konsepto umano ng kaluluwang gaya ng ibong handang lumipad at magtungo kung saan. Kung ilalapat yaon sa tula ni Flores, ang kuwago ang kaluluwa; ang punong kapok ang pahiwatig ng kamatayan; at ang buwan ang magdaragdag ng sagisag ng lagim na palalaganapin ng multo ng namatay. Taliwas ang tula ni Flores sa mga tula nina NVM Gonzalez (“Sun Bird,” 1933) at Maximo Ramos (“Oriole,” 1946) na pawang pagpapahiwatig lamang ng paglipas ng sandali.

Samantala, masasabing hindi lahat ay pabor sa pagsasarili ng “sisiw,” i.e., Filipinas. Pinuwing ng kritikong si Virgilio S. Almario ang tulang sa “Sa iyo, sisiw ng tumana” (1967) ni Teo S. Baylen dahil sa sablay nitong pagbasa ng kasaysayang ikinarga sa gaya ng hulagway ng “sisiw” na walang pasubaling tumutukoy sa Filipinas. Pansin nga ni Almario:

…Bago nagtapos ang dekada 60, inilathala ang isang tulang umuusig sa isang sisiw na ngayo’y nagpapalayas sa dating mapagpalang inahin. Hindi mahirap basahin na ang “sisiw” ay kumakatawan sa Pilipinas samantalang ang “mapagpalang pakpak” sa tula ay simbolo ng Estados Unidos.

Sa interpretasyon ni Baylen ng kasaysayan, ang “mapagpalang pakpak” ng Estados Unidos ay di-mandaragit at sa halip pa nga’y lumulukob sa mahina tulad ng Pilipinas nang ito’y “sisiw” pa lamang. Kaya naman isang malaking kapalaluan para kay Baylen ang pagpapalayas sa “inahin” na kaya naman ayaw umalis ay dahil may natatanaw na ibang “maninilang-bagwis” sa karatig-pook (ang mga Komunista sa Vietnam at Tsina?)40

 

Hindi masisisi ang puna ni Almario. Sa unang malas ay karaniwang paglalarawan ang nasabing tula hinggil sa sisiw na ibig kumawala sa tagapag-alaga nito (“Sisiw sa tumanang nalantad sa araw,/ Sa katasang itong bagong katutudling;/ Ano’t isa ka pang ngayo’y bumubugaw/ Sa pakpak na noo’y para mong inahin?/) Ang mga salitang “sisiw,” “inahin,” at “mandaragit” na pawang ipinasok ni Baylen sa kaniyang sumunod na mga saknong ay kargado ng mga pahiwatig na tumutuon noong nakalipas na panahon at nagtatangkang lumampas sa literal na pakahulugan. Ang sisiw sa tula ay hindi basta sisiw, dahil sinong sisiw ang ayaw bumuntot sa inahin nito? Hindi nalalayo ang “sisiw” ni Baylen sa “sisiw” na ginamit noon ni A.V. Hernandez. At ang “mga pakpak” na lumulukob sa sisiw ay halos alingawngaw ng “mapagkandiling asimilasyon” na inihayag ni Presidente William McKinley noong 21 Disyembre 1898.

Higit na pulido ang disenyo, indayog, at nilalaman ng “Uwak sa aking ulunan” ni Baylen. Ang “uwak” bilang ibong mandaragit ay nagsupling ng iba pang pakahulugang metapisikal na umaali-aligid sa ulunan ng persona:

Uwak, Uwak, Uwak!
Nagpaimbulog ka, at sa himpapawid,
Sa aking uluna’y umaali-aligid.
Ibig mong lumangkap
Sa kapayakan ko at dine sa tuktok
Nais mong magpugad sa puti kong buhok.41

Nagbabadya ng lagim ang uwak, na ang hulagway ay pinaiigting ng pambihirang gamit ng epizeuxis sa unang taludtod ng bawat saknong. Ang diyabolikong sagisag ng uwak ay tila nagpapaalunignig ng kawikaang,

Manaronka si gayang
A manuttut si matam.42

Binubulag ng uwak ang tagapag-alaga nito, ayon sa naturang kawikaan. Kaya ang uwak na magpupugad sa ulo’y tiyak na wawasakin ang anumang gunita’t tagumpay na nakamit ng persona. Na hindi dapat maganap, at pilit nilalabanan sa isip ng personang bagabag ng kung anumang puwersa. Siksik sa pahiwatig ang uwak, naisip marahil ni Baylen, at hindi naging mabait ang mga kuwentong-bayan at alamat para sa naturang nilalang.

 

Maiilap na ibon
Sa malig ng Filipinas, karaniwang maipapangkat ang mga ibon bilang pang-umaga o panggabi; migratoryo o mapaghimpil; mapanlikha o mapangwasak; marikit o mapangit; humuhuni o umaatungal; dambuhala o maliit; makalangit o makalupa; walang kamatayan o madaling mamatay; at matakaw o mapagbigay. May tiyak na pag-uuri ang mga ornitologo, na taliwas sa binanggit sa itaas, ngunit hindi iyon ang pakay ng pag-aaral na ito.

Sa laksa-laksang tula ng mga makatang Tagalog noong bago at makalipas ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, karaniwan nang ipinapalaman ang talinghaga ng ibon sa mga taludtod na may kaugnayan sa pag-ibig sa anak, babae, magulang, o kaligiran. Maihahalimbawa ang mga tula nina Julian Cruz Balmaseda, Iñigo Ed. Regalado, Emilio E. Bunag, José Corazón de Jesús, Florentino T. Collantes, Amado V. Hernandez, Leonardo A. Dianzon, Ildefonso Santos, José Esperanza Cruz, Manuel Principe Bautista, Emilio Mar. Antonio, Crecensio C. Marquez, at Bienvenido Ramos. Isang matandang awiting-bayan ang gumamit ng talinghaga ng ibong kulyawan (i.e., kilyawan) para maipahatid ang tugon ng dalaga sa masugid niyang binatang manliligaw:

May isang ibong kulyawan
Nasa dulo ng kawayan
Barilin mo’t patamaan
Huwag lamang masasaktan.43

 

Ang sumunod na mga saknong ay nagsasaad ng hiling ng dalagang halos imposibleng matupad ng kung sinong binatang manliligaw. Ngunit, ani babae, kapag nagawa iyon ng binata’y matamis na pagsinta ang kaniyang tatanggapin. Sa kabilang dako’y may awiting-bayan naman na nang-iinis sa babaeng kung umasta’y tila lalaki.

Sitsiritsit, alibangbang
Salaginto, salagubang
ang babae sa lansangan,
kung gumiri’y parang tandang.

 

Pumapalo na parang labuyo ang puna laban sa animo’y tibô (lesbian). Sino nga ba naman ang maaakit sa babaeng “may mahabang tahid, kundi man tarian?” Ang pagwawangis sa “babae” bilang “tandang” (na nanliligaw ng inahin?) ay mabulaklak na pananalitang batid ng mga Tagalog na may mahabang tradisyon hinggil sa sabong at pagpapalahi ng manok.

 

Ano’t anuman, kapag ginunita ang tula ni I.E. Regalado na nagpatibok sa puso ni Lina Flor (alyas ni Carolina Flores-Trinidad) ay mababatid kahit paano ang niloloob ng “Ang ibong nagtampo” (1912) sa kaniyang mangingibig:

 

Ang ibong nagtampo sa kasuyong ibon,
Muling magbabalik pagdating ng hapon,
Ang puso pa kayang sa tampo naluoy
Ang di pagbalikan ng dating yamungmong?44

 

Hinggil sa babaeng nagtampo sa kaniyang kasintahang lalaki ang tula, at batay umano sa karanasan ng makata. Ipinapahiwatig lamang sa tula na may sumapit mang masaklap na pangyayari sa dalawang nagmamahalan, “kamatayan lamang ang makapapaknit” sa kanilang pagtitinginan. Ang ganitong uri ng pagtula’y magiging halos palasak sa ibang makatang Tagalog, upang pagkaraan ay taguriang tila kumakatas sa sentimyento ang mga talinghaga nang panahong yaon.

 

May ibang makatang gaya ni Manuel Aguinaldo na isinalin sa Tagalog ang tulang Ingles ni Eugene Field, at pinamagatan yaong “Munting kalapating bughaw,” na nalatlaha sa Renacimiento Filipino noong 28 Enero 1911:

 

Kalapating munti na may matang bughaw
bagwis mo’y tiklupin at ikaw’y humimlay
sa piling ng inang ang inaawita’y
ang anak na irog sa kanyang tulugan.45

 

Ang “munting kalapating bughaw” ay hihigitan ni J.C.de Jesus nang sulatin niya ang “Ibong Asul” na inialay niya para sa minamahal niyang si Sion (Asuncion Lacdan). Magkaiba ang dalawang tula. Hinggil sa relasyong ina-anak ang kay Field, samantalang hinggil sa relasyong mag-asawa o babae-lalaki naman ang kay J.C.de Jesus. Kung may “kalapating bughaw,” hindi malalayo ang “kalapating puti,” na gaya sa tula ni Alberto Segismundo Cruz, ay sasagisag sa kapayapaang lunggati ng “lugaming bayan.”46 Ang mga puting kalapati—na atraksiyon sa kasalan—ay halos de-kahon na pagsapit ng EDSA Uno hanggang EDSA Dos sa kabutihang-palad ni dating Pangulo Corazón C. Aquino at Jaime Cardinal Sin, at paliliparin na lamang bilang ritwal ni Mike Velarde at ng mga kapanalig sa El Shaddai doon sa Luneta sa ilang pagkakataon.

 

Samantala, ang “kalapati” ay makakargahan ng isa pang pakahulugan sa paglipas ng panahon: puta o sex worker. Malalaos ang taguring “dama de noche” o “kulasisi ng hari,” at papalit ang “punay.” Noong bungad ng siglo 20, ang talinghaga ng “kalapati” bilang puta o baylarina ay mababanaagan sa mga nobelang gaya ng Ang Mananayaw (1910) ni Rosauro Almario; Ulilang Kalapati (1914) ni Maximo B. Sevilla, at Sampaguitang walang bango (1918) ni I.E. Regalado. Ang nobelang Sa Gitna ng Lusak (1915), halaw ni Gerardo R. Chanco sa La Dame aux Camélias ni Alexandre Dumas (anak), ay isang ispesimen ng matalinghagang pagtalakay sa buhay ng nasabing “kalapati,” at sa usaping prostitusyon sa kabuuan. Lilitaw hindi lamang sa mga tulang Tagalog ang talakay hinggil sa “kalapating-mababa-ang-lipad” kundi maging sa mga dula noong dekada sitenta. Mababanggit ang mga dula ni Jose Y. Dalisay Jr. na kabilang sa kaniyang aklat na Madilim ang gabi sa laot at iba pang dula ng ligaw na pag-ibig (1993). Ngunit ang “kalapating-dagat” ni Dalisay ay hindi matatagpuan sa madilim na salon na pulos belyas, bagkus inilugar sa loob ng bumibiyaheng barko.

 

Noon pa mang 1876-1896, ani Greg Bankoff, marami sa mga dalagang-bukid (i.e, babae sa kanayunan) ang naging puta dahil sa matinding pangangailangang kumita at mabuhay sa gitna ng karukhaan. Binondo ang sentro ng prostitusyon, at pumapangalawa lamang ang Ermita, dahil sa pagtataglay nito ng mga hotel, teatro, at makapal na populasyon ng mga Tsino.47 Gaya ng dati, ibinubugaw ang mga dalagang edad 20-pababa at malimit hinuhuli ng mga autoridad upang ibilanggo. Sa mga tula ng mga makatang Tagalog noong bago magkadigma, ang pagsipat sa babae’y napakataas, at kahit maging baylarina—gaya sa tula ni F.T.Collantes—ay may kakayahang magpanatili o ipagtanggol ang puri. Ang naturang paggalang sa babae ay tila alingawngaw ng ipinapayo ni Emilio Jacinto: ang pagkakapantay-pantay ng mga tao, anuman ang kulay ng balat, anuman ang taglay na paniniwala.

 

Mahihinuha ang pagtatangka ni J.C. de Jesus na itambis ang “kalapating- mababa- ang- lipad”—na halos palasak na noong panahon niya—sa hulagway ng “tagak.” Para sa makata, busilak ang ganda ng dalaga sa Filipinas gaya ng tagak, at kahit

 

Putik, burak, dumi ay tinutuntungan,
ang kataka-taka’y hindi narurumhan;
dalagang kahit mo pugayan ang dangal
ang kanyang kalulwa’y hindi mo masalang!48

 

Ang kabuuang tula’y pumupuri sa kariktan ng loob at labas ng babaeng Filipina. Taliwas na taliwas ito sa mapang-aglahing taguri sa dalagang tagabukid na sinamang-palad at ikinulong sa siyudad upang piliting maging “kalapating” halos di-makalipad ang pangangarap. Hindi kaya ang parehong tagak na ito ang nasa isip ni Rio Alma nang kaniyang sulatin ang:

 

Ngayon, aking nakita
Ang palayong tagak
At aking naalala
Ang esterong maburak.49

 

Maiuugnay pa ang nasabing tula ni Rio Alma sa dalawa pa niyang tulang nagsasanga ng hulagway at hiwaga ng tagak: “Pagbabalik ng mga tagak” (1982) at “Ang alamat ng pugad ng tagak” (1985). Malayang taludturan ang ginamit sa unang tula na mapagbulay, samantalang may tugma’t sukat ang ikalawa na mas mahaba at iniayon sa mahiligin sa kuwentong-bayan. Kung titimbangin ang tatlong tula ni Rio Alma, lilitaw na lampas na ang kaniyang mga tula sa nakagawiang pagsipat sa “tagak” na pinauso ni J.C. de Jesus at magsisilbing tulay yaon sa nakalipas at sa ngayon o hinaharap.

 

Para sa atin, ang tagak ay hindi tagak.
Ang kalabaw ay hindi rin kalabaw lamang
At ang romansa ng tagak at kalabaw
Ay higit sa pagtatalik ng bagwis at sungay.
Higit ito sa isang katutubong tanawin
Na maaaring ibenta sa mga banyaga’t bakasyonista
At paghihirapang unawain ng mga akademista.
Tinatawag natin itong pagsamba, tungkulin.
Sapagkat sa oras na ito
Sa pagbabalik ng mga birheng anak ng ulap
At sa pagdapo ng mga bagwis sa putikang likod,
Bawat isa sa atin ay tigib sa bagong usbong
Ng minanang sinaunang panaginip.50

 

Kahanga-hanga ang tagak, at gaya ng binanggit kanina, tagak din ang itataguri kay Tulalang na gumapi ng dambuhalang banug upang mapangalagaan ang kaniyang nasasakupan. Samantala’y ibon (kalapati?) din ang maghahatid ng tukso, tulad ng nakasaad sa halos pagaralgal na tanaga ni Alfrredo Navarro Salanga:

 

Pag lilipad ay tukso
Sa taong tagalupa
Ang ulap at ang langit
Di nila maaabot.51

 

At ang magpapagunita ng lagim, gaya sa “Ibon sa kawad ng koryente” ni Rio Alma:

 

Kahapon, may nasilip
Akong ibong nasaklit;
At ako’y nanaginip
Kagabi ng talahib.52

 

O dili kaya’y magiging makabagong bugtong na kayang magpahagikgik sa maruruming mag-isip:

 

Ako’y may isang ibong
Galing pa sa Malabon;
Nabubuhay sa tubig,
Namamatay sa lamig.53

 

Noon pa mang dekada 1940, itinuring na ni Alejandro G. Abadilla ang ibon bilang isa “sa mga kawal ng kalikasan” at kaugnay ng “umaga,” “batis,” “dampa,” “kawayan,” “kidlat, “baha,” “buwan,” “alitaptap,” at iba pa. Pawang isinangkap niya ang mga ito sa kaniyang tulang “Banyuhay” upang aniya’y “maitayo… ang kasaysayang ginagalawan ng buhay ng isang pangaraping sa palagay niya’y maaaring mangyari ngayon sapagka’t nangyari na noong araw sa katauhan ni Noé.”54 Si Abadilla ang nagpauso ng “banyuhay” na mula sa pinagdikit na mga salitang “bagong anyo ng buhay” na itinumbas naman sa “metamorphosis” sa Ingles. Saad nga niya:

 

2. IBON
Ang buong dalata’y
Nanawit na naman ng kaligayahan:
At ang mga ibon sa may kabukira’y
Nangasisiyahan
Sa nikat na bagong araw ng Silangan.

 

Kahawig ng dalumat ni Abadilla ang dalumat na nakapaloob sa “Silang namamaril ng mga ibon” (2003) ni Teo T. Antonio. Ayon sa tula, lumaki ang persona na taglay ang mayamang gunita ng samotsaring ibon mula sa kaniyang nayon. Ngunit

 

Ngayo’y naglaho na ang mga ibong
piskador, kilyawan, kalaw
na nakilala sa paninirador sa tabing ilog.
Kahit ang tikling, bakaw, at tagak sa bukid
ay alaala na lamang ng dumadapong kamusmusan.55

 

May iniiwang tanong ang persona sa kaniyang kaligiran—hinggil sa paglalaho ng sari ng ibon—na maaaring mahirap sagutin o sadyang walang sagot. Gayunman ay hindi iyon mahalaga. Ang pag-asam sa mga ilahás na ibon ay malilihis sa pagmamasid sa mga paruparo at tutubi upang matighaw, kahit paano, ang “uhaw na pananabik” sa nakalipas na hitik sa karanasan hinggil sa makukulay na ibon. At ang karanasang iyon ang mag-iiwan ng bait at dunong sa persona. Magandang itambis sa nasabing tula ang isang pang tula ni Antonio, pinamagatang “Pag-alulong ng mga Kalaw” (24 Marso 1995), na kumasangkapan naman sa hulagway ng punong lawan. Habang itinutumba ng magtotroso ang lawan, ayon sa tula, umaalulong ang mga kalaw bilang pahiwatig ng kanilang pagdadalamhati sa pagkawak ng kagubatan. May iba pang tula si Antonio na kaugnay sa ibon, gaya “Pakpak ng Pabo” at “Sako ng Patuka,” na pawang pasalaysay at halos tumutulay sa pagbabalik-tanaw.

 

Bukod kina J.C. de Jesús, I.E. Regalado, at A.V. Hernandez, si Rio Alma lamang marahil ang masasabing masigasig at malawak gumamit ng talinghaga ng ibon sa panulaang Filipino sa yugto ngayon ng ating panitikan. Mulang “Buwitre” (1964), “Ako’y isang Fenix” (1964), at “Peregrinasyon” na pawang nagtatangkang kumawala sa nakalipas na paraan ng pagtulang Tagalog, maghuhunos ang tinig, tindig, at bait ng mga tula ni Rio Alma mulang nangungulila (“Sa isang munting ibon,” 1983; “Isang mayang pula ang pangungulila, 1976), nagmamatwid (“Bagwis,” 1983) hanggang nagpapagunita (“Pangangarap-ulap,” 1986), nagpaparikit (“Maryakapra,” 1978; “Kuwago, 1998), at nagpapaalab (“Pagbabalik ng Tagak,” 1982). Sa kabila ng lahat ng ibon ng makata, maitatambis din ang hulagway ng paniki na kaniyang kinasangkapan sa pagsipat sa anggulo ng malungkuting lupaing nakapaloob sa mala-epikong “Oriental” (1987). Nilampasan na ni Rio Alma ang kaniyang kapanahon habang taglay ang pambihirang poetikang malalim, malawak, makabuluhan para sa mga mambabasa ngayon. At ang magiging tugon ng ilang kabataang makata’y lumikha ng hulagway ng ibong halos paloob at paliit ang pagpapamalay, upang kahit paano’y lumihis sa ibinaong muhon ng kanilang tinitingalang makata.

 

 

Pagbabalik ng Ibong Adarna
Bago pa man dumating ang isang Rio Alma’y may isa nang José de la Cruz (Huseng Sisiw) na, at ayon kay Jose Maria Rivera, ang siyang may-akda ng Ibong Adarna.

 

Ang totoo’y nakaaaliw ang pagbabalik sa nasabing korido. Marami doong kagila-gilalas na tagpo, gaya sa pagpapamalas sa mala-alahas na anyo ng Piedras Platas at sa pagbabagong-kulay at anyo ng Ibong Adarna. Kahindik-hindik ang tunggalian ng tao laban sa halimaw o dili kaya’y ng taong mortal at ng kaligirang sobrenatural. Maihahalimbawa rito ang pakikipagsapalaran ni Don Juan sa higante o sa serpiyenteng may pitong ulo, at ang paghuhunos ng prinsesang naging isda. Kaiga-igaya ang kapuwa damdamin at diwain ng buong salaysay, at maituturing na pinakatampok dito ang pilosopiya hinggil sa kawanggawa (na tila alingawngaw ng aral sa Budismo) na isinaad ng ermitanyong tumulong kay Don Juan. Kumbaga’y isang mahabang pelikula na nasa anyong patula ang Ibong Adarna.

 

Lahat ng tauhan—mulang Haring Fernando hanggang Prinsesa Maria Blanca—ay may angking kahinaan at lakas. Halimbawa’y sakitin si Haring Fernando gayong taglay niya ang kapangyarihan ng buong kaharian ng Berbanya. Pinakamabait si Don Juan ngunit lagi siyang napaglalalangan at pinagtataksilan ng kaniyang mga kapatid na sina Don Pedro at Don Diego. Nakagagamot ang marikit na huni ng Ibong Adarna ngunit may mahiwagang ipot itong kayang gawing bato ang sinumang makakatulog sa paghihintay. Mapagmahal si Prinsesa Maria kay Don Juan subalit marunong din siyang manibugho at magalit.

 

Samantala’y ang kaligiran ng Ibong Adarna ay tila nagsasalimbayang realidad at panaginip, gaya ng pagbanggit sa “Berbanya,” “Bundok Tabor,” “Armenya,” “Inglatera,” “Ilog Herdan,” “Kaharian ng De los Cristal,” “Haring Salermo,” at “Adarna.” Ang Berbanya ay posibleng alusyon sa pook ng Verbania na matatagpuan sa rehiyon ng Piemonte ng Italy o dili kaya’y sa Verbany na matatagpuan sa Ukraine. Ang Bundok Tabor ay alusyon sa Mt. Thabor (Jebel et Tur, para sa mga Arabe) na matatagpuan sa Israel at pinaniniwalaang isa sa mga sagradong pook ng mga Kristiyano at Ebreo. Ang Armenya ay walang pasubaling tumutukoy sa Armenia na isang rehiyon sa sinaunang Turkey. Ang Ilog Herdan ay tila paglalaro sa salitang Ilog Jordan sa Jordan. Ang Inglatera ay tumutukoy sa England. Ang Reynos de los Cristal ay may pinakalapit na alusyon sa Cyprus—na dating tinawag na Alasya, ayon kay Ahmet Goksan—dahil sa angkin nitong pinakamagandang klima, kabundukan, at baybayin, bukod pa sa estratehikong posisyon nito sa Mediterraneo. Ang Haring Salermo ay mahihinuhang inugat mula sa lalawigan ng Salermo, Italy. Saksi ang Salermo sa pananakop ni Favius Maximus noong 307 AD at ni Hannibal noong 215 AD; at nagpamukadkad ng mga parokya, monasteryo, at kumbento sa mga bayan nito noong siglo 1900. Ang Adarna ay malakas ang alusyon sa isang bayan ng Ada(r)na sa rehiyong Cilicia ng Turkey. Naging makasaysayang pook ang Adana na pinagtapunan ng magkapatid na tagasunod ni Ali Muhammad Bab at pinagmulan ng dalawang relihiyong kilusan na tinaguriang Babis (Sobh Azal) at Baha’is (Baha’ullah) noong panahon ng Imperyong Ottoman.

 

Sa isang talumpati ni Ayatollah Khomeini noong 2 Mayo 1963, tinukoy niya ang Adarna (tipograpikong mali?) bilang bahagi ng dating Asia Minor noong panahon ng Imperyong Ottoman. Ayon sa mga antigong mapa ng Asia Minor, ang “Adana” o “Adarna” (na nasusulat na “Adana” sa ngayon) ay matatagpuan sa Turkey. Ang mga sinaunang rehiyon ng Turkey ay kinabibilangan ng Aeolis, Armenia, Cappadocia, Caria, Cilicia, Galatia, Ionia, Lycia, Lydia, Pamphylia, Paphlagonia, Pisidia, Pontus, Phrygia, Thrace, at Troas. Matatagpuan ang Adana sa rehiyon ng Cilicia, na malapit sa Dagat Mediterraneo. Ang Ibong Adarna ay mahihinuhang hinugot sa malig ng Turkey at karatig-bansa nitong Iran, Iraq, Syria, Cyprus, Jordan, Israel, Lebanon, Saudi Arabia, Bulgaria, Greece, at Italy. Sa mitolohiyang Iranian, may binanggit hinggil sa Vispobish (Punongkahoy ng Gamot), at doon dumarapo ang Ibong Saena na may ulo ng leon at katawan ng ibon. Ang Vispobish ay may pagkakahawig sa Piedras Platas, samantalang ang Ibong Adarna ay hindi nalalayo sa fenix ng mitolohiyang Arabe, Griyego, at Tsino. Katunayan tinawag ang fenix na Feng-Huang, Ho-oo, Benu, Yel, firebird, at iba pa, bagaman hindi nagkakalayo ang mga paglalarawan ng kani-kaniyang katangian.

 

Mababanggit din ang alusyon hinggil sa Kristiyanismo at Islam, o hinggil sa mga mitong Griyego, Tsino, at Europeo. Pawang matatagpuan yaon sa binanggit na mga pangalang gaya ng agila, alitaptap, Bernardo Carpio, Birheng Maria, Cristalino, fenix, hardin, Hesukristo, kastilyo, lobo, isda, maya, olikorniyo, serpiyente, trigo, at Venus. Kung pagbabatayan ang pinaghalo-halong alusyon sa Ibong Adarna, masasabing hindi purong metriko romanse mulang Espanya, Gresya, at Inglatera ang naturang korido. Taliwas sa Florante at Laura ni Francisco Balagtas, ang Ibong Adarna ay hindi nakatuon sa pulos alusyong Griyego-Romano. Nagamit sa Ibong Adarna ang mga banyagang pangalan ng pook, hayop, ibon, at tao subalit halos nananatili lamang ang mga pahiwatig sa pagsasaad ng mga pangalan at natatanging paglalarawan ng ilang katangian ng tinutukoy. Ginamit ng makata ang mga pangalan sa iba’t ibang larang, ngunit nananatiling Tagalog ang kabuuan o ang esensiya ng tula.

 

Ang nasabing korido’y maituturing na bahagi ng pandaigdigang hulagway at hindi malalayo sa mito at alamat na lumaganap sa sari-saring kultura. Halimbawa, ang fenix na itinala ng dramatistang si Ezekiel noong ikalawang siglo ay may napakarikit na awit at siyang itinuturing na “Hari ng mga Ibon.” Mababanggit ang alusyon sa napakulay na ibong nakuhanan ng balahibo ni Tsarevich Ivan. Ang balahibo’y pinaniniwalaang nakagagamot ng anumang sakit. Kahawig niyon ang Simurg o Senmurv mula sa sinaunang Persia, at sinasabing ang mga balahibo’y nagtataglay ng pambihirang gamot. Ang Ba sa sinaunang Ehipto, ayon sa mga guhit sa papyrus ng Ani, ay may ulo ng tao ngunit may katawan ng agila at pinaniniwalaang taglay ng sinumang tao. Nakapagsasalita ang maalamat na falkong tinatawag na Karshipta mula sa sinaunang Persiya, at maihahambing sa Ibong Adarna ni Don Juan at sa alagang ibon ni Bantugan. Sagisag ng resureksiyon ang Bennu ng sinaunang Ehipto, at maitatambis sa katyaw ni Lam-ang. Samantala’y ang Pheng o feng sa Tsino ay malayo sa Ibong Adarna ngunit napakalapit sa Bakunawa na ayon sa alamat ay kayang kumait ng araw. Kabaligtaran naman ng “agila” sa Ibong Adarna ang Ziz, na ayon sa Aklat ng mga Awit, ay isang dambuhalang ibong nangangalaga sa maliliit na ibon.

 

Kung sino man ang autor ng Ibong Adarna ay maihahakang mahusay siyang makatang Tagalog, bagaman hindi kasimpulido ni Francisco Balagtas. May ilang sablay sa sukat, at may ilang saknong na ipinandudulong tugma ang pulos pang-abay na “na” bilang epistrophe, sa Ibong Adarna.56 Ang naturang karupukan ng korido ay pakikialaman ng maraming editor sa textbuk upang ituwid umano ang pagkakamali sa tula. Gayunman, mahahalatang batid ng may-akda ng korido ang wikang Tagalog. Halos dalawang porsiyento lamang ang mga salitang Espanyol at iba pang banyagang kataga na pawang pumasok sa Ibong Adarna; at ang 98 porsiyento ng wika ay Tagalog ang ginamit.57 At bagaman may binanggit hinggil sa “kaharian,” “kastilyo,” “hari,” “reyna,” “prinsipe,” at “prinsesa,” walang detalyadong paglalarawang nakatuon hinggil sa anyo, silbi, at pagkilos nito bilang mga buháy na larawan sa tula. Walang makikitang direktang tumbasan, halimbawa ng tauhan at pahiwatig, ng mga lunang maharlika at ng mga tunay o maalamat na pangyayari na pinag-ugatan nito.

 

May ilang katangian ng ibon at ang kaanak nitong manok, sa mga epikong bayan ng Filipinas ang masasabing kahawig sa mga binanggit na pangyayari sa Ibong Adarna. Halimbawa, may dambuhalang banúg sa epikong Tulalang, bagaman tinagalog na “agila” iyon sa naturang korido. Sa Kudaman ng Palawan naman ay may binanggit na Linggisan, ang alaga ni Kudaman na naglilipad sa kaniya sa anumang pook, at maihahambing ito sa agila na naging tagapaghatid ni Don Juan. (Isa pang motif na kahawig sa Kudaman at matatagpuan sa Ibong Adarna ang pagbanggit ng numerong “pito” bilang mahiwagang pahiwatig. Lumilitaw na 27 ulit binanggit ang salitang “pito” sa Ibong Adarna, at maihahalimbawa ang “pitong bundok,” “pitong pagsubok,” “pitong kulay,” at “pitong awit.”) Maihahambing din ang pambihirang pagwawangis ng katangian ng kalapati sa dilag na kapatid ni Tuwaang, na hindi malalayo sa paglalarawan sa Adarna bilang dilag na nagpapalit ng balahibong damit. Kung nakapagsasalita ang Adarna gaya ng tao, nakapagsasalita rin ang abukay ni Bantugan. Ang ibon ni Bantugan ang tumukoy sa namatay na prinsipe at kaniyang amo. Kung babalikan ang korido, ibinunyag naman ng Adarna kay Haring Fernando ang kataksilan ng magkapatid na Don Diego at Don Pedro kay Don Juan, at ang balak na pagpatay sa nakababata nilang kapatid. Binanggit sa epikong Gaddang na Lumalindaw ang paghahain ng sangkaterbang manok, kalabaw, baboy, at iba pang hayop nang magdiwang ng pista sa kasalan. Nakahihigit sa lahat ang katyaw sa Biag ti Lam-ang, at siyang naging katuwang ng aso upang mapanumbalik ang buhay ni Lam-ang na kinain ng berkakan.

 

Umagaw ng pansin ang Ibong Adarna at makikita ang bisa nito kahit sa mga kuwento ng katutubong Bukidnon.58 Maihahalimbawa ang “Pagpagayuk daw su Hari” (“Ang ibon at ang hari”), bagaman ang dumi ng ibon ang nakapagpagaling sa hari at hindi ang huni ng ibon. Ilang ulit nang isinapelikula ang korido, na ang pinakabago ay ang Ang TV: The Adarna Adventure (1987) ni Johnny Manahan; at nilapatan ng musika para awitin nina Regine Velasquez at Martin Nievera. Idinibuho noon ang korido sa komiks, gaya ng rendisyon ni Dionisio J. Roque at isinalaysay ni M. Franco; at isinadula, at maihahalimbawa ang “Pagkaawit ng Adarna” na sinulat ni Paul Dumol at idinerek ni Donato Karingal. Ngayong taon, itatanghal ang magkahiwalay na adaptasyon ng Ibong Adarna batay sa iskrip ni Rene O. Villanueva at ng pambansang alagad ng sining Nick Joaquin. Adarna rin ang ipinangalan sa isang publikasyong tanyag ngayon sa hanay ng mga kabataan. Hahaba pa ang talaan kung babanggitin lahat ang mga likhang-sining na pinagdapuan—gaya sa eskultura, pintura, sayaw, at dramang panradyo—kundi man sinamang-palad na gawing bato ng Adarna. Pinakamasaklap marahil ang mga teksbuk sa Mataas na Paaralan. Ang halos lahat ng teksbuk hinggil sa Ibong Adarna—maliban sa pinamatnugutan nina Rogelio G. Mangahas at Mike L. Bigornia—ay pawang alingawngaw lamang sa isa’t isa at napakahilig magkopyahan ng mga araling ipapasa sa mga mag-aaral. Dinaraan na lamang sa grafiks at ilustrasyon ang lahat upang mapunuan ang mga kagila-gilalas na pagkukulang sa salisik at pagsusuri ng akda. Ang nakapagtataka’y napalalampas ng Kagawaran ng Edukasyon ang nasabing mga pagkukulang, mga pagkukulang na pagdurusahan din ng mga guro, at siyang magpapabato sa mga mag-aaral upang kayamutan ang pag-aaral.

 

Ang talinghaga ng Ibong Adarna ay mananatili marahil sa ating piling nang mahabang panahon. Kayang makapagdulot ng gamot ang Adarna hindi lamang sa pisikal na pangangatawan kundi maging sa kaluluwa. Adarna ang magtitipon ng gunita, gaya sa tagpong ilahad ng naturang ibon ang buong naganap sa kalunos-lunos na yugto ni Don Juan na dumanas ng pagtataksil mula sa kaniyang dalawang kapatid. Adarna ang makahuhugot ng pinakamabangis at pinakamabait sa tao na kailangang sumailalim sa mga pagsubok. Ngunit Adarna rin ang maghahain ng mga patibong—ng nakabubulag na mga kulay at nakapagpapahimbing na huni—para sa sinumang tao na nakatakdang ipiit ang gunita sa loob ng bato. Panahon na upang lumaya ang Ibong Adarna mula sa ating kapabayaan kundi man kubling katangahan. Kaya kailangan ang matitinik na manunulat at mananaliksik, bukod sa matatalisik at pasensiyosang guro at kritiko, upang lubos nating maangkin ang hiwaga ng ating panitikan.

 

Ang panayam na ito hinggil sa dalumat ng ibon ay simula lamang. Marami pang dapat tuklasin sa ating bansa, at nangangailangan ng iba pang higit na matalisik na mananaliksik kung ihahambing sa inyong abang lingkod.

 

 

(Unang binasa ni Roberto T. Añonuevo sa ICW Huntahan Series, UP, Diliman noong 30 Enero 2003.)

 

 

 

 

 

Mga Tala

1 Para sa karagdagang impormasyon, basahin ang The Myth na tinipon at inedit ni Damiana L. Eugenio, Quezon City: University of the Philippines Press, 1993. Ang siniping pamahiin ay matatagpuan Mga Pamahiing Pilipino, ni Sotero B. Peji, Bulacan: Pejirez Publishing Company, Inc. Walang petsa.

2 Inilathala ng UST ang unang tomo ng Historia de las islas e indios de Bisayas… 1668 na isinalin sa Ingles, inedit, at ipinaliwag nina Cantius J. Kobak, O.F.M. at Lucio Gutierrez, O.P. Nasa ikalawang tomo ang hinggil sa mga ibon, manok, bibe, at kauri; at inaasahang ilalathala yaon ng UST sa madaling panahon.

3 Basahin ang aklat ni Dioscoro S. Rabor, na pinamagatang Guide to Philippine Flora and Fauna, Philippine Birds, Volume XI, na inilathala ng Natural Resources Management Center, Ministry of Natural Resources, at Unibersidad ng Pilipinas, 1986. Inuri niya sa aklat ang sari-saring ibon na matatagpuan sa Filipinas, at iniayon ang talakay para sa karaniwang tao.

4 Mula sa artikulong sinulat ni Walfrido E. Gloria, na pinamagatang “Parks and Wildlife Legislation” na kabilang sa aklat na Environmental Laws in the Philippines, Quezon City: Institute of International Legal Studies, 1992.

5 Ibid., p. 182.

6 Mula sa Declaración de la Doctrina Christiana en Idioma Tagalog ni Juan de Oliver OFM (+1599), inedit ni Jose M. Cruz, SJ at inilathala ng Pulong: Sources for Philippine Studies, Ateneo de Manila University, Quezon City: 1995. Bilang karagdagang paliwanag basahin ang mapanuring sanaysay ni Jose Mario C. Francisco, S.J. na pinamagatang “Oliver’s Reading of Nature” sa dulong bahagi ng naturang aklat.

7 Kabilang ang “pagalà” sa pamilyang Pelecanidae, at higit na kilala bilang “Philippine Pelican” sa Ingles. Taal ito sa Filipinas, at matatagpuan sa Luzon at Mindanao. Para sa karagdagang impormasyon, basahin ang website ng Protected Areas and Wildlife Bureau ng Department of Environment and Natural Resources, na <http:/www.denr.gov.ph>.

8 Unang pinansin ito ni Mario C. Francisco, S.J. sa kaniyang sanaysay, at isinaad pang hindi talaga gayon ang nagaganap kung sisipatin sa larang ng zoolohiya at antropolohiya.

9 Ibid, p. 215.

10 Mula sa The Proverbs, tinipon at inedit ni Damiana L. Eugenio, Quezon City: UP Press, 2002. Sinipi ni Eugenio mula sa tala ni Elena de Rosas, na pinamagatang “Mga Salawikain, Sawikain, at Kawikaan” na binubuo ng 326 na lahok na pawang hango sa mga bayan ng Laguna.

11 Ibid, p. 43. Kahawig ito ng kay E.d. Rosas.

12 Ibid, p. 42. Hango naman ang nasabing kasabihan, na sinipi ni D.L. Eugenio, sa Coleccion de Refranes, Frases y Modismos Tagalos. Traducidos y explicados en Castellano. Guadalupe: Pequeña Imprenta del Asilo de Huerfanos, 1890. Taglay niyon ang 876 katutubong salawikain.

13 Mula sa Sermones ni Francisco Blancas de San José OP (+1614), inedit ni José Mario C. Francisco SJ. Quezon City: PULONG Sources for Philippine Studies, Ateneo de Manila University, p. 67-68.

14 Basahin ang sinulat ni Zeus A. Salazar, na pinamagatang Ang Kartilya ni Emilio Jacinto at ang Diwang Pilipino sa Agos ng Kasaysayan, lathalain bilang 6 ng Bagong Kasaysayan, na inilathala ng Palimbagan ng Lahi noong 1999. Nakasaad sa sari-saring mga anting-anting at tatak ng Katipunan ang hulagway ng ibon, bathala, at araw na pawang may kaugnayan sa himagsikan.

15 Matatagpuan sa aklat ni San Mateo, Magandang Balita Biblia (salin sa wikang Tagalog), Manila: Philippine Bible Society, 1980.

16 Mula sa José Corazon de Jesús, Mga Piling Tula inedit ni Virgilio S. Almario, Lungsod Quezon: Aklat Balagtasyana, 1984.

17 Mula sa Kartilya ni Emilio Jacinto, sa ilalim ng pamagat na “Kalayaan.” Sinipi sa Ang Kartilya ni Emilio Jacinto at ang Diwang Pilipino sa Agos ng Kasaysayan ni Zeus A. Salazar. Quezon City: BAKAS, 1999, p. 93.

18 Gamit ang sagisag-panulat na “Mapangarapin,” si Amado V. Hernandez ay nagwagi sa timpalak ng Liwayway at ginantimpalaan noong 19 Setyembre 1924. Para sa karagdagang impormasyon, basahin ang Amado V. Hernandez: Tudla at Tudling, na inedit ni Rosario Torres-Yu at inilathala ng UP Press noong 1984.

19 Mula sa koleksiyon ni Teodoro A. Agoncillo, at hindi pa nalalathala.

20 Naging dekana sa Far Eastern University nang matagal si Loreto Collantes-Cotongco bago binawian ng buhay noong 1999. Ang kaniyang disertasyon sa M.A. doon sa Manuel L. Quezon University ay tumalakay sa naging buhay at mga akda ng kaniyang pamosong amang makata.

21 Mula sa Ang Tulisan at iba pang talinghaga ni Florentino T. Collantes, inedit ni Roberto T. Añonuevo. Inilathala ng Ateneo de Manila University Press noong 1999.

22 Mula ito sa isang sulat ni Ildefonso Santos sa isang nagngangalang Ginoong Sebastian, at may petsang 10 Hulyo 1950.

23 Para sa karagdagang impormasyon, basahin ang Balagtasismo versus Modernismo ni Virgilio S. Almario, inilathala ng Ateneo de Manila University Press noong 1984. Binanggit din ni Teodoro A. Agoncillo ang kasong Aves de Rapiña sa kaniyang aklat na History of the Filipino People, ikawalong edisyon, at inilathala ng Garotech Publishing.

24 Mula sa Vocabulario de la Lengua Bicol ni Fray Marcos de Lisboa, Manila: Establecimiento Tipografico del Colegio de Santo Tomas, 1865, p. 56.

25 Mula sa Vocabulario Delengua Tagala ni Fray Pedro de SanBuenaVentura, inilathala ng Villa de Pila, Por Thomas Pinpin, y Domingo Long, noong 1613, p. 95. Ang iba pang binanggit ni SanBuenaVentura na pawang uri ng mga ibon ay “pagala” (pelikano); “tigmamanucqin” (tigmamanunukin) na kapag humuni ng labay—maalamat at nagbabalang tinig—ay may masamang magaganap sa makarinig niyon; at “salacsac” (salaksak) na kauri ng tagak at bakaw.

26 Nakapaloob ang kuwentong ito ng mga Bagobo sa The Myth, na tinipon at inedit ni Damiana L. Eugenio. Inilathala ng UP Press ang aklat noong 1994. Samantala, mahusay ang rendisyon ng tulang pasalaysay ni Mike L. Bigornia sa kaniyang “Minokawa” na pinagsumundan at hinubugan ng isa pang tulang pasalaysay ni Roberto T. Añonuevo sa pamagat na “Ang halimaw na kumain ng buwan” (1998). Naghunos si Minokawa na bakunawa at higanteng gagamba, at pinangangambahang naging duguang buwan na kinatatakutan ng sambayanan.

27 Tumutukoy ito sa “bald eagle” (Haliaeetus leucocephalus) na sagisag ng Estados Unidos, at nakapahiyas sa eskudo ng Amerika. “Banóy,” banúg,” o “manaul” ang katutubong tawag sa “agila,” samantalang “banog” (Samar-Leyte), “bulawe” (Kapampangan), at “dapay” (Hiligaynon) naman ang “lawin.” Ayon naman sa Diksyunaryo-Tesauro Pilipino-Ingles (1972) ni Jose Villa Panganiban, ang “lawin” ay mula sa salitang Tsino, na sinasang-ayunan ni Dr. Mario I. Miclat na eksperto sa wikang Tsino; ngunit kapag binuklat ang Vocabulario de la Lengua Tagala (1860) nina Juan de Noceda at Pedro de Sanlucar, ang “lauin” (lawin) ay Tagalog at isang uri ng ibong mandaragit.

28 Sulat ni Benjamin Franklin para kay Sarah Bache, at may petsang 26 Enero 1784. Hinango ang sipi sa Bartlett’s Familiar Quotations, inedit nina John Bartlett at Justin Kaplan, ika-16 edisyon, Toronto: 1992.

29 Sinipi mula sa Kamao, Tula ng Protesta 1970-1986, inedit ni Alfrredo Navarro-Salanga at iba pa, Manila: Cultural Center of the Philippines, 1987, mp. 234-235.

30 Mula sa tulang “Anong hayop ito?” ni David Mamaril, at kabilang sa Talulot ng Umaga na inilathala ng Ateneo de Manila University Press noong 1999.

31 Mula sa Kamao, Tula ng Protesta 1970-1986, p. 319.

32 Basahin ang “Agila (Haring Ibon)” ni Joey Ayala at ng Bagong Lumad, mula sa Universal Records. Hango sa Rock ‘N’ Roll, No.3, at inilathala noong 1994.

33 Ang buong teksto nito ay mababasa sa Amado V. Hernandez: Tudla at Tudling na pinamatnugutan ni Rose Torres-Yu, at inilathala ng UP Press noong 1986.

34 Dalawa ang bersiyon nito sa antolohiyang binuo ni Rose Torres-Yu. Ang unang bersiyon na nalathala noong 1930 ay tig-aapat ang taludtod sa bawat saknong at bawat taludtod ay lalabindalawahin ang sukat na may isahang tugmaan. Samantalang ang ikalawang bersiyon na matatagpuan sa seksiyong “Sa gilid ng doktrina at katotohanan” ay tinilad ang unang saknong at hinati sa dalawa. Kaya lumabas na 6,6,12,12,12 ang bilang ng pantig sa isang saknong. Sa ikalawang bersiyon, muling inianyong tila tuka ng ibon ang bawat taludtod.

35 Mula kay Eugenio, p. 44.

36 Inilathala ito ng M & L Licudine Enterprises, na may paunang salita ni Heneral Carlos P. Romulo at epilogo ni E. San Juan, Jr.

37 Mula sa tulang “Duwelo ng lawin at bayawak” ni Rio Alma, unang nalathala sa Doktrinang Anakpawis noong 29 Mayo 1973, at muling inilathala sa Una kong milenyum 1963-1981 na inilathala ng UP Press noong 1998, p. 139.

38 Nalathala ang tula sa Liwayway noong 22 Enero 1944, sa ilalim ng sagisag-panulat na Severino Gerundio ni Gonzalo K. Flores. Para sa karagdagang impormasyon, basahin ang Balagtasismo versus Modernismo ni Virgilio S. Almario.

39 Basahin ang Kabanata XVIII ng The Golden Bough ni Sir James Frazer, Finland: Wordsworth Editions, 1993. May 12 tomo ang naturang akda (1890-1915), ngunit may pinaikling bersiyon ang autor na inilathala noong 1922.

40 Almario, Virgilio S. Balagtasismo versus Modernismo, Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1984, mp. 260-61. Para sa karagdagang impormasyon, basahin ang Tinig ng Darating at iba pang tula ni Teo S. Baylen, pinili at binigyang introduksiyon ni Jimmuel C. Naval, Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 2001. Malaking tulong ang pag-aaral ni Naval hinggil sa poetika ni Baylen at sa mga kapanahon nito.

41 Baylen, ibid., p. __. Basahin din ang “Ang pangitain ng darating sa mga tula ni Teo S. Baylen” sa Ang makata sa panahon ng makina ni Virgilio S. Almario. Pilipinas: University of the Philippines Press, 1972, mp 101-115.

42 Mula sa The Proverbs ni Damiana L. Eugenio, Quezon City: UP Press, 2002, p 118.

43 Sinipi mula sa artikulong sinulat ni Flora A. Ylagan, pinamagatang “Ang Awiting Bayan,” sa Diwang Ginto. Manila: Philippine Book Company, 1949, p.70. May dagdag na pag-aaral sa naturang tula si Virgilio S. Almario at matatagpuan yaon sa Taludtod at Talinghaga, 1985.

44 Ayon kay Lina Flor, ang tula ni I.E. Regalado’y unang nalathala sa Ang Mithi noong 1912. Inilathala naman sa Diwang Kayumanggi ang ilang saknong ng tula, kasama ng munting sanaysay, bilang paggunita ni Lina Flor sa manunulat na nagpatibok ng kaniyang puso.

45 Mula sa hindi pa nalalathalang antolohiya ni Teodoro A. Agoncillo, pinamagatang Mga Tulang Tagalog, Unang Bahagi, p. 29.

46 Basahin ang tulang “Kapayapaan: Kalapating Puti, Kay Ilap-ilap Mo!” ni Alberto Segismundo Cruz, nalathala sa Sariling Parnaso 1972, Maynila, 1972.

47 Mula sa Crime, Society, and the State in the Nineteenth-Century Philippines ni Greg Bankoff. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1996.

48 Mula sa tulang “Tagak” ni José Corazon de Jesús, at kabilang sa Mga Piling Tula ni José Corazon de Jesus, inedit ni Virgilio S. Almario. Maynila: Aklat Balagtasyana, 1984, mp. 246-247.

49 Pinamagatang “Paglayo ng Tagak” (1 Hulyo 1977), mula sa Doktrinang Anakpawis ni Rio Alma, at muling inilathala sa Una kong milenyum, 1963-1981.

50 Mula sa “Pagbabalik ng mga Tagak” (1982) ni Rio Alma, hinugot sa Retrato at Rekwerdo at muling inilathala sa Una kong milenyum 1982-1993.

51 May pamagat na “Ibon” mula sa koleksiyong Buena Vista Ventures, tinipon at inedit ni Danton Remoto. Quezon City: Office of Research and Publications, Ateneo de Manila University, 1998, p. 59.

52 Mula sa Doktrinang Anakpawis ni Rio Alma. Parañaque: Aklat Peskador, 1969. Muling inilathala sa Una kong Milenyum 1963-1981. Quezon City: UP Press, p. 138.

53 “Isang bugtong sa ating panahon” ni Rio Alma. Ibid., p. 70.

54 Mula kay Alejandro G. Abadilla, paliwanag niya sa kaniyang tulang “Banyuhay” na sinipi sa Diwang Kayumanggi, p. 162.

55 Mula sa tulang “Silang namamaril ng mga ibon” (27 Oktubre 1994) at matatagpuan sa pinakabagong koleksiyong Pagsunog ng Dayami ni Teo T. Antonio, at nakatakdang ilathala ngayong 2003.

56 Pinuna ni Pura Santillan-Castrence ang ilang pumupuri nang labis sa akdang Ibong Adarna, at may katotohanan ang ilan niyang punto. Basahin ang kaniyang sanaysay na pinamagatang “Ibong Adarna,” na inilathala ng Diwang Kayumanggi (di-tiyak ang petsa).

57 Ginamit ko rito ang Simple Concordance Program, Version 4.0.4 na likha ni Allan Reed. Mabibilang ng nasabing program kung ilang ulit lumitaw sa teksto ang isang salita, at kung saang taludtod makikita yaon. Bagaman may kakulangan ang computer program ni Reed, malaki pa rin ang naitulong niyon upang mabatid at maibukod ang mga salitang Espanyol at ang mga salitang Tagalog sa korido. Kay-sarap paghambingin ang Ibong Adarna at ang Florante at Laura hinggil sa pagpasok ng Espanyol sa Tagalog. Ngunit marahil sa bukod na sanaysay ko na ito tatalakayin.

58 Basahin ang Tula at Kuwento ng Katutubong Bukidnon, tinipon at may introduksiyon ni Carmen C. Unabia, Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1996.

Namazé-ayat

Hindi niya kailanman pinaniwalaan si Bakunawa. Kay Allah lamang siya nananalig, gaya ngayong sumapit ang di-maipaliwanag na lahò. Tila pelikula ang tagpo, at ramdam niyang isa siya sa mga gumaganap ng papel. Nagtilaukan ang mga manok. Umalulong ang mga aso. Nagkulumpon sa gitna ng bukid ang mga baka at kambing. Humarap siya tungo sa inaakalang lunan ng Mecca, nangangatal na lumuhod, inusal ang sagradong mga salita, at nagsumamo sa kalangitan. Inulit niya ang panalangin. Maya-maya’y lumitaw ang pangitain ni Ayatollah Khomeini sa kaniyang isip, nanlilisik ang mga mata, inuusig ang mga kafir at makasalanan. Walang ano-ano’y may tumapik sa kaniyang balikat, at hinihimok siyang lumikas, dahil paparating na ang mga eroplanong tumatakip sa buong sinag ng araw.

Kaarawan (Para kay Idyanale)

Sasapit ka sa araw na ito na taglay ang pag-asam ng paslit sa kaniyang pinakaaabangang sandali. Maglalagos sa bintana ang liwayway, babatiin ka ng sinag sa noo, at ang noo mo’y kikislot tungo sa mga alaalang naglalaro sa lansangan, tumatakbo nang di-alintana ang kapahamakan, at sumusubok ng mga bagay na ipinagkakait noon ng kalangitan.

Mag-iinat ka sa iyong higaan, at madarama ng iyong kasu-kasuan ang gaan, ang gaan at ang gana na hindi mo mawari kung anong uri ng pagpapalà. Kanina’y minamasdan ka ng iyong ama, na sabik na sabik kang makita at mayakap, at tila bang ang gayong tagpo’y magbubura ng mga lahok ng diwaing sentimental sa diksiyonaryo o tesawro.

Maya-maya pa’y uusal ka ng panalangin, at iisipin ng iyong ama na maaaring humihiling ka lamang ng bagong laruan o masaganang tanghalian o mainit na pakikipagtagpo sa mga sutil na kaibigan.

Haharap ka sa iyong ama, at mula sa mga mata ng iyong ama ay masasalamin mo ang lupaing iyong tatawirin. Maaaring maluha ka habang nakangiti, ngunit pipigilin mo ang sarili. Wala kang mabibigkas sa araw na ito kundi pagmamahal, at pagmamahal sa panibagong yugto ng buhay.

Ideolohiya ng Katipunan sa “Bangkay na nang Abutan” ni Florentino T. Collantes

 

Isa sa mga makatang Tagalog si Florentino T. Collantes (1896-1951) na nakaligtaang pag-ukulan ng karampatang pag-aaral at panunuri nang mahabang panahon sa larangan ng panitikang Filipino. Makitid ang pagkilala sa naturang makata. Hinangaan ang taginting ng kaniyang tinig sa mga balagtasan at koronasyon; pinuri subalit hindi sinuri ng masa ang kaniyang mga tula, gaya ng “Ang Lumang Simbahan”1; at kinagiliwan o kinainisan ang panunudyo niya bilang Kuntil Butil sa pitak patulang “Buhay Lansangan.” Maski ako’y bantulot na balikan pa si Collantes noon. Ano pa nga ba ang mapapala sa pagbabalik sa nakaraan? Ngunit sa kung anong pagtitiyap ng tadhana, nakilala ko ang mga anak niyang sina Lydia Collantes-Villegas at Loreto Collantes-Cotongco sa pamamagitan ng ninang kong si Liwayway A. Arceo. At ang sumunod ay nagpabago sa akin nang malaki.

Sinuyod ko ang koleksiyon ng mga akda ni Collantes sa aklatan ng UP Diliman. Binasa ko rin nang ilang ulit ang mga iniingatang antigong papeles mula sa kaniyang pamilya. Ininterbiyu ko ang kaniyang malalapit na anak, at ang ilang nakakikila sa kaniya. Nang lumaon, ang pagkamainipin ko ay nahalinhan ng malalim na paghanga at paggalang. Natuklasan ko noon na maaaring basahin pala ang mga tula ni Collantes sa iba’t ibang antas. Una, sa antas na paimbabaw at palasintahin, at karaniwan upang kagiliwan. Ikalawa, sa antas na satiriko at pampolitika, yamang tigmak sa politika at himagsik ang kaniyang mga akda. Ikatlo, sa antas na nagtatagpo ang impluwensiya ng kasaysayan at ng namamayaning panitikang Tagalog sa panahon niya. At ikaapat, sa antas na ang tula ay matimbang na idinisenyo upang bigkasin o awitin sa entablado, at hindi lamang upang namnamin sa pahina ng aklat o iba pang babasahin. Ilan lamang ito sa samot-saring posibleng pagbasa sa mga akda ni Collantes.

 

Sa puntong ito, ibig kong balikan ang kaniyang tulang “Bangkay na nang Abutan” na nalathala sa Pakakak noong 23 Disyembre 1922. Maaaring sipatin ang tula, na aking maipapanukala, sa lente ng ideolohiya ng Katipunan na mauugat sa mga teksto nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto. May haka ako na malakas ang impluwensiyang inilagda ng Katipunan sa paglago ni Collantes bilang makatang Tagalog (gayundin ng iba pang makatang kapanahon niya) noong bago sumiklab ang Ikalawang digmaang Pandaigdig. Masasalat sa daan-daang tula ng nasabing makata ang paulit-ulit na paglitaw ng mga konsepto ng “Inang Bayan,” “puri,” “kalayaan,” “katwiran,” “liwanag,” “dilim,” “ginhawa,” “pag-ibig,” “katotohanan,” at iba pa—na pawang ipinahiwatig sa sari-saring hulagwáy at pinalakas sa pagsasakatawan ng mga dalumatang bayan—at tila sinagap sa alingawngaw ng mga akda ng Katipunan. Maihahalimbawa rito ang mga tulang pangkolum ni Collantes, na sinulat sa paraang tila balangkas ng sanaysay at ginamit sa pamumuna sa mga nagaganap sa kaniyang lipunan. O ang mga sariling akdang pambalagtasang itinanghal kung saan-saan, bukod pa ang balagtasang pinagsanib na binuo nila ni José Corazón de Jesús; ang mga tulang pamutong sa maririkit na dalaga na inihalintulad ang pagkamasanting sa Luzon, Visayas, at Mindanao; ang mga tulang pakasaysayang hinagod sa kapana-panabik na taktika; o ang mga tulang pambata na nagsasaad ng pahiwatig ng paglaya at kapatiran. Iisa ang pinakasahig ng lahat: ang pagkakamit ng kalayaan, at ang pagtataguyod ng bagong kaayusan, lalo sa pambansang antas.2

 

Hindi kathang-isip lamang ang impluwensiya ng tinagurian kong Katipunismo—ang lawas ng ideolohiya ng Katipunan—sa mga akdang Tagalog. Kabilang sa matitingkad na halimbawa ang mga akda ng gaya ng kina Faustino Aguilar, Julian Cruz Balmaseda, José Corazón de Jesús, Benigno Ramos, Iñigo Ed. Regalado, at Aurelio Tolentino. Masisilayan sa kanilang mga akda ang paggamit ng mga konsepto ng Katipunan na malimit ipinapaloob sa isipan at damdamin ng mga tauhan; at sa mga alusyong ipinahihiwatig ng mga salitaan, tagpuan, at banghay.3 Lumihis nang malaki si Lope K. Santos sa gayong linya, nang ipasok niya sa unang pagkakataon ang konsepto ng sosyalismo sa kaniyang nobelang Banaag at Sikat (1906), at ugatin ang suliranin ng mga manggagawa. Masasabing unti-unting humina naman ang halina ng Katipunismo sa panitikang Filipino nang tumanyag ang modernistang pagdulog na “ako/kaakuhan” ni Alejandro G. Abadilla noong 1937, at nang lumaon ay gamitin niya ang konsepto ng “dilim” na taliwas sa konsepto ng “dilim” o “karimlan” ng Katipunan.

 

Ang ideolohiya ng Katipunan na aking binanggit dito ay maaaring tingnan sa tatlong yugto. Una, ang pagtatanggol ng kalayaan laban sa anumang elementong mapanakop at ang pagtatakwil sa “karimlan.” Ikalawa, ang pagbabalik sa dating kalagayang “maginhawa” bago sumapit ang pananakop, at ang pagkakamit ng “liwanag.” At ikatlo, ang pagbabalangkas ng mga bagay o kaisipan na pawang makapagbubuo ng bagong kaayusan sa sarili (Tao) o sa lipunan (Inang Bayan o Haring Bayang Katagalugan).4

 

Sa mga akda nina Bonifacio at Jacinto, ang mabibigat na talinghagang lumitaw ay ang sumusunod: Una, ang “dilim” (pananakop) at “ningning” (palilinlang) laban sa “liwanag” (pakikibaka o kalayaan). Ikalawa, ang “kamahalan” ng tao na nagpapahiwatig ng pagkakapantay-pantay ng mga mamamayan anuman ang kanilang lahi, kulay, pananalig, o uring panlipunan. Ikatlo, ang balighong pagtinging “kaalipnan” na dapat iwaksi at ang pagpapalaganap ng “kalayaan” ng tao at ng bansa na kaniyang kinaiiralan. Ikaapat, ang pagtatanggol at ang pagpapanatili ng “puri” ng bawat tao. Ikalima, ang “kaginhawahan” na dapat makamit habang umiiral sa daigdig. Ikaanim, ang pagtalikod sa di-kinakailangang “layaw” ng maykaya at ang pagtango sa esensiya ng “paggawa” sa panig ng dukha. Ikapito, ang pagtataglay ng “katwiran” upang mabatid ang inilingid na “katotohanan” sa taumbayan noong panahon ng pananakop. Ikawalo, ang “pag-ibig” na hindi lamang limitado sa magkakadugo, magkakaibigan, o magkakapangkat kundi tumutukoy sa pagpapalaganap nito sa buong bansa (i.e., Katagalugan). At ikasiyam, ang pagputol ng relasyon sa “Inang Pabaya at Sukaban,” “Inang Salanta,” at “Inang Kuhila” (“nación” alinsunod sa pananaw ng mga ilustrado, at siyang mapanakop) at ang pagtataguyod ng “Inang Bayan” o “Haring Bayang Katagalugan” (bansang nagsasarili). Ang naturang mga konsepto ay nakapaloob sa isang tiyak na lawas, ang lawas ng kaisipang Katipunan.5

 

Espera ng pagtula

Nalathala ang “Bangkay na nang Abutan” nang papalakas ang puwersa ng Estados Unidos at humihina naman ang saklaw ng Espanya dito sa Filipinas. Mabuway ang kabansaan noon ng Filipinas, dahil sa “mapagkandiling asimilasyon” na pinalaganap ng mga Amerikano sa buong kapuluan bukod pa sa pag-ampon ng bagong pangkat ng mayayamang Filipino upang kasangkapanin sa pananakop. Mulang politika hanggang edukasyon, mulang aliwan hanggang kalakalan, iginiit ng Estados Unidos na kinakailangan pa umanong maghanda ang Filipinas bago nito makamit ang asam na kasarinlang ipinangako ng bayaga. Ito ang panahon na masasabing ininugan ng tula ni Collantes.

 

Binubuo ng 218 taludtod na hinati sa apat na bahagi ang “Bangkay na nang Abutan.” Dominante sa bawat saknong ang sukat na lalabing-animing pantig, at winawakasan kundi man sinisingitan ng mga sukat na lalabindalawahin, wawaluhin, at aapating pantig. Bawat saknong ay may isahang tugma, na mahihinuhang alinsunod sa taktika ng pagsisimula, pag-untol, o pagwawakas ng mga pambigkasang tula. Waring sadyang ibinalangkas ang tula sa paggamit ng malulumay na pandulong tugma upang iangkop sa balangkas na pasalaysay. Ibang-iba ang tabas ng gayong tugmaan sa mga pambalagtasang tula ni Collantes, na malimit mabibilís, mararagsâ, kundi man malulumì, ang mga pandulong tugma.

 

Lumihis si Collantes sa nakagawiang pagtula noon na pantay-pantay ang bilang ng mga pantig sa bawat saknong ng tula. Sa unang malas ay maihahakang bungi ang kaniyang taludturan. Ngunit kung sisipating maigi’y mababatid na nagtatangka nang sumubok ng malayang taludturan ang makata, bagaman hindi ganap, sa panahong mahigpit ang batas hinggil sa tugma at sukat ng panulaang Tagalog—na mauugat, kaipala, mula pa sa mga awit na sinulat ni Francisco Balagtas.

 

Ang tatlong pilas na persona

Sa unang malas ay maiisip na hinggil sa pag-ibig at pagkadalaga ang tula ni Collantes. Ngunit kung uuriin nang maigi, ang payak na pag-ibig at ang ritwal ng pagdanas sa pagkadalaga ay hindi basta gayon lamang kundi nagtatangkang pumasok sa higit na mataas na paghihiwatigan, at kargado ng pampolitikang kulay. Ito ay kung isasaalang-alang na ang “babae” sa tula ni Collantes ay hindi neutral na salita. Hindi siya basta karaniwang tao na may kasarian at kakayahang makapagbuntis lamang; o kaya’y may damdaming pinaniniwalaang angkop lamang sa kaniyang katauhan. Bagkus, maaaring tumayong sagisag din siya bilang “Inang Bayan,” “Inang Sukaban” o “Inang Kuhila” gaya sa paggamit ni Collantes ng parehong talinghaga sa iba pa niyang tula, halimbawa na sa balagtasan at koronasyon.

 

Maisasalin ang madulaing tagpo ng tula sa sumusunod.

 

Umiinog ang “Bangkay na nang Abutan” sa katauhan ni Presentación Zulueta, isang dalagang dukhang napilitang magtrabaho bilang baylarina sa San Juan upang kumita nang kaunti, makapagtapos ng kurso sa kolehiyo, at nang maipagamot ang kaniyang inang maysakit. Sa unang yugto ng tula, itinago ni Presentación ang kaniyang katauhan sa pangalang Elena, ang babaeng magiliw sa lahat ng tao subalit nagiging mailap sa sinumang nagtatangkang ilugso ang kaniyang puri. Hinangaan siya’t niligawan ng maraming lalaki doon sa kabaret dahil sa angking kariktan, hanggang umabot sa puntong muntik nang magkamatayan ang dalawang binatang kapuwa marubdob ang pagnanais na maangkin siya. Hinimatay si Elena nang masaksihan ang marahas na pangyayari. Bigla siyang naglaho sa kabaret mula noon, at inakala ng karamihang siya’y namatay.

 

Sa ikalawang yugto ng tula’y muling lumitaw si Presentación subalit sa katauhan ni Milagros. Nagtrabaho sa isang perya doon sa Binundok, si Milagros ay pinagkakaguluhan ng mga binata tuwing gabi dahil likás siyang maganda’t mabuting makisalamuha. Napuno ang palarong tumbukan na kaniyang pinamamahalaan, at bawat binata’y nagnanais na mapasagot siya. Gayon man ay malimit siyang tumanggi dahil bata’t sadyang “di pa alam ang gumiliw.” Isang gabi’y may binatang nawalan ng bait dahil sa pagkabatid na wala siyang siyang pag-asang maangkin ang dilag. Binunot ng lalaki ang kaniyang patalim, at sa harap mismo ni Milagros ay nagpakamatay. Nadawit ang babae sa gulo, dinala sa presinto, ngunit pinakawalan din ng pulis makaraang masiyasat na walang kasalanan sa naganap. Datapwat nabalisa si Milagros sa nasaksihan, at nagpasiya mula noon na hindi na muling magbabalik sa peryahan.

 

Lumantad si Presentación sa ikatlong yugto bilang estudyanteng kumuha at nakapagtapos ng kursong parmasya. Maraming binatang kamag-aaral ang napaibig sa kaniya, ngunit nagbantulot manligaw, hindi lamang dahil maganda siya, kundi dahil nagtataglay din ng talino at sigasig sa pag-aaral. Pinatunayan ni Presentación ang angking talento nang sumali at magwagi sa timpalak doon sa paaralan, dagdag pa ang pagkakamit ng karangalang maging valediktoryan nang magtapos. Inulan siya ng papuri’t parangal, at ibinandila pa ng mga pahayagan ang kaniyang natamo. Namangha ang mga lalaking dating manliligaw niya, at hindi makapaniwalang ang babaeng nakilala nilang “Elena” sa kabaret o ang “Milagros” sa perya ay kamukhang-kamukha ni Presentación.

 

Sa ikaapat at pangwakas na yugto, inilarawan si Presentación na nakasuot pa ng toga’t tangan ang diploma pauwi sa sariling tahanan. Ihahandog sana niya sa kaniyang ina ang natamong karangalan sa paaralan ngunit sa kasamaang-palad ay nabigo. Yumao ang kaniyang ina dahil sa tisis. Namighati ang dalaga, dahil batid niyang malaki ang isinakripisyo ng ina makapagtrabaho’t makapagtapos ng pag-aaral ang kaniyang anak. Ang parikala’y ang anak na nakapagtapos ng parmasya ay hindi nagamot o nalunasan ang sakit ng ina. Nagwakas ang tula sa pataghoy na pagtatanong ng dilag kung nasaan na ang kaniyang ina.

 

Lunan ng pananagisag

Si “Elena” na kumakatawang baylarina ay maaaring sumagisag hindi lamang sa katayuan ng sex worker, o kaya’y ng isang bituin sa Santakrusan. Bagkus maging sa kalagayan ng “Katagalugan.”6 Kaugnay si Elena sa paglukob ng di-nakamihasnang karimlan (i.e., prostitusyon)—na kasudlong ng lumalaganap na dilim sa loob ng kabaret, at maging sa isip at loob ng mga lalaking konstumer na manliligaw ng nasabing dilag. Si Elena, kung gayon, ay hindi lamang babaeng masisipat na isang nilalang na nakapagdudulot ng aliw at sexual na kaluguran, alinsunod sa punto de bista ng kostumer. Sa isang banda’y maituturing din siyang lunan na malimit pagtangkaang sakupin ng sinumang may kapangyarihan, lakas, at kayamanan. Bukod pa rito’y maihahakang ang mga lalaking ibig umangkin sa kaniya, sa pamamagitan man ng yaman, impluwensiya, panunuyo, o dahas, ay puwedeng sipating nagbibigay ng nakabubulag na “ningning” alinsunod sa ibig ipakahulugan ni Jacinto. Ang ningning na “nakasisilaw at nakasisira ng paningin.” Batid ito ni Elena, na ang lilo at tampalasan ay pawang pumapasok sa katauhang mapagbalatkayo upang maikubli ang tunay na layong manakop, at siyang kabaligtaran ng dalisay na pag-ibig at kagalingan.

 

Itinuturing si Elena na maaaring bilhin o angkinin ng sinumang maykayang kostumer. Ngunit matibay ang tiwala ng dilag sa sarili; at hindi pumayag tingnan siyang isang bagay na may halaga’t pangalakal. Higit niyang pinahalagahan ang kaniyang “puri.” Ang “puri” dito ay hindi lamang maipapakahulugan ng “pagkabirhen” sa sex. Nakatuon din iyon, lalo na, sa pagtatanggol na malupig ang pagkatao; at sa pag-iwas sa mga puwersang lumalapastangan sa pisikal na katawan ng tao o sa lawas ng lipunan. Tandaang lumihis si Elena sa pinaiiral na dayong paniniwala—na ang pagiging baylarina ay halos singkahulugan ng pagsiping sa kama sa sinumang lalaking makapagbibigay ng karampatang halaga.

 

May kasabihan noon na popular, at maaaring balikan.

 

Ang sa dalagang puri,

Pasukin man ng marami,

Kung ang alaga’y mabuti,

Walang makapangahas muti.7

 

Na tila alingawngaw ng asal ni Elena. Kaugnay ng “dangal” at “kalayaan” ang “puri,” at patunay ang isa pang kawikaan: “Ang taong walang puri,/ Saan man patungo ay api.”//8 Maitatambis ito sa isa pang kawikaan:

 

Ang puri ng tao kung pahahalagahan

ay para ng tubig na nasa tapayan;

kamunting langis at ito’y mapatakan,

 

di na iinumin at pandidirihan.9

Mabigat ang isa pang gamit ng “puri” sa tradisyon ng Tagalog, at mahuhugot ito sa isang salawikain: “Ang ari’y sa sarili,/ Ang puri’y sa marami.//10 Kung babalikan naman ang Florante at Laura ni Francisco (Balagtas) Baltazar, dalawang ulit lumitaw ang salitang “puri” na binigkas ni Florante nang may himig na pabalintuna:

 

16 Ngunì, ay ang lilo,t, masasamang loob

sa trono ng puri ay inilulucloc

at sa balang sucáb na may asal hayop

mabangong incienso ang isinusuob.

 

* * *

19 ¡O tacsíl na pita sa yama,t, mataás!

¡o hangad sa puring hanging lumilipas!

icao ang dahilan ng casamáng lahat

at niyaring nasapit na cahabághabág.11

 

Sa aral ng Katipunan, hinigit pang lalo ang pakahulugan ng “puri”—na bukod sa isinasaad ng mga salawikain at bugtong—at kinargahan ng ideolohikong pahiwatig. Isinaad ni Jacinto ang kaibhan ng pagtataglay ng “mataas na kalooban.” Paalala niya, “Ang may mataas na kalooban [ay] inuuna ang puri [kaysa] pagpipita sa sarili; ang may hamak na kalooban, inuuna ang pagpipita sa sarili [kaysa] puri.12 Kung ilalapat ito sa tula ni Collantes, si Elena ay mahihinuhang nagtataglay ng “mataas na kalooban” dahil sa matinding pagpapahalaga sa “puri” kaysa pansarili’t karnal na kaginhawahan. Ang kapurihan ni Elena ay tataglayin niya hanggang sa paghuhunos sa katauhan ni Milagros bilang peryante, at sa pagiging Presentación na nagtapos ng parmasya’t nakatakdang gumanap ng papel bilang bagong parmaséutiko.

 

Ang mataas na kalooban

Sa isang banda’y ang pagpapanatili ng pansariling “puri” ay kaugnay pa ng isang katangian: ang pag-ibig sa ina. Hindi ibig ng dalaga na madungisan kahit ang pangalan ng kaniyang magulang. Kaya masisipat din na ang dahil ng kaniyang sigasig at pagsisikap ay hindi pansarili (Ako’y naghahanapbuhay upang maipagamot ka’t/ upang ako’y makatapos ng parmasya.) Ang lunggating maging ganap na parmaséutiko ay may dalawang sanga na pawang mahalaga para sa dilag: una, upang lunasan ang tisis ng kaniyang ina; at ikalawa, upang lunasan ang dukhang kalagayan nilang mag-ina. Kung hihigitin pa ang mga pahiwatig, masasabing ang kaganapan ng pagkaparmaséutiko ni Presentación ay naglulugar din sa kaniya doon sa bago’t mabigat na tungkulin—ang aktibong makilahok sa paggagamot ng sakit ng higit na malawak na lipunan. Ang ugnayan ng inang maysakit (pampamilya) at Inang Bayang sakop ng dayuhan (panlipunan) ang dalawang talinghagang haharapin ng tatsulok na katangian ni Elena-Milagros-Presentación.

 

Kung sisipatin sa Katipunismo, ang Elena na baylarina ang yugto ng “dilim” o ng nakabubulag na “ningning.” Samantalang ang Milagros na peryante ang yugto ng paghahanap ng “liwanag” at pagtatangkang bumalik sa dating maginhawang kalagayan. Ikatlong yugto ang Presentación na parmaséutiko, na magpapahiwatig ng pagkakamit ng katwiran, ang paglayo sa dating madilim na nakalipas, ang pagbubunyag ng katotohanan, at ang pagtataguyod ng bagong kaayusan sa sarili at kaligiran. Maaari ding tingnan si Presentación bilang sagisag ng deskolonisasyon, ang gahum na magpapahilom hindi lamang sa sakit ng katawang pisikal, kundi maging sa tinaguriang “kanser ng lipunan.”

 

Mababatid ang magandang loob ng persona sa tula hindi lamang sa pagtingin sa kaniyang ina kundi maging sa ibang tao. Pantay-pantay ang pagtingin ni Elena sa kapuwa niya. Sa kabaret, Siya’y hindi namimili, kahit sino ang mauna/ kahit pangit at marumi’y doon siya sumasama./ Hindi maselang makipagkapuwa si Elena kahit siya ang pinakasikat. Para sa kaniya, mahirap man o mayaman, ay walang pagkakaiba. Ito’y gaya ng nakasaad sa sinulat ni Jacinto: “Ang lahat ng tao’y magkakapantay sapagkat iisa ang pagkatao ng lahat.”13 Pinalawig pa ni Jacinto ang gayong diwain sa pagsasaad na wala sa angking kapangyarihan, o sa katangiang pisikal ng tao, o sa kalagayan niya sa lipunan, ang nagtatakda ng “kamahalan ng tao.” Bagkus, “Wagas at tunay na mahal ang tao kahit laking-gubat at walang nababatid kundi ang sariling wika; yaong may magandang-asal, may isang pangungusap, may dangal at puri; yaong di napaaapi’t di nakikiapi; yaong marunong magdamdam at marunong lumingap sa bayang tinubuan.”14

 

Noon pang siglo 1900, naitala na ang puta-putaking paglitaw ng mga bahay-aliwan at lunan ng prostitusyon sa Maynila. Kung ang Intramuros noon ang sentro ng komersiyo, Binondo naman ang sentro ng prostitusyon dulot ng pagtataglay nito ng mga hotel, teatro, at malaking populasyon ng mga obrerong Tsino.15 Ang “kabaret” at “salon” na lumaganap, kundi man sadyang pinalaganap, noong pananakop ng Amerika sa Filipinas ang maituturing na banyagang layaw. Ang kabaret bilang lunan ng organisadong prostitusyon at aliwang sexual ay nagtuturing na “mababa” ang babae kompara sa lalaki. Taliwas ang gayon sa mga itinakdang aral ng Katipunan. Ano-ano iyon? Una, na hindi dapat tingnan ang babae bilang libangan (i.e., puta o parausan ng libog); bagkus “isang katuwang at karamay sa mga kahirapan sa buhay.”16 Ikalawa, dapat siyang igalang. Ikatlo, magkapantay ang katayuan ng lalaki at babae, bagaman magkaiba ang katangiang pisikal. Ikaapat, at higit sa lahat, lalaki ang dapat maging gabay ng asawa’t anak lalo sa gitna ng kahirapan.

 

Ang kawalan ng lalaking gagabay kay Elena ay magsisimula sa tahanan yamang maagang namatay ang kaniyang ama; higit pang lalawak iyon kapag isinaalang-alang na kahit ang mga kostumer na lalaki sa kabaret ay hindi nakapagtaguyod sa babae bilang kabalikat sa buhay. Dagdag pa ang mga lalaking parokyano sa perya, na pawang umasang makakamit si Milagros nang gaya sa sugal. At ang mga lalaking kamag-aaral ni Presentación na walang lakas ng loob manligaw dahil higit na matalino at masikhay sa pag-aaral ang babae kompara sa kanila.

 

Hindi natagpuan ni Elena sa kabaret ang inaasahan niyang makapagpapalaya sa kaniya sa karukhaan at dustang kalagayan. Bagkus nagdulot pa iyon ng kapighatian dahil sa gulong kinasangkutan ng dalawang lalaking marahas na nagtunggali upang maangkin siya. Sa pahiwatig ng kolonyalismo, si Elena (Inang Bayan) ang lupaing ibig sakupin ng dalawang puwersang dayuhan (Espanya at Estados Unidos) na kapuwa gagamit ng dahas maangkin lamang ang ibig. At ang pagkahimatay ng babae ang sukdulang paglubog sa dilim: ang pagsasalikop ng talinghaga ng kahinaang pisikal at ng pagkabulid sa baluktot na isip, paniniwala, at gawa na pawang “nakalulumpo ng loob.”

 

Ang muling pagmulat at pagbangon ni Elena kung gayon ay masisipat na pahiwatig ng pagtatangkang mapanumbalik ang “katwiran” at ang “liwanag” ng isip. Sentral ito sa turo ni Bonifacio: na hindi dapat sayangin ang panahon para umasa sa kung sino na may “ipinangangakong kaginhawahan” na hindi naman darating o magaganap. Walang dapat asahan kundi ang sarili, aniya, at hindi dapat hintayin sa iba ang pagsapit ng mabuting kalagayan.17

 

Landas ng katwiran

Gayon man ay hindi madaling makamit ang “katwiran.” Kailangan ang matinding pagsisikap at tiyaga para matagpuan iyon, gaya ng isinasaad sa Katipunan. Bakit? Dahil ang katwiran ang maglalantad ng baluktot na halagahan, gaya ng pag-iral at paglaganap ng mga banyagang konsepto ng aliw at huwad na pag-ibig doon sa kabaret at perya. Ang katwiran din ang magmumulat sa tao na gaya ni Milagros hinggil sa kaniyang mabuwáy na kalagayan na pinagtatangkaang lupigin at pagsamantalahan. Ang paghahanap ng katutubong lakas at talino—na kapuwa magagamit upang lumaya sa karukhaan, o sa sakit na pisikal at espiritwal—ang simula samakatwid ng pag-angkin ng katwiran.18

 

Patalinghaga ang paglalarawan ni Jacinto hinggil sa “katwiran.” Ang katwiran, aniya, ay dapat ayon sa wastong bait na kailangan upang mabatid ang mabuti at masama. Hindi ito lumilihis sa katotohanan. Nakabatay ito sa kalayaan ng tao na “umisip at gumawa ng ano mang ibigin” nang may pagsasaalang-alang sa kabutihan, katwiran, at kalagayan ng ibang tao. Katwiran at hindi “katwi-katwiranan” lamang ang dapat taglayin ng tao at ng bayan upang makamit ang kaginhawahan.

 

Kailangang maibangon ang nalugmok na puri’t katwiran, ani Jacinto, sa panibagong buhay. At ang bagong pamumuhay ay nangangailangan ng bagong pag-uugali.

 

Si Elena na naghunos Milagros at naging bituin sa perya ay muling aakitin ng nakabubulag na “ningning.” Mahihinuha ito mulang taglay na ilaw-dagitab ng perya at sa aliw na idinudulot ng sugal o ng palabas hanggang pang-aakit ng mga binatang manliligaw ng dilag. At gayon din sa pamamayani ng banyagang layaw na itatakda ng perya. Ang talinghaga ng “ningning” at ng “liwanag” ay kapuwa maglalaro sa buhay ni Milagros. Iyon din ang magtutulak sa kaniya upang higit na mag-ingat sa kaniyang mga manliligaw.

 

Ang perya bilang laráng ng kasayahan ay susubukin muli ang kapurihan ni Milagros. Maraming binatang nangagsiligaw kay Milagros ngunit binigo niya lahat. Ang pag-iwas ng persona ay maaaring sipatin sa mga sumusunod. Una, upang hindi na maulit ang away ng mga binata, gaya ng naganap sa kabaret. Ikalawa, upang mapanatili ng dilag ang kapurihan at maitago ang dating katauhang baylarina, o ang bagong katauhang estudyante. At ikatlo, upang makapagtrabaho at makapag-aral nang maayos nang walang iniintinding kasintahan. Ang pambalanang aliw na idinudulot ng perya ay mahihiwatigang nagkukubli sa panloob na lungkot na nadarama ni Milagros mulang tahanan at perya hanggang paaralan; o sa kaniyang pagpupunyaging makaraos sa hirap at sakit na dapat kabakahin.

 

Samantala, ang mga binatang parokyano na nanliligaw kay Milagros ay waring nagpapahiwatig ng kasalatan sa tunay at dalisay na pag-ibig. Bakit? Dahil inakala nilang puwedeng daanin, gaya ng pagtaya sa tumbukan o anumang sugal, ang pag-angkin kay Milagros. Pinakasukdulan na marahil ang asal ng lalaking sa labis na pagkahumaling kay Milagros ay sukat magpakamatay pa sa harap ng dalaga! Ang kawalan ng bait ng binata ay halos bumasag din sa bait na taglay ni Milagros. Subalit sa panig ni Milagros, magdudulot iyon sa kaniya upang magpasiyang ganap talikdan ang “dilim” at “ningning.” Iniwan ng dalaga ang perya, hinubad kahit ang balatkayong pangalan na “Milagros,” upang hanapin ang tunay na “liwanag” sa pamamagitan ng pagtatapos ng kursong parmasya.

 

Pansinin ang ginamit na mga pangalan ng persona sa tula. Ang “Elena” ay tila alusyon sa hinggil sa maalamat na Helen ng Troya, ang pinakamagandang babae sa daigdig, na inagaw ni Paris kay Haring Menelaus at pinagsimulan ng malaganap na digmaan. Ngunit sa tula ni Collantes ay hindi naangkin si Elena ninuman, at pinanatili ang kapurihan. Sa kabilang dako’y ang “Milagros” ay tila mababakas sa Birheng Milagrosa na pinaniniwalaang nakapagdudulot ng kagila-gilalas na himala at siyang ipinangangaral ng mga fraileng Kastila. Kung may pagkakahawig man sa tula, ang katangian ni Milagros na bumangon at maghunos ng pagkatao mulang baylarina tungong peryante at hanggang pagsisikap na makapagtrabaho nang malinis ay maituturing na higit pa sa isang himala. At ang “Presentación” ay puwedeng ituring na alegorya hinggil sa pagbubunyag ng katotohanan sa tatlong pilas na katauhan ng persona. Bukod pa ang paglalantad ng daloy ng kolonisasyon (Elena), kontra-kolonisasyon (Milagros), at deskolonisasyon (Presentación) sa antas na personal na buhay at sa antas ng panlipunang kalagayan. Sa Katipunismo, ang “Presentación” ang ganap na kaliwanagan, ang pagbangon ng katwiran, at ang tunay na pag-ibig at aliw.

 

Pagbuo ng bagong bukas

Taglay ni Presentación ang mataas na pagtingin sa paggawa. Na sa pagpapatulo ng sariling pawis at pag-iwas sa layaw ng katawan ang tanging makahahango sa kaniya sa karukhaan ng isip at katawan. Kabaligtaran iyon ng mapagpalayaw na buhay ng mga kostumer sa kabaret, o ng mga parokyano sa perya, o ng mayayamang estudyanteng palaasa sa magulang. Sa kabaret, tinitingnan ang babae bilang parausan ng layaw ng katawan. Sa perya, inaakala namang ang babae ay makukuha sa pamamagitan ng sapalaran at sugal. At sa paaralan, palasak dati ang paniniwalang higit na matalino ang lalaki sa babae at kaya madaling ariin ng una ang ikalawa. Ipinamalas ng katauhang Elena-Milagros-Presentación ang mga hungkag na paniniwala mula sa binanggit na tatlong lunan. Si Elena ay tumangging maging puta para kumita lamang ng salapi kapalit ng pagbibigay-layaw sa kostumer. Si Milagros ay hindi iniatang ang kinabukasan gaya sa suwerte sa sugal; at hindi pinaasa sa kung anong pangako ang kaniyang manliligaw. Ang kakatwa’y ang nagpatiwakal na manliligaw ang nagtakda pa ng sariling madilim na kapalaran. Samantala’y ang dunong at ang gandang pisikal at kalooban ni Presentación ay mistulang nagpangimi sa mga binatang kamag-aaral niya. Hindi nila akalaing mananaig ang nasabing dalaga na higit na hamak ang kalagayan ng buhay kaysa sa kanila.

 

Para kay Jacinto, malaki ang pagkakaiba ng “magtrabaho” (gaya ng dukhang nagbabanat ng buto upang mabuhay) at ng lumaki sa “layaw” (gaya ng mayaman na takót magkakalyo ang mga palad at pulos kaluguran ang hanap.) Itinuring niyang kadakilaan ang paggawa dahil nakapagpapalakas at nakapagpapayaman ito ng isip, loob, at katawan. Bukod pa rito’y ang pagkaabala sa trabaho ay naglalayo sa tao doon sa “buhalhal na kasalanan, maruruming gawi, at kayamuan.”19

 

Magkasanga ang konsepto ng “gawa” at ng “ginhawa” sa kabuuan ng tula. Nabigong matamo ni Elena ang “kaginhawahan” sa kabaret dahil ang nasabing lunan ng aliwan ay naghunos na larang ng pangamba, gulo, at kawalang-katiyakan. Minarapat ni Elenang maghunos na Milagros para makamit ang lunggating “ginhawa” sa perya ngunit muli, panandalian lamang iyon. Kumita nga si Milagros ngunit ang kapalit ay kahihiyang idinulot ng binatang nahaling at nabaliw sa kaniyang kariktan saka nagpatiwakal. Sa huling yugto ng tula ay hindi ganap ang “kaginhawahan” na natamo ni Presentación dahil bagaman naging valediktoryan siya sa paaralan ay yumao naman ang kaniyang ina.

 

Pambihira ang dalumat ng “ginhawa” kung babalikan ang pag-aaral ni Zeus A. Salazar, na unang pumansin sa maaaring pinagmulan at semiotika ng salita. Iniugnay niya iyon mula sa salitang Bisaya na katumbas ng “hininga” at sa rehiyon kundi man chakra ng sikmura, bago tinumbok ang kaugnayan niyon sa Katipunan. Pahambing naman ang paliwanag ni Virgilio S. Almario nang ugatin niya ang dalumat ng “ginhawa” sa teksto ng kolonisador at sa teksto ng taal na Tagalog.20 May apat umanong katangian ang dapat taglayin ng tao, ayon kay Fray Pedro de Herrera, upang makamit ang ginhawa. Una, malusog ang katawan. Ikalawa, dalisay ang loob. Ikatlo, payapa at malinaw ang pag-iisip. At ikaapat, walang takda o hanggahan (i.e., ganap na kaisahan ng lahat). Upang marating ang “purong liwanag” (kaginhawahan), kinakailangan umano munang dalisayin ng tao ang mga kasalanan ng “katawang-lupa.” Sa sipat ni Almario, ang inari’t limitadong interpretasyon ni Herrera alinsunod sa Kristiyanong pananaw ang ibig bawiin ni Bonifacio. Ang “ginhawa” para kay Bonifacio ay maaaring matamo habang nabubuhay ang tao sa daigdig. Paano? Sa pagkakaroon ng malusog na pangangatawan, maayos na kabuhayan, mabuting pag-iisip sa kapuwa, at pamumuhay [nang malaya] sa isang lipunang makatarungan, tahimik, at demokratiko.

 

Hawig nang kaunti ang pag-aaral ni Almario sa pag-aaral ni Reynaldo Clemeña Ileto na unang sumuri ng “ginhawa” na kaugnay ng mga konsepto ng “liwanag” at “dilim.” Sa Pasyon and Revolution (1979) ni Ileto, ang binanggit na “ginhawa” sa Meditaciones, cun manga mahal na pagninilaynilay na sadia sa Santong Pag-eexercicios (1645) ni Herrera ang gagamitin ni Apolinario de la Cruz sa kaniyang cofradia. Ang Dalít sa calualhatian sa langit na cararatnan ng mga banal na natagpuan sa mga papeles ni de la Cruz ay hango sa Meditaciones ni Herrera, at nagsasaad ng maaaring sapitin ng sinumang tao pag nakamit niya ang “liwanag,” ang yugto ng sukdol na kaganapan (perpeksiyon):

 

Arao nacapitapita

lalong caligaligaya

cun an macaguiguinhaua

matingnan ng ating mata.

 

Langit na masisilayan ang “ginhawa” sa nasabing dalít. At ang “ginhawa” na ito ay makakargahan ng pampolitika’t ideolohikong kulay nang sumapit sa Kartilya ni Emilio Jacinto at sa mga akda ni Bonifacio. Malalagom ang mga aspekto ng “ginhawa” na ayon sa Katipunan sa sumusunod. Una, bunga ng tunay na pag-ibig—na hindi lamang pansarili bagkus panlipunan din—ang ginhawa. Ikalawa, nakatuon ito para sa buong bayan at hindi sa iilang tao lamang, kaya nagsusulong ng pagkakapantay-pantay ng mga tao. Ikatlo, sa matuwid na pamumuhay at nasa katwiran lagi ang ginhawa. Ikaapat, higit ito sa pisikal, pang-ekonomiya’t panrelihiyong laráng.21

 

Ang konsepto nina Bonifacio at Jacinto hinggil sa “ginhawa” ay maaaring ilapat sa tula ni Collantes. Ang paghuhubad ng babae ng kambal na katauhang “Elena” ng kabaret at “Milagros” ng perya ay pagsapit sa kaginhawahan ng pagpasok sa tunay na katauhang “Presentación.” Hindi naging kagyat ang paghuhunos, at mahihinuhang isang taktika ito ng makatang Collantes upang itanghal ang nagbabagong kaayusang pisikal at kamalayan ng persona sa tula. Hindi nakatuon sa langit ang pananaw ng kaligtasan ni Presentación. Bagkus, hinanap ng dilag ang kaginhawahan sa lupa habang nabubuhay. Ibig ni Presentación na palayain sa sakit na pisikal ang ina; umangat ang ekonomikong kalagayan sa pamamagitan ng propesyong parmaséutika; kalimutan ang masasamang gunita sa kabaret at perya na kapuwa nakapagdulot ng pangamba at bagabag; at mamuhay na matuwid, malaya, at maayos sa isang pook na kabaligtaran ng kaniyang sinapit mulang pagkasilang hanggang pagdadalaga. Ang pagkamatay ng inang tisiko (personal na responsabilidad) ay mahihiwatigang humahatak din kay Presentación upang ituon ang pansin tungo sa pagbuhay sa isa pang ina: ang Inang Bayan. Ang pagtuklas ng gamot sa sakit ng Inang Bayan at pagtatakwil sa “Inang Kuhila, Pabaya, at Sukaban” na tinutukoy ni Bonifacio ang panlipunang responsabilidad na dapat harapin ng bagong parmaseutiko.

 

Ang konsepto ng “kaginhawahan” ay isa sa mahahalagang diwaing ipinasok nina Bonifacio at Jacinto sa kamalayan ng pagkabansa. Taglay ng naturang salita ang pahiwatig hinggil sa paglaya mula sa pagkaalipin; at ang pagbabalik mula sa dating kalagayang masagana at buháy bago sumapit ang kolonyalismo.

 

Pangwakas na hibik

Sa kabila ng lahat ay maitatanong: Hindi ba pahiwatig ng pagsuko ang paghibik ni Presentacion nang maratnang patay na ang kaniyang ina? Hindi ba kabiguan na ring matatawag ang gayong tadhana kahit pa sabihing naging valediktoryan ang dalaga?

 

Ang pataghoy na sigaw ni Presentación (Inang, Ina, nasaan ka?) ay maaaring sipatin sa lunggating matagpuan ang tunay na “kalayaan” at “kaginhawahan,” gaya sa sumusunod: Una, ang magamot ang tisikong ina. Ikalawa, ang mapaghilom ang sakit ng kaloobang dinanas niya (Presentación) bilang baylarina/peryante/estudyante. Ikatlo, ang mapaginhawa nang ganap ang antas ng buhay at kabuhayan ng mag-ina bilang mamamayan at tao. Ang pagkawala ng isang may sakit na ina ay napalitan ng pagsilang ng tigulang na katauhan ni Presentación: matalino, matatag, at malakas. Bagaman hindi nakita ng ina ni Presentación ang tinamong tagumpay ng anak, naging saksi’t tinanggap naman ng buong bayan ang ginawang pagpupunyagi ng naturang dalaga. At ang kabiguan ng anak na gamutin ang sakit ng ina ay nagtutulak sa una upang harapin ang pagtulong sa paggamot ng higit na malawak at matinding sakit na dinaranas ng kaniyang Inang Bayan.

 

Ang “hibik” bilang talinghaga ay matagal nang kinasangkapan sa himagsikang Katipunan. Maaaring balikan ang tatlong yugtong tula na sinulat ni Hermenegildo Flores (“Hibik nang Filipinas sa Inang España); ni Marcelo H. del Pilar (“Sagot nang España sa Hibik ng Filipinas); at ni Andres Bonifacio (“Katapusang Hibik ng Filipinas”). Sa tula ni Flores, nananambitan ang Filipinas bilang anak ng Espanya na supilin nito ang pambubusabos ng mga fraile, at nananalig sa hustisya ng dayuhan. Sa tula naman ni del Pilar, pabalintuna ang patalastas na sagot ng Inang Espanya (“Inang salanta”) sa kaniyang “anak” na Filipinas na kailangan umanong magtiis ng mga pasakit, samantalang ibinubunyag ang kabulukan ng mga fraile at ng tiwaling gobyerno sa Filipinas. Ngunit sa tula ni Bonifacio, sumilang ang Katagalugan bilang “Inang Bayan” mula sa pananaw ng mga anakpawis at maghihimagsik, at ganap na winakasan ang salitang “Filipinas” bilang “nasyon” [nación] ng mga ilustrado-propagandista-prinsipalya. Higit sa lahat, ibinunyag pa sa tula ang Espanya bilang “Inang Sukaban, Pabaya, Kuhila, at Walang Habag” sa mga sinasakop nitong lupain at inaaring “mga anak.”22

 

Sa tula ni Collantes, mahihiwatigan ang tatlong mukha ng paghibik. Una, si Elena na inihibik ang gulong kinasangkutan sa kabaret. Ikalawa, si Milagros na siyang hinibikan ng tisikong ina (i.e., “salantang ina”) o ng madla dahil sa kahihiyang sinapit sa perya. At ikatlo, si Presentación na humibik sa inang namatay, at kaya kinakailangan ng dalagang itaguyod nang mag-isa ang buhay, bumuo ng sariling pamilya, at humanda sa pagiging ina sa hinaharap.

 

Ang pagkamulat ni Presentación sa katotohanan o ang pagkakamit niya ng katwiran ang magpapahiwatig sa tula ng hanggahang dapat lampasan ng kaniyang pag-ibig. Ang pagturing na magkakapantay ang bawat tao; ang pag-aalala o paggalang sa mga nasaktan, maysakit o namatay; at ang pagpili ng propesyong parmaseutiko ang ilan lamang sa mga katangian ni Presentación na humahatak sa kaniya tungo sa pagkilala sa pag-ibig sa malawak na lipunan.

 

Ang pag-ibig ang paulit-ulit nagpagunita sa nasabing persona upang igpawan ang kaniyang dukha’t dustang kalagayan noong nakaraang panahon. Iyon ang nagbigay ng katwiran sa kaniya upang umiral nang matagumpay bilang tao sa kasalukuyan. At tiyak, ang pag-ibig din ang maglalantad ng pag-asa sa babae upang harapin—kasama ang iba pa—ang bukas at mangibabaw sa pakikibaka. Matagal nang pinagbulayan ni Jacinto ang gayong agos ng buhay. “Ang pag-ibig,” aniya, “wala na kundi ang pag-ibig, ang makaaakay sa tao sa mga darakilang gawa sukdang ikawala ng buhay sampung kaginhawahan.”23

 

Hindi sentimental ang pahibik na pagwawakas sa tula ni Collantes. Si Presentación bilang babae ay hindi mahinang babae, gaya ng ibig isaad sa patriyarkal na lipunan. Lalong hindi rin siya tagasunod sa lalaki’t mahina ang ulo. At hindi rin mananatiling sa personal na antas lamang ang pahiwatig ng “babae” at “ina” sa tula. Ang hibik ni Presentación ang pangwakas na hibik ng isang anak na mahihinuhang naghahanap ng sariling kaakuhan (identidad) at magiging isang ina rin balang araw. Ang paghahanap ng persona sa kaniyang ina ay tila alingawngaw lamang ng paghahanap noon ng kalayaan sa sariling Inang Bayan. Kung gayon nga, ang hibik ay mahihiwatigang hudyat ng pagsisimula upang angkinin ang isang maliwanag na hinaharap. Wala tayong kabaong na aabutan sa “Bangkay na nang Abutan” ni Florentino T. Collantes. Marahil ang persona ng tula ang nananaghoy sa atin upang bumangon tayo at gumising sa nakalipas na panitikan.

 

 

Mga Tala

 

1 Pinakasikat na tula ni Florentino T. Collantes ang tulang “Ang Lumang Simbahan” na isinalin sa iba’t ibang wikang lalawiganin, gaya ng Bisaya, Ilokano, at Kapampangan; ginawang nobela noong 1937 at umabot sa 30,000 sipi ang unang limbag na naubos lahat kaya nahikayat ang pabliser na ilimbag nang apat na ulit ang nobela. Noong 1949, isinapelikula ni Vicente Albo ang nobela at tumabo nang malaki sa takilya.

2 Basahin ang aking paliwanag sa introduksiyon ng Ang Tulisan at iba pang Talinghaga ni Florentino T. Collantes, na inilathala ng Ateneo de Manila University Press noong 1999. Sinimulan ko nang uriin dito ang kilates ng iba’t ibang aspekto ng pagtula ni Collantes.

3 Basahin ang aking pagsusuri sa mga akda ni Faustino Aguilar at nakapaloob bilang introduksiyon sa Sa Ngalan ng Diyos na inilathala ng Ateneo de Manila University Press noong 2004. Patumbalik na inilahok ni Aguilar ang linya ng Katipunismo sa kaniyang mga katha, at masasabing susog ang pag-aaral sa teorya ni Zeus A. Salazar at iba pa na pawang gumamit ng pantayong pananaw sa larangan ng pagbasa ng kasaysayan ng kabansaan.

4 Malawak at malalim ang paliwanag ni Zeus A. Salazar hinggil sa Katipunan. Sinipat din niya ang magkaibang katangian at dalumat ng “revolución” ng mga ilustrado-prinsipal-elit, kompara sa “himagsikan” ng mga anakpawis. Hiniram ko rito ang kaniyang mga pag-uuri hinggil sa ikalawang aspekto, at ginamit bilang teorya ng pagdulog sa tula ni Collantes. Ang ginamit kong pagsusuri ang maituturing na kauna-unahang pagtatangkang iugnay ang Katipunismo sa mga akda’t panitikang Tagalog, at lumilihis sa purong pagsipat na pakasaysayan na ginamit ng pangkat nina Zeus A. Salazar, Jaime B. Veneracion, at iba pa.

5 Ipinapanukala ko rito ang salitang “Katipunismo” upang lumagom sa lawas ng kaisipang binuo ng gaya nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto, at bilang taal na ideolohiya ng mga anakpawistang maghihimagsik.

6 Ang buong bansa, ayon sa ibig ipakahulugan nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto. Gayon din ang pakahulugan sa Vocabulario de la Lengua Tagala (1860) nina Juan de Noceda at Pedro Sanlucar. Maaaring sumangguni din sa magkabukod na paliwanag ni Virgilio S. Almario sa Panitikan ng Rebolusyon(g) 1896 (1993) at ni Zeus A. Salazar sa Wika ng Himagsikan, Lengguwahe ng Rebolusyon (1999).

7 Mula sa The Proverbs (2002), tinipon at inedit ni Damiana L. Eugenio, p. 351.

8 Ibid., p. 274.

9 Ibid., p. 273

10 Ibid., p. 275.

11 Mula sa Florante at Laura ni Francisco (Balagtas) Baltazar, inedit ni Virgilio S. Almario, inilathala ng Institute for Public Policy noong 2002.

12 Mula sa Mga Aral ng Katipunan ng mga A.N.B. ni Emilio Jacinto.

13 Mula sa Liwanag at Dilim ni Emilio Jacinto.

14 Mula sa Kartilya ng Katipunan ni Emilio Jacinto.

15 Basahin ang Crime, Society, and the State in the Nineteenth Century Philippines ni Greg Bankoff, at inilathala ng Ateneo de Manila University Press noong 1996, mp. 41-44.

16 Mula sa Mga Aral ng Katipunan ng mga A.N.B. ni Emilio Jacinto.

17 Mula sa Ang Dapat Mabatid ng mga Tagalog ni Andres Bonifacio.

18 Hiniram ko rito ang analisis ni Virgilio S. Almario hinggil sa “katwiran” bilang isang batayang sangkap sa makina ng deskolonisasyon. Basahin ang Panitikan ng Rebolusyon(g) 1896 (1993).

19 Mula sa Liwanag at Dilim, sa ilalim ng pamagat na “Ang Gumawa” ni Emilio Jacinto.

20 Ani Virgilio S. Almario, una niyang nakaengkuwentro ang naturang salita mula sa pagbabasa ng Meditaciones, cun manga mahal na pagninilay sa salita sa Santong pang Eexercicios (1645) ni Fray Pedro de Herrera. Binalikan ko ang orihinal na akda ni Herrera at ikinompara sa akda ni Bonifacio, at napansin kong totoo ngang umangat sa antas na pampolitikang ideolohiya ang kay Bonifacio, samantalang panrelihiyong ideolohiya naman ng Kristiyanismo ang ibig itampok ni Herrera. Para sa karagdagang impormasyon, basahin ang “Bagong Pormalismong Filipino: Panimulang Pakana sa Pagbungkal at Pagtatanghal sa Katutubong Poetika at Tradisyon,” ang lekturang pansentenaryong binigkas ni Almario sa UP Diliman, 9 Marso 1999. Kaugnay nito ang paliwanag niya sa Kung Sino ang kumatha kina Bagongbanta, Ossorio, Herrera, Aquino de Belen, Balagtas, atbp (1992). Matatagpuan naman ang kaisa-isang sipi ng kay Herrera sa UP Sentro ng Wikang Filipino sa Diliman, Lungsod Quezon. Maidaragdag ang pagsusuri ni Reynaldo Clemeña Ileto sa Pasyon and Revolution: Popular Movements in the Philippines, 1840-1910 (!979), mp. 36-41.

21 Basahin ang Ang Kartilya ni Emilio Jacinto at ang Diwang Pilipino sa Agos ng Kasaysayan (1999) ni Zeus A. Salazar na dumalumat sa “ginhawa” at “kaginhawahan.”

22 Basahin ang Tagalog Poetry 1570-1898 ni Bienvenido L. Lumbera at ang Panitikan ng Rebolusyon(g) 1896 ni Virgilio S. Almario. Sinuri sa nasabing mga aklat ang tatlong “hibik” nina Flores, del Pilar, at Bonifacio, ayon sa ebolusyon ng panitikang Tagalog. Lumihis ako sa pagsusuri nina Lumbera at Almario, at ginamit kong lente ng pagsipat ang teorya ni Zeus A. Salazar na nagbukod sa “lengguwahe ng rebolusyon” sa “wika ng himagsikan” upang itampok na magkataliwas ang diskurso ng ilustrado-propagandista-prinsipalya sa diskurso ng anakpawis-maghihimagsik ng Katipunan.

23 Mula sa Liwanag at Dilim ni Emilio Jacinto.

Pag-ibig at Sugat

Kinukulit ako ng mga kabataang kasapi ng Lira (Linangan sa Imahen, Retorika, at Anyo) na maglabas ng munting kritisismo ukol sa panitikan sa pitak na ito. Sawâ na raw sila sa politika, at iba naman ang ibig nilang basahin. Sabi ko’y hindi naman ako kritiko, bagkus editor. Pero mapilit sila. Dahil malapit sa puso ko ang Lira, pagbibigyan ko ang samahang ito sa munting pagbasa ng isang tula.

Sa yumaong makatang Mike L. Bigornia ko unang narinig na maipámamálas kahit sa masagwâ o pangit na mukhâ ang mga dating birtud at lumang katotohanan, at pruweba ang kaniyang tulang tuluyang “Nang Mauso ang Magmakata” (1996) sa gayong paniniwala. Malamán ang mga katagâ ng kumpare ko, kaya sisikapin kong ipaliwanag iyon sa simpleng paraan sa pamamagitan ng pagbusisi ng tulang “Pag-ibig mo’y sugat” (2005) ni Mary Angelica Reginaldo.

Heto ang buong tula: Ang pag-ibig mo’y sugat/ Na di naghihilom/ Sa aking puso,/ At ang di maampat nitong pagdurugo’y/ Sanhi ng aking tuluyang pamamaalam/ Sa mundo ng pag-iisa’t kalungkutan/ Sa mundo ng nakabibinging katahimikan,/ Sa mundo ng mga patay.//

        Binubuo ng walong taludtod ang buong tula, at nasa malayang taludturan ngunit ginamit ang anapora sa mga taludtod anim hanggang walo upang itampok ang panloob na musika na angkop na angkop sa tinig at himig ng persona.

        Iwinangis ni Reginaldo ang “pag-ibig” sa “sugat” na ang resulta’y kagila-gilalas na pagsupling ng kakatwang kabatiran hinggil sa dati nang pagsipat hinggil sa “pag-ibig” at ibang-iba kaysa mga tulang panambitan noong unang hati ng siglo 20.

        May tiyak na kausap ang persona sa tula. At ang kausap niya’y mahihinuhang ang kaniyang “iniibig” at hindi mahalaga kung siya’y kasintahan o kalaguyo, asawa o kaibigan, o dili kaya’y babae, lalaki, bakla, o tomboy. Ang tinutukoy ng persona na “wagas at inmortal” na pag-ibig ng kaniyang kausap ay ang “di-naghihilom na sugat” sa puso ng persona.

        Nakaaasiwa ang hulagway ng gayong pagwawangis, dahil ang sugat ay maaaring ikamatay ng personang daranas ng atake sa puso. Ngunit ang sugat mismo ang bumubuhay sa nabatóng katauhan ng persona. Ang sugat na nagpaantak at nagpadugo sa puso ng persona ang magiging tulay ding alamís—ang pahiwatig sa pagitan ng mga salita—upang ipamalay na ganap na nilisan ng persona ang dating abang kalagayang “malungkot, madilim, nag-iisa, at patay.”

Mula sa talinghaga ng sugat ay nanumbalik ang pagkatao ng persona, at magugunita ang mga sugat na tinamo ni Don Juan habang sinisikap hulihin ang ilahás at mahiwagang Ibong Adarna. Ang interaksiyon at pagsasalikop ng “sugat” at “pagbabanyuhay” ang mahalagang talinghaga sa tula. Maiisip lamang ang “sugat” kung gasgás na ang pandamá at pagdamá ninuman.

Para sa persona, ang “sugat” ay maituturing na luwalhati—ang pagbabalik sa dating maginhawang kalagayan ng pagiging mortal—at ang inaasahang idudulot na kamatayan ng sugat ay hindi magiging kamatayan kundi panibagong yugto ng buhay.

Salungat ang “sugat” sa tula sa kumbensiyonal at siyentipikong diskursong mahuhugot sa agham o medisina. Umangat sa ibang antas ang “sugat,” at kung hihigitin ang pagbasa’y humahangga sa pahiwatig ng sadomasokismo. Dito tayo hinahatak ni Reginaldo upang magbalik sa sinaunang dalumat ng “pag-ibig” na kayang hamakin ang lahat, kahit ang kapalit ay paglisan sa daigdig ng inmortalidad.

Mga Duguang Plakard

Kinayayamutan ko itong si Rogelio G. Mangahas, at may mabigat na dahilan. Kinayayamutan ko siya dahil nang sulatin niya ang Mga Duguang Plakard at iba pang Tula (1971), binago niya ang pagtingin sa panulaang Tagalog, kung hindi man panulaang Filipino, noon. Apat na mahabang tula ni RGM ang tinumbasan ng apat na matalas na kritika nina Virgilio S. Almario, Bienvenido Lumbera, E. San Juan Jr., at Pedro L. Ricarte. At ang matindi, nabago rin pagkaraan niyon ang estado ng panunuring pampanulaan sa Filipinas na hitik sa mga sampay-bakod na panunuri noong mga nakalipas na dekada.

Naiinggit ako tuwing binabalik-balikan ko ang masinop na koleksiyon ni Koyang Roger, ang paboritong taguri sa kaniya ng mga kakilala.

Ang kaniyang mga taludtod ay hitik sa musika, at ang musikang iyon ay banayad na umaangkop sa mga imahen, ang mga imaheng may pambihirang pahiwatig dahil sa maingat na kombinasyon ng mga salita, bantas, at diwa. Sabihin nang naanggihan ng impluwensiya si RGM nina Eliot, Lorca, Quasimodo, at iba pa, ngunit ang gayong impluwensiya ay nilampasan ng makata. Ang sumilang sa mga tula ni RGM ay hindi hilaw na panggagagad, bagkus matatalim na tulang magmumula lamang sa marubdob na pagdama’t malalim na pagmumuni.

Naitala rin sa koleksiyon ni RGM ang kulay ng kaniyang panahon. Ang masilakbong protesta laban sa namamayaning bulok na pamumuno ng rehimen ni Pang. Ferdinand E. Marcos; ang bagabag at lungkot ng madlang naghahanap ng lunas sa kahirapan; at ang paghahanap ng sarili ng karaniwang mamamayang nangangapa ng puwang sa lipunan at ng kaugnayan sa kaligiran. Ngunit higit pa rito, bumabalik ang mga tauhang kathang isip ng makata sa lalawigan upang itambis sa lungsod, kaya maiisip din na walang hanggahan ang lalawigan at ang lungsod kundi yaon ay nasa isip lamang ng bawat tauhan.

Pinakapaborito ko sa lahat ang tulang “Mga Duguang Plakard,” na inialay ng makata para sa mga rebolusyonaryong demostrador na namatay noong 30 Enero 1970 sa Mendiola. Bago pa naganap ang Mendiola Masaker noong administrasyon ni Pang. Corazon Aquino, nangyari na sa Mendiola ang madilim na tagpong paulit-ulit nagiging bangungot para sa sinumang awtoridad na ibig solohin ang kapangyarihan. Sino ang makalilimot sa mga taludtod ni RGM? “Bawat plakard ng dugo’y isang kasaysayan./ Isang kasaysayan sa loob ng mga kasaysayan./ Mga kasaysayan sa loob ng isang kasaysayan./ Kangina pa namimigat, kangina pa kumikinig/ ang ating mga palad, wari’y mga/ munting bungong may kutsilyong nakatarak./

Walang pangingimi ang mga taludtod ni RGM. Pinalaya niya ang wikang Tagalog sa lárang ng politika at ideolohiya, at ang nasabing wika ay hindi nanatiling lalawiganin bagkus umakyat sa pambansang antas. Ang kinakalaban kung gayon ng makata ay mahihinuhang hindi lamang sa panlabas na lipunan, kundi maging sa panloob na estado at kumbensiyon ng panulaang Filipinas. Bagaman bihirang magkasabay ang agos ng kasaysayan ng lipunan at ang kasaysayan ng panitikan, nagkataong nagkasalikop ang mga iyon sa panahon ni RGM na higit na lalakas nang makipagkapit-bisig at bumuo ng tungko kina Rio Alma at Lamberto E. Antonio.

Sina Mangahas, Rio Alma, at Antonio ang sa aking palagay ang nagbukas ng masilakbong panahon ng tula ng pagtutol noong panahon ng Batas Militar. Gayunman, hindi magpapakulong ang tatlo sa gayong madilim na kahapon at sa halip ay magsusulong ng isang kilusang may pambihirang uri ng pagsusuri sa kaligiran at panitikan magpahangga ngayon. Ang Gagamba sa Uhay (2006) ni RGM ay testamento na naroroon ang bangis ng isang tarikan. At ang kakatwa’y ang napahigpit na padron at panuntunan ng haiku ay nilampasan ng makata upang lumikha ng tulang Filipino.

Kinayayamutan ko itong si Koyang Roger Mangahas. At marahil, may kaugnayan dito na hindi na kami nag-iinuman sa Timog, umaakbay sa mga anghel, at bumibigkas ng mga talinghagang tanging mga tarikan lamang ang nakaaalam.

Posibilidad

Kung ang hangin ay maghuhunos na bato,

paano uunawain ang magiging paglipad ko?

 

Maaaring ang bato’y kusang makalulutang,

at maipupukol ang sarili kung saan-saan.

 

Makalulundag ang bato pabulusok sa lawa,

at hindi na pambihira ang tsunami o baha.

 

Makakabangga ng bato ang iba pang bato,

at sa pagsasanib nito’y mahihiya ang bagyo.

 

Mahihigop ng bato ang lason o kamandag,

at mahahanggahan ang pag-iral ng ugat.

 

Makadadagan ang bato sa buong lupalop,

hanggang ang bagong klima’y maisabog.

 

Maiiba ang tingin sa grabedad o timbang,

at mabubura ang “gaan” sa mga talaan.

 

Ngunit baka hindi maunawaan ng bato

ang pagkabato, at ang silbi nito sa mundo.

 

Hindi makasusuot ang bato dito sa dibdib,

at magiging palaisipan kahit ang paghihip.

 

Kung magiging karaniwan ang bato, lubos

na lilimutin ang bantayog, tulay, moog.

 

Kailangang magbalik ang bato sa pagiging

hangin, at tuparin ang itinakda ritong papel:

 

At langhapin ng tao upang siya’y mabuhay;

o maging tagapaghatid nito sa kabilang buhay.

 

 

28 Setyembre 2006

 

 

Pagpapahalaga sa mga tula at poetika ni Rio Alma

RIO ALMA, kuha ni Bobby Añonuevo

RIO ALMA, kuha ni Bobby Añonuevo

Masisilip, sa aking palagay, ang malaking bahagi ng kasaysayan ng panulaang Filipinas sa láwas ng mga tula ni Rio Alma. Ang nasabing kasaysayan ay hindi estatikong hulagway, bagkus rolyo-rolyo ng pelikulang patuloy na umaandar at tayo ang kalahok; at hangga ngayon, naghahanap ito ng pangwakas na hantungan o karugtong na lunsaran. Ang mabigat, hindi pa ganap na nalilimi iyon ng mga kritiko at mambabasa ng panitikan. (May kaugnayan ito sa politika o pamumulitika sa loob ng literatura at akademya, na tanging ang mga kaaway lamang ni Rio Alma ang makapagpapaliwanag nang ganap.) Hindi rin sapat ang ibinigay sa aking lima o labinlimang minuto upang ipaliwanag ang salimuot o hiwaga ng gayong laberinto, at bigyan ng hustiya ang mga tula ng makata.

Gayunman, susubukin kong talakayin ang mga pangunahing aklat ng tula ni Rio Alma, maliban sa isang aklat: ang Sonetos Postumos (2007) na sinadya kong hindi bilhin dahil wala akong pera.

Bago ako magpatuloy, nais kong itangi ang Rio Alma na makata sa Virgilio S. Almario na kritiko. Gayunman, ang mga tula ni Rio Alma ay pailalim o palihim na nababahiran ng mga diwain, tuklas, at pag-aaral ni Almario bilang kritiko. Ang mga tula ni Rio Alma ay dapat titigan bilang ekstensiyon ng kritika ni Almario. Samantala, ang ebolusyon ni Almario bilang kritiko ay masisilayan hindi lamang sa kaniyang nagbabagong pagbasa at pag-unawa sa kasaysayan ng Filipinas at kasaysayan ng panitikang Filipinas, bagkus maging sa ebolusyon ng mga tula at poetika ni Rio Alma, na malimit kritika sa namamayaning kasaysayan ng Filipinas at kasaysayan ng panitikang Filipinas.

Ang kabataang Rio Alma na napabilang sa antolohiyang Manlilikha (1967) at umakda ng Makinasyon (1968) ay nasa hanggahan ng tinaguriang Balagtasista at Armageddonista sa isang panig, at ng Modernista at Rebelde sa kabilang panig. Para siyang disipulo nina Teo S. Baylen at Cresencio C. Marquez na pumupusturang Amado V. Hernandez at Alejandro G. Abadilla. Higit na makiling din ang batang Rio Alma sa tulang paloob—na malimit nabubudburan ng mga Griyego at Biblikong alusyong nakamihasnan ng mga Balagtasista—na marahil ngayon ay ipagkikibit-balikat na lamang ng matandang Rio Almang may pambihirang erudisyon ng kasalukuyang panahon. Gaya ng ibang kabataan, ang Rio Alma noong dekada 1960 ay nasa yugto ng paghahanap ng tinig o bait, at hindi kataka-taka ang pagkamasatsat o kakornihan o pagkasintunado ng kaniyang mga tula, ang mga tulang kung minsan ay naghahalo-halo ang mga sagisag na waring sinadya upang pahirapan sa pagbabasa ang mga estudyante ng University of the East.

Ngunit magbabago ang Rio Alma nang isilang ang Peregrinasyon (1970). Ang nasabing chapbook ay itinuwid ang mga pagmamadali ng Makinasyon, sumimsim kung hindi man naanggihan, ayon na rin kay Rogelio G. Mangahas, nina Baudelaire, Brecht, Eliot, Lorca, Pound, Quasimodo, Rilke, Rimbaud, at iba pa. (Sa akin namang palagay ay malayo sa mga tula nina Baudelaire, Rilke, at Rimbaud kaysa kina Eliot, Brect, Lorca, at Neruda ang mga tula ni Rio Alma sa naturang koleksiyon.) Nagkaroon ng linyang pampolitika ang mga tula na umaagapay sa eksperimentasyon sa pananaludtod at pananalinghaga, na kahit ngayon ay ikababaliw ng mga kabataang estudyante sa panitikan. Maiuugnay ang Peregrinasyon sa dalawa pang chapbook, ang Mga Duguang Plakard at Iba Pang Tula (1971) ni Rogelio G. Mangahas at Dalawampung Tula ni Lamberto E. Antonio. Ang alab ng tatlong akdang ito ang sa aking palagay ang nagbukas ng pinto sa magiging daloy ng masilakbong politika at ideolohiya ng pagtula noong dekada sitenta, bagaman higit na makikilala si Antonio noong dekada 1980 nang malathala ang Hagkis ng Talahib (1980) at Pagsalubong sa Habagat (1986).

Ang pagkalas ng kabataang Rio Alma sa bighani ng Balagtasismo ay pagsisimula ng pagyakap niya sa namamayani noong New Criticism sa pag-urirat ng tula. Matatagpuan sa Makata sa Panahon ng Makina (1972) ang mga unang pagtatangka na suriin ang tulang Tagalog o Filipino, ayon sa lente ng banyagang kritika at kung paano mapauunlad ang estado ng kumbensiyonal na pagtula ng mga Balagtasista. Sa yugtong ito, ipinaliliwanag na ni Almario bilang kritiko ang mga tula ng batang Rio Alma sa pamamagitan ng pagpapaliwanag ng mga tula ng mga kapanahong makatang sina Rogelio G. Mangahas at Lamberto E. Antonio na katambis sa panahon nina Iñigo Ed. Regalado, José Corazón de Jesús, at Alejandro G. Abadilla.

Ngunit kahit ang mabalasik na kritikong Almario ay magbabago ng loob at magbabalik sa ugat ng panulaang Tagalog. Itatakwil ni Almario ang mga pagkakamali, at susulat ng panibagong kritika na magpapahalaga sa mga ambag ng mga Balagtasista habang patuloy na nakatuon sa mga Modernista. Ang paglalathala ng Balagtasismo vs. Modernismo (1984), at pagkaraan ng Taludtod at Talinghaga (1991) at Kung sino ang kumatha kina Bagongbanta, Ossorio, Herrera, Aquino de Belen, Balagtas atbp. (1992), ay senyales ng paglingon at pagbabalik sa nakaraan, at kahit ang mga ito’y malaki ang kinalaman sa pagbabanyuhay ng makatang Rio Alma na sumulat ng linyadong Doktrinang Anakpawis (1979). Lumihis sa labis na tulang paloob ang makata, at “ibinalik ang tula sa masa.” Testamento ang nasabing aklat sa elegansiya, lalim, at pahiwatig ng Filipino bilang wikang pambansa; at lalampasan nang milya-milya ang mga panandang-batong Sitsit sa Kuliglig (1972) at Dunung-dunungan (1975) ni Rolando S. Tinio at Mga Kagila-gilalas na Pakikipagsapalaran (1979) ni José F. Lacaba. Ipagyayabang din ng Doktrinang Anakpawis ang lalim at lawak ng bokabularyo na tinumbasan ng pambihirang eksperimentasyon sa pananaludtod at pananalinghaga—mulang ambahan, tanaga at dalít hanggang soneto, rondel, blues, at villanelle tungong mala-epikong tula—na hitik sa parikala, pagpapatawa, pang-uuyam, paghihimagsik, at higit sa lahat, pagmamahal.

Ang pagbabalik ni Rio Alma sa ugat sa Bulakan ang isa pang nagturok ng sariwang katas sa kaniyang katauhan bilang makata, gaya ni Anteus na humuhugot ng lakas mula sa lupa. Ang silakbo at kalabisang nakakahon sa napakasikip na ideolohiya at politika ng Doktrinang Anakpawis ay pakakawalan niya sa mga susunod na aklat na gaya ng Retrato at Rekwerdo (1984); Palipad-Hangin (1985); (A)lamat at (H)istorya (1986); at Kanton Para sa Limang Pandama (1987).

Nasa Retrato at Rekwerdo ang sa aking palagay ay pagsisimula ng isa pang pagbabanyuhay ni Rio Alma bilang makata, at nagtanghal sa kaniyang sinilangang lalawigan sa pananaw ng isang ganap at tigulang na makata. Sa unang pagkakataon, naitampok ang tulang Filipino sa isang coffee table book; at naitaas ang pagtingin sa tulang Filipino palayo sa hanay ng mga komersiyal at patakbuhing akdang karaniwang nakalahok sa gaya ng Liwayway at Sampaguita. Ang maganda sa aklat, nagsusuhayan ang mga retrato at ang mga tula upang maitampok ang hulagway na may pambihirang pahiwatig at pagpaparamdam. Madilim, malungkot ang mga hulagway at himig ng Retrato at Rekwerdo; subalit di-halata, dahil sa napakatahimik at masinop na pagsasakataga ng mga talinghaga. Lumilihis iyon sa kumbensiyonal na tulang humahagulgol at di-mapigil ang dalamhati. Dapat ding banggitin ang Hagkis ng Talahib (1980) ni Antonio na nagbibigay ng marubdob na pagdama mulang pilapil hanggang duguang kalsada ng mga demostrador.

Hitik naman sa siste at parikala ang Palipad-Hangin na kahit nabigong makasungkit ng pangunahing gantimpala sa Timpalak Palanca ay sumasampal naman sa mga huradong nakapikit yata ang isang mata habang nagbabasa. (Kung babalikan ang Parikala [1988] na antolohiya ng Linangan sa Imahen, Retorika, at Anyo,  ang dalumat ng “parikala” ay ipinaliwag dito ni Almario na Kritiko, at mahihinuhang pagpapaliwanag na rin sa ginagawa ng makatang Rio Alma.) Lumihis ang Palipad-Hangin sa nakamihasnan noong tulang protesta na nanggagaliti sa diktadurang rehimen kung hindi namimighati sa mga nabuwal na aktibista o partisano sa pakikibaka.  Solido ang koleksiyong ito, at pambihira ang pagbaligtad nito sa daigdig—na makasusumpong sa mambabasa upang magmura o mainis sa sarili—dahil sa maitim na pakana nitong mapagpatawa.

Magpapatuloy ang gayong taktika ng makata sa (A)lamat at (H)istorya ngunit sa pagkakataong ito’y uusisain ang mga alak-alakan, singit, at lilignan ng alamat at kasaysayan ng Filipinas upang itampok ang sariwang kabatiran. Hindi basta inulit lamang ni Rio Alma ang lahat ng nasabi na sa kasaysayan o alamat o tsismis. Humanap ng mga puwang sa mito at kasaysayan ang makata, at ang mga puwang na iyon ay malikhaing pinalawak o pinatingkad sa punto de bista ng makatang kritiko rin ng nasabing dalawang lárang. Katambis ng nasabing aklat ang Pagsalubong sa Habagat (1986) ni L.E. Antonio, na nakatuon naman sa mga leyenda ng kalungsuran, kalibugan, at kalayaan.

Pabago-bago ang sukat ng aklat ni Rio Alma, gaya lamang ng pabago-bagong pamamaraan ng pananaludtod at pananalinghaga. Ito ay marahil sa pagsisikap na umiwas “ulitin ang sarili” gaya ng sa pahiwatig ni Mike L. Bigornia sa kaniyang isang tula. Mala-Neruda ang hagod ng Katon para sa Limang Pandama, ngunit taliwas sa dapat asahan, hindi paggagad sa mga tula ni Neruda, o kaya’y ehersisyo lamang ng daliri at isip, ang nasabing aklat, bagkus pagpapamalas ng dalubhasang pagkasangkapan, paghahanay, at pagtitimpla ng mga hulagway na ang kombinasyon ay tila mga atomong kayang lumikha ng isang bomba atomika para sa mga kaaway ng kritiko o dating aktibistang si Almario. Mahalaga ring balikan ang sinabi ng kritiko-pilosopong si Silvino V. Epistola. Hindi lahat ng kayang sagapin o nasasagap ng limang pandama ay agad makararating sa kamalayan. Sa pagitan ng pandama at kamalayan ay may salaan ng mga dalumat at pahiwatig, at ang salaang iyon ay may kaugnayan sa kabansaan o pagka-Filipino. Ang Katon ni Rio Alma ay hindi simpleng katon; nagpapakumbaba lamang nang pakunwari ang makata sa kaniyang pagpapamagat. Maraming bagay sa paligid ang malimit nating ipinagwawalang-bahala. Kaya kailangan nating  maging maláy sa ating paligid, at pahusayin ang taglay na salaan upang tumalas lalo ang limang pandama, at nang tumaas, lumawak, at lumalim pa ang ating kamalayang Filipino.

Samantala, sa mga aklat na Mga Retaso ng Liwanag (1990) at Muli, Sa Kandungan ng Lupa (1994) masisilayan ang distilasyon ng mga tula ni Rio Alma bilang abenturero at manlalakbay. Pulos talinghaga ng kamatayan o pagwawakas ang unang aklat, samantalang ang ikalawang aklat naman ay magtatampok ng posibilidad ng ganap na pagbabayuhay at resureksiyon ng isang bansa. Higit pa rito, lihim na nakalakip sa Muli, Sa Kandungan ng Lupa ang panukalang pagbasa sa panitikang Filipinas at pag-unawa sa kabansaan alinsunod sa punto de bista ng isang Filipino. Ang pag-uri at paghati sa pambansang kamalayan ay nakapahiyas hindi lamang sa mga kritika ni Almario, gaya sa Mutyang Dilim (2001), bagkus malinaw na nakasaad sa mala-epikong tulang “Oriental” (1987) na waring binibistay at nag-aambag kahit sa tesis ng Orientalism ni Edward W. Said. Sa yugtong ito, lubos ding naituwid ni Almario ang kaniyang mga unang kamaliang inilahok sa Makata sa Panahon ng Makina. Ang batang Rio Alma ng Makinasyon ay ibang-iba sa tigulang na Rio Alma na sumapit sa kaliwanagan at naglalantad ng rikit ng kaniyang Tinubuang Bayan. Maiuugnay din ang Mga Retaso ng Liwanag at ang Muli, Sa Kandungan ng Lupa sa Sonetos Postumos (2006) na nagtataglay ng mga tulang ipinadron sa soneto. Ngunit ang mga soneto rito ay hindi lamang basta sonetong Ingles o Italyano, bagkus sari-saring paraan at eksperimentasyon ng pagbuo ng soneto mulang sukat at tugma hanggang nilalaman at dalumat na Bibliko at mitikong Filipino, Griyego, Italyano, at Hudyo.

Lalagumin ng Una kong Milenyum, Tomo 1–2 (1998) ang lahat ng tula ni Rio Alma mula sa mga binanggit kong koleksiyon. May dalawang tula lamang ang nakalusot at hindi naibilang sa aklat, at marahil ay hindi sinasadyang nakaligtaan yaon ng editor na si Mike L. Bigornia. Ang nasabing dalawang tula ay inilahok naman ni Rio Alma sa kaniyang koleksiyon ng mga tulang pambatang pinamagatang Estremenggoles (2004). Walang bago sa Estremenggoles, at hindi ko na tatakayin pa ito.

Hindi rito nagtatapos ang karera ni Rio Alma. Sa Memo Mulang Gimokudan (2005), nagpasiklab ang makata sa paghabi ng mga tulang tuluyan. Huwag asahang supling lamang ito ng poeme en prose ni Aloysius Bertrand o Arthur Rimbaud; o kaya’y bulag na pagsunod kina Emilio Jacinto, Deogracias A. Rosario, at Alejandro G. Abadilla. Tinatangka ng Memo na lampasan ang estado ng pagsulat ng tulang tuluyan, hindi lamang sa Filipinas na ang unang bumuo ng koleksiyon ay si Mike L. Bigornia, kundi maging sa iba pang bansa. Sagot din ito ni Rio Alma sa patutsada ni Cirilo F. Bautista na hindi naniniwalang tula ang “tulang tuluyan.” Taglay ng Memo ang sari-saring pagdulog sa tulang tuluyan, mulang pinakamaikli hanggang pinakamahaba, mulang pagsasalaysay at paglalarawan hanggang pangangatwiran at pakikipagtalastasan.  Ipinagpapatuloy ng Memo ang paglinang sa pagka-Filipino ng tulang tuluyan,  na marapat mabatid kahit sa antas na pandaigdigan, lalo ng mga hurado sa prestihiyosong Gawad Nobel.

Sa koleksiyong Kung Bakit Kailangan ang Himala (2007), ipinagpatuloy ni Rio Alma ang kaniyang mga pagsusuri sa paligid sa higit na malalim na pagkaunawa sa takbo ng politika, kultura, ekonomiya, at sikolohiya ng Filipino. Ginawa niya sa ito sa magaang na paraan, at sa paggamit ng mga kagila-gilalas na tayutay o talinghagang makalupa at kakatwa. Kabaligtaran ito sa dating tikas o anyo ng makata na “taas-kamao, kunot-noo, at tiim-bagang” at napalitan ng satira at pagtirang nagpapatawa, nang-iinis, nagtuturo, nang-uuyam. Hindi nagtuon sa pormula o kumbensiyon ng “labis na kasiningan” ang makata, at animo’y pinakinggan lamang ang pintig ng panahon habang umaastang pitho o ermitanyo ng lungsod. Higit pa rito, sinimulan na rin ng makata na hanapan ng positibong pagtingin ang Filipinas, imbes na magbuga lamang ng madidilim na sentimyento o hinaing, gaya ng matatagpuan sa Doktrinang Anakpawis.

Nakagugulat ang sigasig ni Rio Alma at sisikapin niya ang reimbensiyon ng tanaga, diyona, dalít, at talingdaw sa kaniyang koleksiyong Isang Sariling Panahon (A Time of One’s Own) na isinalin sa Ingles ng isa pang tarikang makata sa ngalan ni Marne L. Kilates. Mapagmasid at mapagbulay sa kaligiran, kapuwa, at kalooban ang karamihan sa mga piyesa ng koleksiyon, at kahit ang nakagawiang pagpapakahulugan sa bugtong at salawikain ay masisingitan ng pasubali o tanong kapag pinag-aralan ang pagdulog sa tula ni Rio Alma. Masasalat ang sinop ng makata sa pagtula kapag pinag-aralan dito ang kombinasyon ng mga salita, na ang resultang pahiwatig ay hindi simpleng mahuhugot sa A+B=AB, bagkus masisipat na A+B=C na bagaman nagtataglay ang C ng mga katangian ng A at B ay nakapagluluwal din ng bukod na sariling pakahulugan at pahiwatig na maikakabit din sa ibang nilalang o pangyayari sa daigdig.

Kung maiikli ang mga tula sa Isang Sariling Panahon, mahahaba at magkakatanikala ang mga tula sa Huling Hudhud ng Sanlibong Pagbabalik at Paglimot para sa Filipinas kong Mahal (2009). Ang Hudhud ni Rio Alma ay mapaglaro, mapangahas, at sabihin nang mailalaban sa pandaigdigang antas. Gagamit siya ng tatlong pilas na persona sa katauhan nina Aliguyon, Jose Rizal at Kabataang Di-Kilala. Ang tatlong personang ito ay sabay-sabay maglalakbay sa kani-kaniyang dimensiyon, makikipagdiskurso sa diwa ng kasaysayan samantalang makakabangga rin ang sari-saring tauhan sa kasaysayan, mitolohiya, kultura, politika, aliwan, at iba pang aspekto ng lipunan. Ang paglalakbay ng tatlong pilas na persona ay kaugnay ng paghahanap ng kabansaan, kaya masisipat na ang wakas ng epiko ay hindi pangwakas, bagkus nagbabanta ng panibagong anyo ng hudhud na ang mitikong tagapagsalaysay ay ipagpapatuloy ang pagbubunyag ng sariwang pakikipagsapalaran at ang pagsisiwalat ng bagong anyo ng buhay at kabansaan.

Hindi lahat ng tula ni Rio Alma ay mabigat at mahirap maarok. Sinasadya ng makata na maglaan ng mga tulang para sa madla o estudyante o matanda, o kaya’y para sa mga bihasang mambabasang gaya ng kritiko o panitikero o dalubwika. Sa gayong paraan, ang bawat seksiyon ng kaniyang mga aklat ay hindi nakasasawàng basahin, dahil sa mga paningit na tula. Mapapansin din na may panloob na disenyo at balanse kahit ang bawat seksiyon ng bawat aklat. Ang isang tula ay maaaring sagutin o susugan o pabulaanan ng isa pang tula, alinsunod sa malikhaing pagbubuo ng tauhan at kaligiran nito. May ilang tula rin sa isang aklat na nagsisilbing estribilyo sa mga susunod na aklat, o kung hindi’y rebisyon ng ilang dating tula upang lalong gumanda at tumalim iyon. Isang puna noon ni S.V. Epistola na sintunado ang mga tula ni Rio Alma, maliban doon sa mga bago nitong aklat. May katotohanan ito. Ngunit ang gayong pagkasintunado ay maaaring maibatik sa mga sumasagap ng mga tula ng makata, na hindi sanay sa gayong uri ng tunog o musikang dapat munang pag-aralan pa nang malalim ng mga kritiko o musikong sanay sa himig ng Balagtasan.

Ano ang matutuhan nating aral sa mga tula at karera ni Rio Alma?

Una, ang kaligtasan ng makata ay nasa kaniyang Tinubuang Bayan. Ang bansa ang matang-tubig ng makata at ito ang titighaw ng kaniyang uhaw bilang manlilikha at magbibigay ng panibagong buhay sa pagtula.

Ikalawa, mahalaga ang pagbabalik sa nakaraan. Mabuting maalam sa kasaysayan ng panitikan at sa kasaysayan ng bayan ang makata at nang magamit yaon sa diyalektiko’t malikhaing pamamaraan.

Ikatlo, kailangang batid ng makata ang kaniyang ugat sa pagtula. Hindi nakamamatay ang taguring “katutubo,” at ang pagsagap ng impluwensiyang “banyaga.” Ang masining na pagpapasalikop ng dalawa ang dapat ingatan. Isa pa, hindi lahat ng impluwensiya ay nagmumula lamang sa “banyaga,” dahil pinatunayan na ni Rio Alma na sa kaniyang mga tula’y maaangkin lamang yaon ng Filipino at káya niyang magdulot ng impluwensiya kahit sa iba pang makatang pa-Ingles-Ingles.

Ikaapat, hindi nasisiki ang mahuhusay na makata sa anumang padron ng tula. Napakaraming inobasyon sa mga padron ng tula ang ginawa ni Rio Alma na nalilingid pa sa nakararami. Ngunit higit pa rito, lumalampas dapat sa padron ang makata, dahil “hindi maisisilid sa kahon ang kadakilaan.”

Ikalima, mahalaga ang pagtitipon, pagbuhay, paggamit, at pagpapauso ng mga salita para sa isang makata. Maraming salita sa mga tula ni Rio Alma ang hindi pa nailalahok sa diksiyonaryo at tesawro, sa maniwala kayo’t sa hindi, kahit ang gamiting sanggunian ay ang UP Diksiyonaryong Filipino (2009). Habang lumalawak ang bokabularyo ng mga tula ng makata ay lalong lumalalim ang imahinasyon ng kaniyang pagkatha. Ang kabihasaan sa salita ang unang-unang dapat taglayin ng sinumang ibig maging makata.

Ikaanim, natural lamang ang ebolusyon ng isang makata. Hindi dapat magmadali sa pagnanais na maging dakila. Sa aking palagay ay late bloomer si Rio Alma bilang makata. Gayunman, nakatulong iyon upang lalong sumarap basahin ang kaniyang tulang nahinog sa panahon o pagbubulay, at kumbaga sa alak, ay walang kasabit-sabit, napakalinamnam.

At ikapito, kailangan ang isang dakilang bisyon sa panulaang Filipinas. Kailangan yaon upang maipagpatuloy ang paglikha ng mga tulang hindi lamang maibabanggà sa loob ng Filipinas, bagkus maging sa iba pang tula mula sa iba’t ibang panig ng daigdig. Ang gayong bisyon ay makatutulong din upang lumago lalo ang ating panulaan.

Hahayaan kong dagdagan o pabulaanan ninyo ang aking mga binanggit habang pinag-aaralan ang mga tula ng makata.

Ang totoo’y naibigan at pinagpraktisan ng aking mga anak na sina Idyanale at Amansinaya ang mga aklat ni Rio Alma. Kung naibigan nila iyon, tiyak kong makakaya rin iyon ng iba pang higit na matatandang mambabasa. Ang hula ko’y sadyang hindi binabasa lamang si Rio Alma dahil sa umiiral na prehuwisyo o inggit laban sa kaniya; o kung hindi’y sadyang tamad lamang magbasa ang madla. Walang himalang ginawa si Rio Alma. Wala. Sa unang malas ay pulos himala ang paglabas ng kaniyang mga aklat. Ngunit kung uuriing maigi, ginawa niya iyon nang may pambihirang pangarap para sa panulaang Filipinas. Mahirap mang mapantayan ang kaniyang sigasig at libog sa pagtula, naniniwala akong kaya pa rin yaong lampasan ng mga darating pang tarikang makata mula sa Filipinas.

Isang ilog lamang si Rio Alma, at hindi dapat magtapos sa isang ilog ang panulaang pambansa. Kailangang sumilang ang mga bagong ilog, at lampasan ang mga kumbensiyong nailatag na ng maestrong makatang si Rio Alma, at nang makalikha tayo ng karagatan ng tulang Filipino. Dahil kung hindi’y mamamatay sa pagkatuyot ang ating panulaang pambansa. Oo, mamamatay nang ganap, dahil lumalaganap ngayon ang mabalasik na pagbabagong-klima sa pandaigdigang panulaan at sa buong panitikang pandaigdig.

Magandang hapon sa inyong lahat, at ipagpatuloy natin ang pagtangkilik sa mga akda ng mga Filipinong manunulat.

(Binagong bersiyon ng papel  ni Roberto T. Añonuevo na unang binasa noong 1 Setyembre 2007, sa Pistang Panitik, Manila International Book Fair, na ginanap sa World Trade Center, Roxas Boulevard, Maynila, Filipinas; at pagkaraan sa Bulakan. )

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 154 other followers