About these ads

Idyoma, talinghaga, at tayutay sa komunikasyon ng mga Filipino

Ano ang paraan ng komunikasyon ng mga Filipino? Ito ang isa sa maraming tanong na sinasagot ng Pahiwatig: Kagawiang Pangkomunikasyon ng Filipino (2002) ni Melba Padilla Maggay. Hitik umano sa pahiwatig at ligoy ang pakikipag-usap ng mga Filipino, dahil nagmumula sila sa kulturang may mataas na uri ng pagbabahaginan ng kahulugan, kompara sa mga taga-Kanluran na itinuturing na may mababang konteksto ng kulturang mababa rin ang antas ng pagbabahaginan ng kahulugan. Bukod dito’y ginagamit ng mga Filipino ang konsepto ng pakikipagkapuwa—na pagturing sa kausap bilang bahagi ng sarili—na mauugat sa kulturang mataas ang pagpapahalaga sa ugnayan ng pamayanan.

Habang lumalayo ang agwat ng pagsasamahan ng mga Filipino, ani Maggay, lalong tumataas ang antas ng di-pagkatiyak sa pakikipag-ugnayan sa isa’t isa. Halimbawa, gagamit ang mga Filipino ng mga tayutay (figure of speech), bulaklak ng dila (idyoma), at talinghaga (metapora) kung ang kausap ay itinuturing na “ibang tao” (i.e., hindi kaibigan, kaanak, o kakilala). Itinuturing na maligoy ang gayong paraan ng komunikasyon, samantalang nagtatangkang ihayag ang “panlabas” na anyo ng pakikipag-ugnay at pakikibagay. Pormal ang tono ng pakikipag-usap, at nakatuon sa pagpapakilala.

Ngunit may kakayahan din ang mga Filipino na magsabi nang tahas, kung ang kausap ay kapalagayang-loob. Ang “kapalagayang-loob” dito ay maaaring kaanak, kaibigan, o kasamang matagal nang kakilala at matalik sa loob ng isang tao. Idinagdag ni Maggay na mahilig umano ang mga Filipino sa malapitang pag-uugnayan, na humihipo at dumadama sa mga tao at bagay-bagay. Kung pagbabatayan naman ang tahas at magagaspang na banat ng mga komentarista sa radyo, diyaryo, at telebisyon sa ilang personalidad o politiko, ang gayong paraan ng komunikasyon ay maaaring pagbubukod mismo ng mga taong nanunuligsa sa mga taong tinutuligsa. Ang ugnayan ay maaaring nagiging “kami” laban sa “kayo,” na hindi lamang umaangat sa personalismo, gaya ng isinaad ni Maggay, bagkus kaugnay ng papel ng kapangyarihan at impluwensiya mula sa dalawang panig.

Mahabang disertasyon naman kung pag-aaralan ang paraan ng komunikasyon ng mga blogistang Pinoy sa cyberspace. Ang mga blogistang Pinoy ay maaaring isaalang-alang pa rin ang dating anyo ng komunikasyon ng mga Filipino, at ang pagtuturingan ng mga nag-uusap ay hindi bilang magkakabukod na entidad bagkus matatalik sa kalooban o sirkulo ng blogista. Nalilikha ang pambihirang espasyo sa pagitan ng blogista sa kapuwa blogista o mambabasa, at sumisilang ang isang uri ng diskursong matalik sa sirkulo nila. Halimbawa, ano ba ang pakialam ng mambabasa kung nakabuntis ang isang blogista o kaya’y nagkahiwalay ang dalawang blogistang dating magkasintahan? Makapapasok lamang sa ugnayan ang mambabasa kung ang pagturing ng mga blogista sa kanilang mambabasa ay para na ring kalahok sa mga pangyayari, at ang gayong pangyayari ay likha ng konsepto ukol sa “pamayanan” ng mga Filipinong blogista. Sa ilang Filipino, ang pagsulat ng blog ay pagsangkot na rin sa madlang mambabasa sa anumang nagaganap sa buhay ng blogista, kaya ang mambabasa ay hindi basta “ibang tao” bagkus “kapuwa tao” na marapat makaalam, makaugnay, at makatuwang sa lahat ng bagay.

Mahalaga ang kapuwa-sa-kapuwang komunikasyon ng mga Filipino. Kung babalikan ang mga pag-aaral ni Iñigo Ed. Regalado hinggil sa “talinghaga,” “kawikaan,” at “tayutay,” mababatid na kumukuha ang mga Filipino noong sinaunang panahon ng mga salitang buhat at kaugnay sa kaligiran, at ang mga ito ang kinakasangkapan sa paghahambing, pagtatambis, pagtutulad, at panghalili sa mga katangian ng tao na pinatutungkulan, ngunit ayaw tahasang saktan dahil sa kung ano-anong dahilan. Malimit gamitin noon ang pisikal na anyo ng hayop, isda, ibon, insekto, halaman, at bagay upang itumbas sa ugali at asal ng tao. Halimbawa nito ang “tagong-bayawak” na tumutukoy sa “madaling makita”; “buhay-pusa” na mahaba ang buhay; at “paang-pato” na katumbas ng “tamad.” Kung minsan, ginagamit ang isang bahagi ng katawan upang maging metonimiya sa ugali, pananaw, at asal ng isang tao. Maihahalimbawa rito ang “taingang-kawali” na ibig sabihin ay “nagbibingi-bingihan”; “mainit ang mata” na katumbas ng “buwisit” o “malas” na miron sa sugalan; at “marumi ang noo” na katumbas ng “taong may kapintasan.” Heto ang ilan pang tayutay at idyomang tinipon ni Regalado, ang mga kawikaang maaaring nakaiwanan na ng panahon, ngunit maaaring balikan ng mga Filipino upang ipagunita sa susunod na henerasyon:

Talinghagang tinumbasan ng mga katangian ng hayop, ibon, isda, kulisap, at halaman
Asong-pungge — susunod-sunod sa dalaga
Balat-kalabaw — Matibay ang hiya; walanghiya
Balat-sibuyas — maramdamin; madaling umiyak
Basang-sisiw — api-apihan; kalagayang sahol sa hirap
Buhay-alamang — laging nasusuong sa panganib; hikahos
Buhay-pusa — mahaba ang buhay; laging nakaliligtas sa panganib
Bulang-gugo — bukás ang palad sa paggasta
Buwayang-lubog — taksil sa kapuwa; hindi mabuti ang gawa
Dagang-bahay — taksil sa kasambahay
Kakaning-itik —api-apihan
Kutong-lupa — bulakbol; walang hanapbuhay
Lakad-kuhol — mabagal utusan; patumpik-tumpik kapag inutusan
Ligong-uwak — hindi naghihilod o gumagamit ng bimpo kapag naliligo; ulo lamang ang binabasa.
Maryakapra (marya-kapra) — babaing masagwa o baduy magbihis
Mataas ang lipad — hambog
Matang-manok — Malabo ang paningin kung gabi; Di-makakita kung gabi
May sa-palos— Hindi mahuli. Mahirap salakabin. Madulas sa lahat ng bagay.
Nagmumurang kamatis — nagdadalaga
Nagmumurang kamyas — bagong naniningalang-pugad; bagong nanliligaw.
Paang-pato — tamad; makupad; babagal-bagal kung lumakad
Pagpaging alimasag — walang laman
Puting-tainga — maramot
Putok sa buho — Walang tiyak na ama nang isilang
Salimpusa (saling-pusa) — hindi kabilang sa anumang panig;
Sangkahig, sangtuka — Ginagasta ang siyang kinikita.
Tagong-bayawak — madaling makita sa pangungubli
Tawang-aso — tawang nakatutuya

Talinghagang tinumbasan ng mga bahagi ng katawan o kaya’y kilos ng tao
Bukás ang palad — magaang magbitiw ng salapi; galante; hindi maramot
Kadaupang-palad— kaibigang matalik
Kumindat sa dilim — nabigo; nilubugan ng pag-asa
Lawit ang pusod — balasubas
Ligaw-tingin — torpe; hindi makapagsalita sa nais ligawan
Mababang-luha — iyakin; bawat kalungkutan ay iniiyak
Mabigat ang dugo — kinaiinisan
Magaan ang bibig – palabati; magiliw makipagkapuwa
Magaan ang kamay — magandang magbuwana mano, kung sa negosyo o sugal; mapagbuhat ng kamay, o madaling manampal o manakit
Mahaba ang paa — nananaon sa oras ng pagkain ang pagdating o pagdalaw
Mahabang-dila — palasumbungin
Mahabang-kuko— palaumit
Mahigan ang kaluluwa — matinding galit
Mainit ang mata — malas sa panonood; nagdadala ng kamalasan kapag nagmiron sa sugalan
Manipis ang balát— mapaghinanakit; madaling masaktan kapag sinabihan
Marumi ang noo — taong may kapintasan
May balahibo ang dila — sinungaling
May bálat sa batok — malas
May bituin sa palad — masuwerte sa lahat ng bagay, lalo sa negosyo; mapapalarin
May kuko sa batok — masamang tao; di-mapagkakatiwalaan
May kurus ang dila — nagkakatotoo ang bawat sabihin
May nunal sa paa — Layás; mahilig maglagalag
May tala sa noo — babaeng ligawin o malimit suyuin ng mga lalaki
May-sungay — lalaking di-pinagtatapatan ng asawa; lalaking kinakaliwa o pinagtataksilan ng asawa
Nakadikit ng laway — tanggalin; madaling tanggalin
Namuti ang mata — Nabigo sa paghihintay; hindi dumating ang hinihintay
Namuti ang talampakan — kumarimot dahil naduwag; tumakbo palayo dahil sa natakot o naduwag.
Nasa dulo ng dila — hindi masabi-sabi; hindi matandaan, bagama’t alam na alam
Naulingan ang kamay — nagnakaw; kumupit ng salapi
Puting tainga — maramot
Sa pitong kuba — paulit-ulit
Tabla ang mukha — walang kahihiyan
Taingang-kawali — nagbibingi-bingihan; kunwari’y hindi nakarinig.
Walang butas ang buto — malakas
Walang sikmura — hindi marunong mahiya

Masasabing mahiligin ang mga Filipino, lalo ang mga sinaunang Tagalog noon, sa paglikha ng mga “taguring ambil” na naghuhudyat ng kaugalian, kung lilimiin ang pag-aaral ni Regalado. Ang “ambíl” ay tumutukoy sa salita, parirala, o pahayag na may katumbas na pakahulugang hindi tuwirang nagsasaad ng orihinal na tinutukoy na ugali o asal o katangian ng tao. Sa Ingles, tinatawag itong personipikasyon at malimit kasangkapanin sa matalinghagang pamamahayag sa tula. Halimbawa, maaaring wala nang nakaaalam ngayon na ang orihinal na salitang “ganid” ay tumutukoy sa malaking asong ginagamit sa pamamaril o pangangaso. Ang “ganid” ngayon ay hindi ikinakabit sa German Shepherd o iba pang aso, bagkus sa taong “sakim” o taong nais lamang kumabig nang kumabig ngunit ayaw maglabas kahit isang kusing. Isa pang halimbawa ang “ampalaya” na ginagamit na ambil sa mga tao na “napakahirap hingan ng kahit ano, lalo na kung salapi.” Bagaman naglaho na ang ganitong taguri, higit na kilala ang ampalaya ngayon bilang pangontra sa diabetes at alta-presyon. May ibang salita namang nagbabalik ngayon, at kabilang dito ang “limatik” na isang uri ng lintang maliit ngunit masidhing manipsip ng dugo. Iniaambil ang salitang ito sa mga tao na mahilig kumabit sa ibang tao upang manghuthot ng salapi hanggang wakas; o kaya’y sa mga propitaryong “walang habas magpatubo.” Nagbabalik din ang “hunyango” na isang uri ng hayop na may pakpak, sinlaki ng karaniwang kuliglig, na nakikikulay sa bawat makapitan. Panukoy ito ngayon sa mga tao na taksil kung hindi man mapagbalatkayo. Usong-uso rin ang “balimbing” na isang uri ng punongkahoy na ang bunga ay may limang mukha o panig. Tumutukoy ito sa taong kung sino ang kaharap ay siyang mabuti, at idinagdag dito ang isa pang kahulugang tumutukoy sa politikong palipat-lipat ng partido.

Marami pang dapat pag-aralan ang bagong henerasyon ng mga Filipino hinggil sa paraan ng komunikasyon nito. At upang magawa ito’y kinakailangang magbalik sa nakaraan, halungkatin ang mga antigong dokumento at aklat, itala ang mga kuwento ng matatanda, at sipatin sa iba’t ibang anggulo ang mga wika, kaisipan, at panitikan. Maaaring maging makulay din ang gagawin nating mga ngangayuning idyoma, talinghaga, at tayutay kung maláy tayo sa mga aral ng nakaraan na pawang makatutulong sa pagbubuo ng masigla, maunlad, at abanseng panitikang Fillipino—na maipagmamalaki ng sinumang Filipino saanmang panig ng mundo.

About these ads

Kasarian, Silakbo, at Kapangyarihan sa mga Kuwento ni Bienvenido A. Ramos

Hindi na mabubura sa mga pahina ng panitikang Filipino ang pangalang Bienvenido A. Ramos, at may kaugnayan ito sa kaniyang mga kuwentong pumapaksa sa kasarian, silakbo, at kapangyarihan na pawang nalathala sa Liwayway at iba pang magasing komersiyal.

Madidilim ang mga kuwento ni Ramos, ngunit ang gayong pangyayari’y nagkukubli lamang sa pagtatanggol ng puri, pagbawi ng dangal, at pagbangon mula sa pandurusta at kahirapan. Walang pangingimi ang mga kuwento sa paglalantad ng mga realistikong tagpo hinggil sa sex, na inuurirat ang gahasa, ang panggigipit na seksuwal, ang prostitusyon, ang walang direksiyong kalibugan, ang paggamit sa sex bilang instrumento ng kapangyarihan o pagbalikwas, o kaya’y ang pamumutol ng uten—sa punto de bista ng babae o lalaking tumitingin sa papel ng babae.

Halimbawa, sa kuwentong “Alipin,” ang parikala at siste ay maingat na ipapasok sa katauhan ng drayber na naibigan ng asawa ng politikong mahilig mambabae. Ang asawa ng politiko’y halos magsawa na sa paghabol sa kaniyang bana, at isang araw ay pagdidiskitahan ng babae ang drayber na nagkataong makisig, upang tighawin ang uhaw ng kalibugang taglay ng sinumang babaeng nasa rurok ng kasibulan. Magwawakas ang kuwento na parang nasa alapaap ang drayber, dahil hindi na siya itinuturing na karaniwang utusan na sinisigawan, bagkus tagapagbigay din ng aliw sa babaeng tigang na tigang sa kaniyang asawa. Ngunit higit sa lahat, hindi na alipin ang drayber bagkus isa nang panginoon, kahit sa larang ng sex.

Mahaba naman ang kuwentong “Ang Bulkan” na nalathala sa Sagisag noong 1980. Hinggil ito sa buhay at pakikipagsapalaran ni Tata Islaw, na isang magsasakang pinalayas sa kaniyang sinasakang lupain doon sa Bulakan, kinutyang duwag kung hindi man dungo ng kadugo, at lumipat sa bulubunduking Taal upang doon magsimula ng panibagong buhay sa piling ng itinanang babaeng ang dating ikinabubuhay ay pagbibili ng aliw. Darating ang sandali na puputok ang bulkan, at kasabay niyon ang pagkakatuklas ni Tata Islaw na siya’y kinakaliwa ng babae na naakit sa may-ari ng lupang sinasaka niya. Maghihiganti si Tata Islaw, papatayin ang magkalaguyo, ngunit sa wakas ay tatabunan din siya ng abo at kumukulong putik mula sa nagngangalit na bulkan. Ang parikala ng bulkan ay magsisimula sa pisikal na bulkan at magwawakas sa nagbubulkang kalooban ni Tata Islaw, ngunit taliwas sa inaasahan, walang pagliligtas ang matatagpuan sa pagsabog ng poot o bulkan. Lahat ay namamatay, at nababago ang heograpiya ng ugnayan ng mga uri sa lipunan.

Ang pagpapahalaga sa lupa ay mababanaagan din sa “Lupang Pinagbaunan ng Inunan,” na ang melodramatikong rendisyon ay pangtelenobela. Nagtungo sa Estados Unidos si Raul, upang makipagsapalaran at baguhin ang buhay, iiwan ang kaniyang kababatang si Minda, at magbabantulot na umuwi sa sinilangang bayan. (Aangat ang estado ng kaalaman ni Raul, at maiiwan si Minda na nabigong maipagpatuloy ang pag-aaral dahil sa kahirapan.) Ngunit susulatan siya ni Minda, at padadalhan ng isang kuyom na lupa, upang ipaalala sa kaniya ang pinag-ugatan at pagmamahal nang taos. Ang ganitong pormula ng kuwento ay gagayahin ng iba pang manunulat ng Liwayway, at siyang dapat nang iwasan ng makabagong henerasyon.

Isa sa mga konseptong matingkad sa mga kuwento ni Ramos ay ang pagpapahalaga sa “dangal.”  Ang “dangal” ay maaaring sipatin sa antas ng pagkatao ng paralitikong bana na ang asawa’y napilitang magputa, at siyang isinalaysay sa “Uwak at Bangkay.” Ang dangal ay maisasalin sa larawan ng mahirap na pamilyang nag-alaga ng nakakawalang Doberman ng mag-asawang walang anak, na mababasa sa “Kahit Isang Hayop.” Ang dangal ay maikakabit sa pagsisikap na makabawi ng laos na aktres na naging puta at ipinahiwatig na nahawa ng HIV dahil sa pakikipagtalik sa kung sino-sinong lalaking banyaga. Ang konsepto ng dangal ay maaaring pabaligho ang rendisyon, gaya sa kuwentong “Si Baribot” na hinggil sa pagbabagong buhay ni Nick na nilustay ang kabataan sa bisyo at babae, ngunit nabigong maituwid ang pagkakamali dahil huli na ang lahat. Hindi linear ang pagsipat ng awtor sa dangal, at ang idinudulot nito sa tao ay hindi laging positibo dahil nasusugatan, nahihirapan, at namamatay sa iba’t ibang anyo ang mga tauhan.

Pambihira naman ang parikala sa kuwentong “Kamandag na Pangungulila” ni Ramos, na ang bana’y nangungulila sa kaniyang misis na dating titser na nagtungo sa ibang bansa upang magtrabaho bilang katulong o sex worker. Ang lalaki’y lulustayin ang padalang salapi ng kaniyang misis sa malimit na pagdalaw sa birhaws, mapapabayaan ang pangangailangan ng mga anak, at parang isinadula muli ang kasabihang mula sa “Mula sa alabok tungo sa alabok” ngunit sa ibang anggulo. Ang perang kinikita ng Ledylin (asawa) sa ibang bansa ay mula sa prostitusyon ng sarili na nauwi sa paglulustay ng kaniyang asawa para sa isang puta. Ang ganitong uri ng kuwento’y lumilitis sa uri ng kapangyarihang namamayani sa lipunan, at ang sex ay maaaring tingnan hindi lamang bilang instrumento ng kalibugan bagkus bilang intrumento sa pagkamit ng moral at ekonomikong estado sa buhay.

Nangingibabaw din ang poot sa ilang kuwento ni Ramos, at ito ang higit na nagbibigay-kulay sa mga pangyayari. Halimbawa, sa kuwentong “Ang Pangalan sa Lapida,” matutuklasan ni Rey ang suklam sa kaniya ng kaniyang ama nang ipagpagawa nito siya ng lapida kahit buhay pa, dahil sa ginawa nitong katarantaduhan, gaya ng pagtutulak ng droga at paglustay ng buhay sa iba’t ibang bisyo at bilangguan. Ngunit ang poot ay kaugnay ng sukdulang pagmamahal ng ama sa anak, at ito ang matutuklasan ni Rey sa dulo ng kuwento. Samantala, ang kuwentong “Sirang Lantsa, Alak, at Manggang Hilaw” ay nagsasalaysay naman ng poot ni Emma kay Estong Balila na gumahasa sa kaniyang anak. Ipapaubaya ni Emma kay Estong ang sarili upang sa bandang huli’y putulin ang uten ni Estong bilang pagganti sa niyurakang dangal ng kaniyang anak.

Bukod sa poot ay itatampok din ang konsepto ng “Kung ano ang itinanim ay siya mong aanihin.” Mababanggit dito ang rekruter ng mga manggagawang Filipino na ipinadadala sa iba’t ibang bansa at nakadanas ng mga pasakit dahil sa panloloko ng ahensiya, na sa bandang huli’y ang anak mismo ng rekruter ang palihim na mag-aaplay sa ibang ahensiya upang doon makipagsapalaran sa ibang bansa. Ang ganitong sipat sa “karma,” kung “karma” ngang matatawag at siyang batay sa pananaw ng Filipino, ay ipamamalas din sa gaya ng kuwentong “Katarungan,” na ang kurakot na piskal na nagpalaya sa mga adik na anak ng mayaman at maykapangyarihan ay ginantihan ng tadhana at ang kaniyang mismong anak na babae ay gagahasain ng mga adik pagdating ng araw. Maiuugnay din ang nasabing kuwento sa isa pang akda, ang “Ganti” na hinggil sa buhay ng huwes na ginagamit ang posisyon upang makaisa sa babaeng ang asawa’y kinasuhan ng pagpatay. Ngunit gagantihan pagkaraan ang huwes, lilinlangin ng babae, at puputulan ng ari, hanggang masira ang pangalan at doon ubusin ang natitirang panahon sa ibang bansa.

May kutob akong ang mga kuwentong binanggit ko rito ang isasama ni Mang Ben sa kaniyang bagong koleksiyon, at ilalathala ng isang tanyag na publikasyon sa Lungsod Quezon. Maganap nawa ito, at nang muling mabasa ng madla ang silakbo ng sining ng Bienvenido A. Ramos, na isa sa mga bantayog ng panitikang popular sa Filipinas magpahangga ngayon.

Estetika at Pagtanaw hinggil sa Dalawang Lungsod

Maaaring tanawin ang lungsod sa iba’t ibang paraan, at isa sa rito ang pagtatanghal sa punto de bista ng isang tagalungsod na dumadama sa loob ng lungsod at tumatanaw papalabas ng sakop nito at tanging siya lamang makababatid. O kaya’y tingnan ang lungsod mula sa labas nito, nang sa gayon ay mabatid ang kabuuan ng lungsod na hindi mababatid ng tao na nasa loob nito at ang sipat ay limitado. Ang ganitong pagtanaw hinggil sa lungsod ang ipinamamalas ng mga tulang “Sa Unang Ulan ng Mayo” ni Charles Tuvilla at “Talà” ni Phillip Kimpo Jr. Heto ang sipi ng dalawang tula:

Sa Unang Ulan ng Mayo
ni Charles Tuvilla

1 Ito ang pangungumpisal ng lungsod. Gabay
2 ang baha sa mga kasalanan ng tag-araw
3 tungo sa mga esterong barado, habang sinisipon
4 ang pantalong nakasampay sa balikat

5 ng bukas na bintana. Sa isang garahe, umaapaw
6 sa tubig-ulan ang swimming pool, hinihika na
7 mula nang ito’y muling inilabas at pinalobo.
8 Ang nagtatampisaw ngayon ay mga tuyo

9 at malulutong na dahong nagpapadulas
10 mula sa alulod, at sa likod-bahay,
11 ang bata, hinahawi, ibinubuhol ang kurtina
12 ng ambon sa kaniyang harapan. Di tulad ng tag-init,

13 nasasalubong natin ang ganap nitong pagdating:
14 patak. ambon. ulan. patak. ambon. ulan.
15 Masdan: may maglalapag ng baso at hindi
16 pagtatakhan kung bakit lilima na lang

17 ang sahog ng di-na-maubos na halu-halo. Sa pagtila,
18 bumubulong ng sshhhh ang lansangan at mananahimik
19 tayo, gayong tulad ng lungsod, nais din nating maghugas-
20 kamay, lumuha, magsumbong.

░ ░ ░

Talà
ni Phillip Kimpo Jr.

1 Nahiwagaan siya.

2 Tinanong niya tuloy sa kaniyang guro
3 kung bakit sa matataas na lugar
4 itinatayo ang mga obserbatoryo.

5 “Light pollution” daw.

6 “Nilulunod
7 ng labis na mga ilaw ng lungsod
8 ang liwanag ng mga talà.”

9 Lalo siyang nahiwagaan.

10 Pagkatapos ng klase sa umaga
11 at isang buong hapon ng halikwat-basura,
12 inakyat niya ang pinakamatayog na bundok
13 ng mga plastik, lata, karton, burak
14 at iba pang kalabisan ng lungsod.

15 Umupo siya sa tuktok
16 at doon ay pinagmasdan
17 ang mga talà.

Ang tao na tumatanaw sa lungsod at nasa loob nito ay hindi lamang makapagbubulay sa buong lawak ng lungsod, bagkus hinahamon din siya ng kaniyang panahon, kaligiran, at pangangailangan na tumanaw nang higit na malayo sa kaniyang kinaroroonan at sa kayang ipaliwanag ng kaniyang kaalaman upang lumago siya at sumulong. Ang ganitong pagtatangka ay makapagpapalakas ng kaniyang pananalig at pagkatanto sa lungsod na kaniyang ginagalawan; at ang lungsod ay nahuhubog sa malikhaing yugto kapag sinapian ng naiibang pag-akda dulot ng pagsasaharaya ng pook na malayo sa abot nito.

Kung sisipatin naman ang lungsod mula sa labas ng saklaw nito, ang tao na tumatanaw ay maaaring hubugin ang anyo ng naturang lungsod alinsunod sa pagkakaalam niya sa pook na dati niyang naranasan o kinalakhan. Sa gayong pagkakataon, maaaring mabahiran ng anumang kulay, prehuwisyo, haka-haka, at akala ang pagmamasid, kaya ang orihinal na pagkakatanto ng mga tagalungsod sa kanilang lungsod ay maiba ang pagkasagap at mailihis sa kakatwang anggulo. Mula sa labas, ang lungsod ay maaaring tingnan nang papaliit nang papaliit, at maihambing, kahit hindi sabihin, sa iba pang lungsod. Maaaring tingnan nang obhetibo ang naturang pook, gaya ng pagdulog ng sosyologo at antropologo. Ngunit sa tula, ang pagiging obhetibo ay tila banyagang kataga dahil ang makata ay makalalalang ng pambihirang pagdanas na hinugot mula sa kinathang realidad ng lungsod na batay sa makatotohanang lungsod.

Maihahalimbawa ang piyesang “Sa Unang Ulan ng Mayo” ni Tuvilla. Ang naturang tula ay binubuo ng 20 taludtod, na ipinaloob sa limang saknong at walang estriktong tugma at sukat. Ang pamagat ng tula ay maaaring idugtong sa taludtod 1, at masisipat na ang mismong “unang ulan ng Mayo” ay senyales ng “pangungumpisal ng lungsod.” Maipapalagay na ang mga susunod na taludtod ay paglalatag ng mga tagpo hinggil sa kung bakit nangungumpil ang lungsod, na ang personipikasyon at kaugnay ng pangmaramihang persona, ay maaaring nababahiran ng dumi at matalinghagang kasalanan. Sa nasabing tula, ang unang ulan ng Mayo ay malayo sa dating pananaw na ulan-ng-Mayo na ang patak ng tubig mulang kalangitan ay ipinahihiwatig bilang metapisikong basbas at simula ng selebrasyon ng pinakamakulay na buwan ng taon. Ang Mayo ang rurok ng tag-araw, at dito ginugunita ang sari-saring pista na binubuksan ng peregrinasyon sa gaya ng Nuestra Señora de la Paz y Buenviaje, pinaaalab ng La Naval at Senakulo, at winawakasan sa Flores de Mayo at Santakrusan. Sa ibang mapamahiin, ang unang ulan ng Mayo ang mahiwagang handog ng kalangitan, gaya ng luha ni Tungkung Langit para kay Alunsina, kaya sinasahod ito at tila sagradong tubig na itinatago dahil bibihira noong umambon sa tag-araw.

Ngunit nagbago na ang panahon. Nadarama ng lungsod kahit ang di-mapigil na pagtaas na temperatura ng daigdig, at nabago kahit ang dating inaasahang siklo ng tag-araw at tag-ulan. Ang pagbabago sa temperatura ng daigdig ay kasabay din ang pagbabago sa temperamento ng mga tao hinggil sa pista at pagbabalik-loob sa diyos, at ang dating pagpapahalaga sa relihiyon ay naghunos tungo sa ibang pagsagap sa pananalig na karnal, materyal, at panandalian. Ang binanggit na “kasalanan ng tag-araw” ay maaaring tumutukoy sa dating pagmamalabis ng lungsod, na nakapag-ipon ng tone-toneladang basurang walang habas na itinatapon sa estero at ilog ng mga tao.

Idinaraan sa tula ang pagtatagni-tagni ng mga hulagway sa pook-maralita, at ipinamamalas iyon sa paningin ng personang nakapansin sa baradong estero, pantalong nakasabit sa bintana, plastik na swimingpul, mga dahong inanod sa alulod, batang naliligo sa ulan, at laman ng halu-halo. Ang anggulo ng paglalarawan ay tila MTV video, at nagsasalimbayan ang mga larawang maaaring mula sa iba’t ibang lugar. Ang masinop na pagpili ng mga bagay ay maiuugnay sa metonimiya ng kabuuang lungsod at urbanidad ng tao, at nagpapamalas ng pagguho sa inaasahang kaayusan ng kalungsuran. Sa kabila ng lahat, sinasalubong umano nang ganap ng madla ang ulan. Napapansin ang ulan dahil bigla ang pagdating nito sa panahon at pagkakataong hindi inaasahan. At ang ulan ay hindi basta ambon, bagkus malakas na pagbuhos na makapagpapagunita sa maruming nakaraan ng persona at lungsod.

Pinatatahimik ng unang ulan ng Mayo ang lansangan, at ang mga taludtod 19-20 ay nag-iiwan ng palaisipan sa babasa dahil iwinangis ng persona ang sarili nito sa lungsod, na “nais din. . . maghugas-/kamay, lumuha, magsumbong.” Mahirap arukin ang gayong pahayag, maliban kung iisipin na ang persona ay nasa loob ng lungsod, at itinuturing na mikrokosmo ng lungsod, at bilang alter-ego ng lungsod ay nakapagdudulot din ng dumi at rimarim ng lungsod. Doble-kara ang “paghuhugas-kamay” na maiisip na gaya ng ginawa ni Pilato bago ipaubaya si Hesus sa pasiya ng madlang sabik sa dugo. Gayundin ang maiisip sa “pagluha” dahil ang pagluha ay maaaring tapat at maaari ring pagbabalatkayo, gaya ng konsepto ng “luha ng buwaya.” Samantalang ang “magsumbong” ay nag-iiwan ng malikhaing puwang, dahil ipinapalagay dito na may pagsusumbungang awtoridad ang persona o ang lungsod, ngunit kung iaatas iyon sa puwersang sobrenatural ay isang kabulaanan, dahil ang buhay mismo ng lungsod ay lumilihis sa dating pagtingin sa pinananaligang Maykapal.

Walang sermong masasalat sa rabaw at sa loob ng tulang “Sa Unang Ulan ng Mayo.” Ginigitla lamang tayo nito sa ating nakamihasnang pananaw hinggil sa nakapananariwang bisa ng ulan, at sa buwan ng Mayong dating minamahalaga sa buong kapuluan.

Naiiba naman ang rendisyon ng tulang pinamagatang “Talà” ni Kimpo. Binubuo ng 17 taludtod ang tula na nasa malayang taludturan. Ang persona sa tula ay nasa ikatlong panauhan, at mahihinuhang isang batang mangangalahig ng basura ang ikinabubuhay at maaaring nasa elementarya pa lamang. Nabighani ang bata sa hulagway ng obserbatoryo at sa sinabi ng kaniyang guro, na pawang nakasaad sa mga taludtod 2-8. Gayunman, mahihinuhang hindi sapat ang paliwanag ng guro upang maarok ng muslak na isip ng bata ang lahat. Gumawa ng paraan ang bata na isaloob ang pananaw ng obserbatoryo, umakyat sa bundok ng basura makaraang pumasok sa eskuwela at magtipon ng basura para kumita ng ikabubuhay, at nagmasid sa kalangitan.

Muli, walang sermon ang mahihiwatigan sa tulang ito. Matipid ang paglalarawan, na tinumbasan ng pambihirang salaysay hinggil sa karanasan ng bata. Ang pagsisikap ng bata na arukin ang silbi ng laboratoryo ay tila pagsisikap na umahon palayo sa bundok ng basura ng lungsod at basura ng karukhaang bumabalot sa kaniyang pagkatao. Ang basura sa tula ay hindi lamang materyal na basura, gaya ng plastik, karton, bote, garapa, at kung ano-ano pang latak at pagmamalabis ng lungsod, bagkus matatagpuan din sa basurang pag-iisip na nagmumula kahit sa guro na hindi makaagapay sa kalagayan at kaligiran ng mga dukhang mag-aaral na gaya ng persona. Sa ganitong pagkakataon, ang pananaw ng guro ay nagmumula sa labas ng karanasan ng bata, at ang gayong pananaw ay nababahiran ng jargon, pahiwatig, at pakahulugang halos esklusibo sa mga estudyante at akademikong may akses at kontrol ng karunungan.

Ang pagkamangha ng batang persona ay tutumbasan ng kaniyang kasabikan sa paghahanap ng sagot. Mula sa tuktok ng bundok ng basura ay aaninawin niya ang mga talà, na maaaring ikabit sa pisikal na bituin sa kalawakan ngunit maaaring higitin sa mataas na antas na “bituin ng mga pangarap.” Ang pag-upo ng bata sa bundok ng basura ay mahihiwatigang simula ng kaniyang pag-igpaw sa abang kalagayan ng karukhaan, at maaaring sipatin na pag-igpaw din sa mababaw na paliwanag ng guro at pag-unawa sa siyentipikong pananaliksik sa pamamagitan ng maláy at tantiyadong pagdanas sa paligid. Ngunit higit pa rito, ipinamamalas sa tula na ang paghahanap ng karunungan at pag-abot sa pangarap ay hindi nasasagkaan ng kahirapan. May magagawa pa ang tao upang umangat mula sa mababang antas ng kamangmangan at maghanap ng solusyon sa kaligiran.

Ang obserbatoryo na nais mabatid na bata ay waring pahiwatig ng pagtanaw nang higit na malayo sa kabundukan ng basura, at kung paano tutumbasan iyon ng edukasyon ay marahil ipinasasagot sa awtoridad ng lipunan. Maaaring hindi panatag ang bata sa kaniyang kalagayan at nais niyang makatapos ng pag-aaral at maging ganap na siyentipiko. Ngunit higit pa roon, sinasampal tayo ng tula dahil nag-iiwan na tayo ng basurang materyal ay pinalalawak pa iyon sa pagdaragdag ng mga basurang may kaugnayan sa kaisipan, halagahan, at pagkamamamayan. Sa unang malas ay payak ang tulang “Talà” ngunit ang uuriin nang maigi’y hinahatak tayo nito na sipatin ang ating kalagayan nang higit sa nakagawian, at tumanaw sa malayo at abutin ang mga pinapangarap na bituin.

Ang Tao bilang Diyos: Isang pagbasa sa tula ni Cirilo F. Bautista

I.
Dapat ipagpaunang nagpasiya si Cirilo F. Bautista na magbalik sa pagsusulat ng tula sa wikang Tagalog, “makaraang makasulat nang sapat sa Ingles” at makalipas “makaahon [ang Tagalog] sa dusa ng pang-aalipusta.”1 May katotohanan ang unang dahilan ni Bautista, dahil siya ngayon ang itinuturing ng marami na pinakamahusay na makatang Filipinong nagsusulat sa Ingles sa Filipinas. Ngunit ang ikalawang dahilan niya ay malamang kaysa hindi na tanggaping malikhaing pagkaligtâ. Hindi nabalaho sa “dusa” ng pang-aalipusta ang panitikang Tagalog dahil patuloy ang pintig ng nasabing panitikan “may bagyo ma’t may rilim” sa Filipinas. Maaaring hindi kasinglantad ang panitikang Tagalog kompara sa panitikang Ingles, yamang Ingles ang wika ng kapangyarihan sa pamahalaan, edukasyon, at negosyo sa bansa. Gayunman ay patuloy ang pag-angat ng Tagalog sa iba pang larang, bukod pa sa panitikan. At ang nang-aalipusta lamang hangga ngayon sa panitikang Tagalog ay ang gaya ni F. Sionil Jose na ni hindi yata marunong bumasa o sumulat sa Tagalog; o ang ilang demagogong politikong Cebuano na nanggagalaiti sa “imperyalistang (Tagalog na) Maynila.” Ang totoo’y ang ilang akdang Tagalog ay maitatagis na sa mga panitikang pandaigdig. Kung pagbabatayan ang mga pag-aaral mulang kina Lope K. Santos, Iñigo Ed. Regalado, Julian Cruz Balmaseda hanggang kina Virgilio S. Almario, Bienvenido Lumbera, at Soledad S. Reyes, namukadkad na ang Tagalog bago pa man nagsimulang sumulat sa Tagalog at malathala sa Liwayway si Bautista.

Ano’t anuman ay Tagalog ang matutunghayan sa Sugat ng Salita (1985) at Kirot ng Kataga (1995) ni Bautista. Nagwagi ng National Book Award mula sa Manila Critics Circle ang unang koleksiyon, samantalang ang dalawang tula sa ikalawang koleksiyon ay kapuwa sumungkit ng mga pangunahing gawad sa Talaang Ginto: Makata ng Taon (1992) at sa Timpalak Pampanulaan ng Diyaryo Filipino (1993). Panahon na upang titigan sa ibang anggulo ang tulang “Sugat ng Salita” ng makata. Ang nasabing tula’y maituturing na pinakaubod ng aklat na may gayunding pamagat, at nagtataglay ng pinakamalapot na pananalinghaga kung ihahambing sa iba pang tulang kasama niyon sa kalipunan. Sa pagsusuring ito, ginamit ng may-akda ang bersiyon ng inilathala ng De La Salle University Press. Ang pangmag-aaral na edisyon ng University of the Philippines Press ay muling paglilimbag lamang ng pinagsamang koleksiyon ng dalawang aklat ng mga tula ni Bautista.

Binubuo ng 219 taludtod na nakapaloob sa 73 saknong ang “Sugat ng Salita.” Bawat saknong ay may tigatlong taludtod, at bawat taludtod ay naglalaro sa tatlo hanggang apat na pantig ang mga salita. Tipong pinahabang diona, ang isa sa pinakamatatandang uri ng tula sa Tagalog, ang tula ni Bautista. Higit lamang na makipot ang sukat ng kay Bautista kung ihahambing sa diona na pipituhin ang pantig bawat taludtod at bawat saknong ay tigatlo ang taludtod. Gayunman ay walang sukat at tugma ang kay Bautista. Mahihinuhang nagtatangkang mag-eksperimento ang makata sa kombinasyon ng pares at gansal na sukat. Kung lilingon sa tradisyon ng poetikang Tagalog, ipinamalas na ni L.K. Santos noon pang 1904 ang pagbabagong ginawa niya sa mahigpit na tugma’t sukat, nang magtalumpati siya sa Kapulungan ng Wikang Tagalog.2 Ginamit ni L.K. Santos ang aapating pantig sa bawat taludtod at salitan ang tugmaan. Ang nasabing sukat ay mas maikli sa sukat ng dalít o diona o tanaga, at taliwas na taliwas sa lalabindalawahing pantig at sunurang tugmaang awit ni Francisco (Balagtas) Baltazar. Narito ang halimbawa ni L.K. Santos:

Bakit ísip
at di pusò
ang ginámit
sa pagsuyò?
sa pag-íbig
na palalò,
ay di lángit
ang susukò?

Hindi ginagamit noon ang sukat na aapating pantig, at ang mas maikli pa ritong sukat, sa panulaang Tagalog. Ito’y dahil napakahirap gawin yaon kung isasaalang-alang ang katangian at kalikasan ng mga salitang Tagalog; at kung ibabatay sa sinaunang estetikang silbi ng tula na malimit hinihimig o inaawit imbes na binabasa. Pinakamalapit na marahil ang salawikaing ibinigay ni L.K. Santos at nagtataglay ng aapating pantig: “Kung di ukol,/ di bubukol.”//

Tugmang tudlíkan—na mas mataas sa karaniwang tugmâ—ang ginamit ni L.K. Santos. Para kay Santos, maituturing ang nabanggit na tula na may apatang taludturan, na ang bawat taludtod ay tigwawalo ang pantig ng mga salita. Ngunit ang hati (i.e., hemistiquio) ay may tugma rin kaya maituturing na ang putol ng bawat taludtod ay nasa ikaapat na pantig, nang makaiwas sa nakauumay na tugmaan. Pinanatili niya ang paggamit ng buong pangungusap bilang pahayag, at ni wala siyang tinanggal na tipík at bantas. Kinasangkapan din ni L.K. Santos ang taktika at batas ng pagtitipíl, ang pagpapaikli ng mga salita na laan sa ilang pagkakataon, at siyang binuong panuto ni Iñigo Ed. Regalado para sa mga manunulat noon. Iniwasang gamitin ni L.K. Santos sa kaniyang mga taludtod ang mga katagang gaya ng “ang,” “mga,” at “ng,” bilang isang ganap na taludtod. Lalong itinakwil ng makata na gamitin ang pang-abay o pang-uri, gaya ng “nang” at “bawat,” o ang mga pangatnig, gaya ng “na,” “at,” “sapagkat,” at “ng,” o dili kaya’y ng mga tipík, gaya ng “ay” at “sa” bilang pandulong tugma o pandulong salita ng bawat taludtod.

Maihahambing sa eksperimento ni L.K. Santos ang eksperimento ni Manuel Principe Bautista na lumikha naman ng mga taludtod na naglalaro mulang tatlo hanggang apat ang sukat ng pantig ng mga salita. Maihahalimbawa ang dalawang saknong ng anim na yugtong tulang “Tren” (1942):

.1.
O tila
ka ahas
kung saan
nagbuhat:
nagsuót
sa bundok,
sa lunsód
lumabás.

.2.
Sa aking
pananáw
sa lahat
ng araw:
sugò ka
ng haring
hindi
mahadlangan.

Apat na salita lamang ang may apat na pantig sa kabuuang tula ni M.P. Bautista. Maliban doon ay pulos tigatlo na ang pantig ng bawat taludtod. Iwinangis ng makata ang kaniyang tula sa hubog ng tren, at bawat yugto ay tila bagon na magkakakasunod.3 Hindi ganap na malayang taludturan ang ginawa ng makata dahil maituturing ang bawat saknong na binubuo ng dalawang tiglalabindalawahing pantig at isahan ang tugma. Mahirap magrebelde sa panulaang Tagalog noong bago magkadigma, ayon na rin kay M.P. Bautista, dahil malimit hindi itinuturing na “tula” yaong nagtataglay ng malalayang taludturan. Mauugat ang gayong pahayag ni Bautista sa kuro-kuro ni Regalado na bahagi “ang tugma at sukat sa katutubong pagtulang Tagalog.”4 Isa pa’y nagmamatigas ang ilang batikang makatang Tagalog noon na lumaban sa pananagasa ng Amerikanisasyon at sa hagkis ng nauuspos na Hispanisasyon sa panitikang Tagalog.

Sa isang banda’y mabilis mabansagang konserbatismo ang paggigiit ng pambansang kaakuhan ng mga makatang Tagalog, na dumukal nang malaki kay Balagtas, sa panahong malakas ang agos ng globalisasyon nang buksan ang Suez Canal. Sa kabilang dako naman ay nakatulong nang malaki ang gayong pagkilos upang mapanatili ang anumang bakas ng katutubong poetika, mabuo ang pormalisasyon ng panulaang Tagalog, at muling lumingon sa kasaysayan ang mga manunulat sa Filipinas.5 Masisipat ang mga panukalang modernisasyon sa panulaang Tagalog—bago at makaraan ang panahon ni Balagtas—sa ganitong paraan: Una, ang pagbabago nang ayon sa likás na paglago ng wikang Tagalog at batay sa malig ng bansa. Ikalawa, ang pagbabago, ayon sa diyalektikang pagsasalikop ng katutubo at banyagang impluwensiya, wika, at iba pang katulad. Ikatlo, ang paglago ng Tagalog alinsunod sa pagtanaw na pagbabago sa panitikan, teorya, at wika doon sa ibayong-dagat. Ikaapat, ang paglago ng Tagalog alinsunod sa itinakdang panuto at isinabatas na Filipino bilang wikang pambansa.

Kahit si Alejandro G. Abadilla, isa sa mga rebelde ng panulaang Tagalog, ay magpapanukala ng malusog na pagbabago sa panulaang Tagalog. Ang pagbabago, aniya, ay hindi dapat nakasalig sa basta panggagagad sa mga makatang banyaga o dili kaya’y sa mga dakilang makata sa Filipinas. “Pihong patay ka na!” aniya, kung gagagarin lamang ang “mga klasikong Makata.” Ang reaksiyon ni Abadilla ay mauugat sa banat sa kaniya ng mga makata mula sa Aklatang Bayan na tumuligsa na “maka-Kanluranin” ang impluwensiya niya at malayong-malayo sa agos ng mga Balagtasista. Uuyamin ni Abadilla ang panuntunan ng mahigpit na antas na tugmaang ipinanukala ni Regalado at kapanalig nito noong 1937. Maihahalimbawa ang isang mala-tanaga sa Tanagabadilla (1965):

Ang aking tugma ay
Aking kinusa, sa
Loob ng tula. Ay,
Sino’ng timawa ga?

Lumikha ng padrong mala-tanaga si Abadilla, na salungat sa lalabindalawahing pantig na awit ni Balagtas, at mahihinuhang susog sa mga bagong tanaga na nilikha noon ni Ildefonso Santos. Bumuo rin si Abadilla ng panloob na tugmaan bilang sagot sa panutong tugma ni Regalado. Niloko ni Abadilla ang panuntunan sa pandulong tugma dahil sa paggamit niya ng mga katagang “ay,” “sa,” at “ga” samantalang ikinukubli ang magkasalit na tugmaang tudlikang “tugmâ” at “tulâ,” at “kinusà” at “timawà.” Huwag ipagkamaling nagrerebelde lamang si Abadilla sa panutong tugma’t sukat na pawang nabuo nina L.K. Santos, Balmaseda, at Regalado. (Hindi na dapat banggitin pa ang itinalang mga halimbawang tula ng mga fraileng Espanyol, at maaaring hindi yaon nabasa o napansin ni Abadilla.) Ang pagrerebelde ni Abadilla ay sasaklaw kahit sa karaniwang sensibilidad sa pagdulog sa tula. Para kay Abadilla, ang sinasabing “katutubong balangkas,” gaya ng tugma’t sukat, ay matatagpuan umano sa lahat ng panulaan sa daigdig. Ikalawa, ang “sinasabing malayang taludturan ay hindi na rin bago at bahagi pa nga ng katutubong balangkas ng Tulang Tagalog.”7 Masasabing reaksiyonaryo at mapanlagom ang tugon ni Abadilla sa pahayag ni Regalado. Hindi siya nakapagbigay ng maituturing na mga katangian ng poetikang Tagalog upang maisulong ang kaniyang haka hinggil sa dinamikong paglago nito, halimbawa sa paggamit ng estriktong tugma’t sukat tungong malayang taludturan. At kahit ang mga pahayag niya hinggil sa “malayang taludturan” o “tugma’t sukat” ay hindi napalawig at nasuhayan ng mga patunay, saliksik, o impormasyon, halimbawa noong panahon ng Espanyol, upang mailugar ang panulaang Tagalog sa karapat-dapat nitong kalagayan kung ihahambing sa panulaang lalawiganin o panulaang Ingles sa Filipinas.

Ngunit bago pa man ang pagrerebelde ni Abadilla ay naunang nagrebelde sina Regalado, Benigno Ramos, at Pedro Gatmaitan sa mga Filipinong nagsusulat sa Espanyol. Mapangahas na nagpakilala ang tatlong makata ng bagong anyo ng pananaludtod sa Tagalog na kakaiba sa awit ni Balagtas. Bukod pa rito, ang tungkong makata ang unang maláy na lumikha ng mga tulang Tagalog na dalisay-na bukod sa tudlíkan at karaniwan-at siyang tugon sa panghahamak nina Jesus Balmori, Manuel Bernabe, at iba pang kapanalig sa Espanyol sa panulaang Tagalog. Pahayag nga ni Regalado sa isang panayam:

Nagugunita kong minsan ay may isang tulang binasa Ben Ruben (Benigno Ramos). Maganda ang tula at pinuri ng mga manunula sa Kastila. Ngunit si (Manuel) Bernabe ay nag-ukol ng isang pasubali. “Makagagawa nga kayo ng magagandang tula sapagkat panunugma ninyo ay karaniwan lamang; di gaya naming laging nasisiki sa mga tuntunin ng panulaan; kayo’y walang tuntuning sinusunod; kayo’y hindi makagagawa ng tinatawag naming rima perfecta. Ang ating talasalitaan sa Tagalog ay paos na kapos para sa gayong uri ng tula.” Humalakhak noon si (Jesus) Balmori na waring namamalibhasa. Por amor propio, wika ay pasigaw kaming naitanong, at bakit hindi? “Kung pagsasanayan ay maaari nga marahil,” ang malumanay na nasabi ni (Claro M.) Recto. Ipinangako namin na sa darating na Sabado ay pagsasanayan naming gawin ang ayon kay Bernabe ay hindi namin magagawa. Pagkatapos ng minindalan nang hapong yaon, kaming kung tawagin na’y mga makata noo ay nag-usap-usap at nagkayaring magpilit na gumawa ng tula nasa rima perfecta.8

Ang tugmang dalisay na ipinamalas ng tatlong makatang Tagalog ay pumapantay kundi man hinihigtan ang rima perfecta ng Espanyol; bukod pa roon ang paggamit ng mapanggulat na eksperimentasyon nina Ramos at Gatmaitan hinggil sa mahahabang sukat ng mga taludtod at maaliw-iw na indayog ng saknungan. Ang reaksiyon ni Regalado at ng kaniyang mga kapanalig ay magtutulak din sa kanila upang buuin ang poetikang Tagalog, at nang maipakilala saka maipalaganap sa madla.

Ang gayong himagsik ng pangkat ni Regalado ay maaaring hindi batid ni Abadilla na ni hindi nagtangkang halungkatin ang mga antigong dokumentong Espanyol, ni gumamit ng tugmang dalisay. Ang tugmang dalisay—na ang huling pantig at ang sinusundan nitong patinig sa dulong salita ng bawat taludtod ay nasusulat sa iisang baybay lamang—ay mahirap gawin dahil nangangailangan yaon ng malalim na kaalaman sa bukal ng talasalitaan at sa mga “bahagyang pagkakaiba-iba ng mga pahiwatig.” Kung isinulong ni Regalado ang tugmaang “dalisay” at “tudlikan,” ipapasok naman ni Almario ang isa pang uri ng tugmaan, ang “pantigan” na nasa pagitan ng dalawang uring pinauso ni Regalado. Hindi magtatapos ang gayong uri ng tugmaan, dahil ipapanukala ni Roberto T. Añonuevo ang kaniyang bersiyon ng “tumbalik tugmaan” bilang pandulong tugma, bukod pa sa pagsisingit ng pambihira’t estriktong panloob na tugmaan na hindi saklaw ng mga paliwanag nina Regalado, Abadilla, at Almario. Samantala, ang modernismong pagdulog sa tula ay pahahagingan naman ni Mike L. Bigornia. Sa tulang “Salimpusa” (1984), ginamit ni Bigornia ang aapating sukat sa bawat taludtod, na lalapatan ng kontrapuntong himig, iiwas sa paggamit ng mga bantas, at maparikalang gagagarin sina William Carlos Williams at e.e. cummings at ang mga alagad nila sa Filipinas, habang nagpapasaring sa tinig ng makatang alanganin:

Kaliwete
siyang kamay
sa kalakhang
kakananan

Sintunadong
baho-tenor
sa kakorong
kanta-tores

Ilokano
at timawa
sa planeta
ng Tagalog

Tagalerong
kakatwa sa
uniberso
nilang Ingles

Kung babalikan ang anyo ng “Sugat ng Salita” ni Bautista, masasabing ang “modernismong pagdulog” niya sa tula ay malayong makita sa tabas at haba ng kaniyang pananaludtod, gamitin man ang mga pamantayan nina L.K. Santos at Regalado o nina Abadilla at Almario. Ang kabaguhan, kung may kabaguhan mang maituturing, sa tula ni Bautista ay mahihinuhang matatagpuan sa kaniyang paggamit ng mga sariwang hulagway at kaisipang humuhugot ng banyagang alusyon, bukod pa ang di-karaniwang paraan ng paglalahad sa tula. Kung gayon, marapat lamang na pagtuonan nang malalim ang malusog na pagsasalikop ng katutubo at banyaga sa kaniyang tula.

Bahagi ng kasaysayan ng bansa ang pagtulang may kaugnayan sa pananalig at relihiyon. Ayon sa pag-aaral ni Rene B. Javellana, mulang 1610 hanggang 1703 ay dadalawang Tagalog lamang ang pinayagan at pinalad na makapagpalathala ng kani-kaniyang aklat. Una, Si Tomas Pinpin. At ikalawa, si Gaspar Aquino de Belen. Katon ang sinulat ni Pinpin, at pinamagatang Librong Pagaaralan nang mga tagalog nang Uicang Castila (1610). Samantala’y aklat ng panalanging hango sa tradisyon ng Katoliko ang sinulat ni Aquino de Belen: Mga Panalanging Pagtagobilin sa Caloloa nang Tauong Naghihingalo (1703), na salin ng Recomendacion de las Almas (1613) ng Heswitang Thomas de Villacastin. Naiiba ang kay Aquino de Belen dahil bahagi ng kaniyang aklat ang Mahal na Passion ni Jesu Christong Panginoon Natin na Tola at ipinananagano sa cataastaasang Poong Jusus Nazareno. Patula ang pagkakasulat ng pasyon, at ang pinakamahaba nang panahong iyon, kung ihahambing sa maiikling tula ng mga misyonerong fraile at ladino. Ang nasabing pasyon, ayon kay Javellana, ay mahihinuhang hinugot sa tadyang ng Retablo de la Vida de Cristo ni Juan de Padilla at dinagdagan pa ng mga detalye mula sa liturhiya ng Missale Romarum na dekreto ng Konsilyo ng Trento, bukod pa ang mga apokripa’t alamat mula sa Legenda Aurea ni Jacobus de Voragine.

Ipinadron umano sa kintiya (quintilla), pansin ni Lumbera, ang pasyon ni Aquino de Belen. Para naman kay Almario, ang padron ng pasyon ay maaaring hawig lamang sa sukat ng kintiya dahil wala namang kintiya na isahan ang tugma ng buong saknong. Marahil ay may gayunding uri ng tula ang mga katutubong Tagalog, ani Almario, gaya ng ambahan na kaniyang sinipi, subalit sinampalad na mabura sa gunita ng bansa at ni hindi napangalanan man lamang sa mga tala. Ano’t anuma, ang rikit ng pasyon, parakay kay Javellana, ay mauulinig sa pambihirang paggamit ng talinghaga, ang pananalinghagang “hindi madaling pantayan.” Bakit? Dahil hindi lamang umano nanggagad sa ebanghelyo si Aquino de Belen. Ang kaniyang salaysay ay “may kahalong paliwanag ayon sa diwa ng doktrina ng Simbahan.” Kamatayan at luwalhati din ang pinapaksa ng pasyon, gaya ng “Sugat ng Salita” ni Bautista, bagaman mapang-uyam ang kay Bautista.

Lumikha ng pailalim na agos ang pasyon ni Aquino de Belen. Matagumpay nitong sinaklaw ang Tagalog, at kahit ang mga abstraktong konsepto ng Katolisismo ay naisalin sa kaisipan (o diskurso) ng Tagalog, saka nagkahugis sa paraan ng pagsagap ng mga Katutubo sa daigdig. Hindi kataka-taka na pagsumundan ang pasyon. Kung ano-anong babasahin ang hinalaw, isinalin, at inilathala hinggil sa apokripa, dasal, korido, liturhiya at romanse na pawang may kaugnayan sa pananalig at relihiyon; at siyang ipinakalat noong panahon ng pananakop ng Espanyol. Mababago lamang ang lahat nang gamitin ng mga maghihimagsik, gaya nina Andres Bonifacio, Emilio Jacinto, at Marcelo H. del Pilar, ang mga dasal at pananalig sa Maykapal bilang dalumat ng pagbalikwas sa awtoridad nang makamit ang kalayaan. Maihahalimbawa rito ang tila tulang tuluyan na “Ang Kasalanan ni Cain” ni Jacinto; ang panambitang “Tapunan ng Lingap” ni Bonifacio; at ang mga mapanudyong “Ang Amain Namin” at “Aba Ginoong Baria” ni Del Pilar. Tumatagos sa loob ang panggagad ni Del Pilar sa mga panalangin, at sa mapagpatawang paraan ay mariing sinasampal ang mga abusadong alagad ng simbahan.

Ang talakay ng mga sumunod na makatang Tagalog ay hindi lamang malulunoy sa pagtuligsa sa mga alagad ng Simbahan, kundi sa mga patakaran ng Simbahang Katolika, Pamahalaan, at Negosyo. Pinakamatindi sa lahat si Jose Corazon de Jesus na marahil ay may pinakamaraming tulang may alusyon hinggil sa diyos at relihiyon, subalit ang tumbok ay pagkakamit ng ganap na kalayaan ng Filipinas, pagbabago sa sistema ng pamahalaan, at pagtutuwid sa mga maling asal ng Tagalog. Higit pa roon, iinog ang mga tula sa pag-urirat sa konsepto ng “diyos” mismo, kundi man hinggil sa mga pilosopiya at metapisikang nakaugat sa Kristiyanismo, gaya ng “Mga Taong Diyos” ni Salvador Barros; “Bathala ng Paggawa” ni J.C. Balmaseda; at “Ang Tulisan” ni Florentino T. Collantes. Magandang balikan ang tulang “Ang Diyos Ko” (1929) ni Ramos: Saad nga ng tula:

Ang Diyos ko’y wala sa loob ng templo
ni sa mga pista’t ugong ng organo;
ni wala sa piling ng mga obispo
at ng magagara’t mayayamang tao.

Kung wala sa simbahan at sa piling ng mayayaman ang diyos ay nasaan naman? Naroon umano sa bukid, sa laot, sa nayong tahimik. Kapiling ang mga dukha, obrero, at sinumang masikap. At matatagpuan ang diyos sa may lungkot, sa may lagim, sa may habag na pawang kabaligtaran ng mga mala-karnabal na pistang pinauso ng mga fraileng Espanyol. Sakdalista ang tula ni Ramos, pumapanig sa kulang-palad at inaapi; at sumasalungat sa nakagawiang pag-idolo sa diyos na nakapiit sa loob ng mga simbahan. Umaalunignig sa tula ng makata ang mga binitiwang pangaral ni Bonifacio’t Jacinot sa buong Katagalugan, at kaya maituturing na sungayan.

Sa nasabing mga kaligiran dapat titigan ang mga kaisipang nakatimo sa tula ni Bautista, at kung paano naiiba ang tula niya sa iba pang tulang nilikha ng mga makatang Tagalog na halos katasin ang lahat ng may kinalaman sa “diyos” at “kaligtasan” at “kalayaan” kahit magmistulang “armagedonista” ang iba, tulad ng bansag ni Almario kina Teo S. Baylen at Cresencio C. Marquez pagsapit ng dekada 1960. Nang malathala ang “Sugat ng Salita” ni Bautista, masasabing gastado na’t gasgas na ang nasabing paksa ng tula, at lalo pang nakatalam ang Pag-aalsa sa EDSA noong 1986 nang muling gumitna sa politika ang mga alagad ng Simbahan. Waring iniwasan nang tingkiin ng nakararaming makatang Filipino ang tungkol sa diyos, at sa halip ay naglabasan ang mga tulang protesta na tila nakawal sa kural at inilathala ng ilang publikasyon. Ngunit ano nga ba ang ikinaiba ng tula ni Bautista sa hanay ng mga tulang may kahawig ding paksa?

Mahirap arukin ang “Sugat ng Salita” ni Bautista sa unang malas. Hindi gumamit ng anumang bantas ang makata sa kaniyang tula. (Kung babalikan ang kaniyang buong kalipunan ng tula, labingwalo sa apatnapu’t limang tula ang hindi ginamitan ng bantas.) Hindi naman masama kung hindi gagamit ng bantas, at pinatunayan na ito ng mga Amerikano o Pranses o Indones o Latino Amerikanong makata, “na lumilihis sa inaasahang malilimbag sa papel, at sa palasak na panlasa ng mga karaniwang mambabasa.” Mahihinuha na ang eksperimento sa pananaludtod ni Bautista ay nagsasaalang-alang nang malaki sa kabaguhan ng panulaang panlabas, halimbawa doon sa Amerika, imbes sa sariling paglago ng panulaang Tagalog sa loob ng Filipinas. Kung babalikan ang nakaraan, si Abadilla mismo ay itatakwil ang basta panggagagad lamang ng anyo ng tula na mula sa ibang bansa, at itatanggi na sumusunod lamang siya, halimbawa, kina Cummings, Whitman, at Williams.

Mistulang sagabal sa pagbasa ang pagtatanggal ng mga bantas sa mga pangungusap at pariralang nakapaloob sa mga saknong ni Bautista. Ang magiging hudyat lamang ng pagbabago ng mga pahayag ay mahihiwatigan sa mga salitang nagsisimula sa malaking titik sa bukana ng masasabing pangungusap o parirala. Maaaring pangatwiranan yaon kung ituturing na tila agos ang mga salita, at siyang nakaanyo sa pahabang tulos na nakabaon sa pinakapusod ng dagat. Idagdag pang pagtatangka yaon na gawing “moderno” ang “makalumang” pananaludtod ng Tagalog, hiluhin sa kakatwang paraan ang mambabasa, at itago sa mga alamís ang kaisipan o damdaming mahirap lapatan ng pakahulugan. Gayunman, ang kawalan ng bantas sa tula ni Bautista ay nagpaigting ng kalabuan imbes na magpasok ng anumang estetikang eksperimento dahil sa masasabing sablay na paggamit ng mga pangungusap, mga pangungusap na animo’y tandisang salin sa Tagalog ng kapuwa pangungusap at idyomang Ingles.

Maihahalimbawa ang mga taludtod 3-7. Ingles ang tabas ng nasabing pangungusap, at hindi Tagalog. Maitutuwid ang pangungusap nang ganito: Ang lumot/ sa silong ng dagat / [ay] humahabi/ ng lambat/ na Kristal. Mahalaga ang “ay” na nakakahon bilang kaugnay at karugtong ng pandiwang “humahabi.” Maaaring mawala lamang ang “ay” kung babaligtarin ang pangungusap: “Humahabi/ ng lambat/ na Kristal/ ang lumot/ sa silong/ ng dagat.” Isa pang halimbawa ang mga taludtod 69-72 (“Mabubura/ ang dilim/ ng utak/ na parang/ [sa] panaginip”). Nakaligtaang isingit ni Bautista ang pang-ukol na “sa” sa pagitan ng mga salitang “parang” at “panaginip.” Ang bunga’y ang “panaginip” ay naging pagwawangis (simile) ng “utak” imbes na tumukoy sana sa “paglalaho ng dilim sa isip.”

Pambihira ang palaugnayan (syntax) sa mga taludtod 161-200. Kapag walang mga bantas ang nasabing mga taludtod ay tiyak na hahangaan iyon ng sinumang mababaw ang alam sa Tagalog dahil nakalilito ngunit maindayog ang tunog ng bawat salita. Ang mga taludtod 161-172 ay maituturing na isang pangungusap. Samantala’y ang mga taludtod 173-200 ang isa pang bukod na pangungusap dahil ang taludtod 173 kapag iniugnay sa taludtod 172 ay napakalayo ang agwat ng diwain at sasablay ang palaugnayan. Dapat sana’y malaking titik ang “a” sa “at” ng taludtod 173. Payak lamang naman ang ibig isaad ng mga taludtod 161-172, at maitutuwid at mapagagaan nang ganito: “Sapagkat isda ka sa simula at wakas: Isda sa isda, tubig sa tubig ang pag-ibig ng iyong Ama sa daigdig.” O di kaya’y mabibiyak ang buong pangungusap sa dalawang panig: “Sapagkat isda ka sa simula at wakas. Isda sa isda, tubig sa tubig, ang pag-ibig ng iyong Ama sa daigdig.”

Dapat titigang maigi ang mga taludtod 173-200. Nakalilito ang orihinal dahil ang tabas ay Ingles na inihulog wari sa Tagalog. Maihahalimbawa ang mga saknong 173–200:

172 daigdig
173 at ikaw
174 habang tuloy

175 ang lindol
176 sa silong
177 ng dagat

178 mangingisdang
179 nakatayo
180 sa pampang

181 sunungin mo
182 ang bakal
183 naming puso

184 gaya nang
185 pagsunong mo
186 sa araw

187 pagaanin
188 itong tila
189 bulak at

190 itawid
191 doon sa
192 kabilang

193 ibayo
194 sa bundok
195 na luntian

196 sapagkat
197 maulap
198 magrasya

199 sapagkat
200 may awitan
201 At kapag

Ganito ang magiging anyo kung lalagyan ng mga bantas ang kay Bautista: [A]t ikaw[,]/ habang [pa]tuloy/ ang lindol/ sa silong [sic]/ ng dagat[,]/ mangingisdang/ nakatayo/ sa pampang[,]/ sunungin mo/ ang bakal/ naming puso/ gaya nang [sic]/ pagsunong mo/ sa araw[,]/ pagaanin/ itong tila/ bulak at/ itawid/ doon sa/ kabilang ibayo/ sa bundok/ na luntian/ sapagkat [sic]/ maulap[,] magrasya[,] sapagkat [sic] may awitan[.] Mabigat pa rin ang daloy ng pangungusap dahil sablay ang palaugnayan. Ang resulta: Nasira ang panambitan ng persona sa tula dahil sa marupok na pagkakaayos ng mga salita. Mali ang gamit ng “sapagkat” na tumutukoy sa bundok, at mahihinuhang Ingles ang padron nito; sapat na ang “na” upang iugnay ang bundok sa matalinghagang parnaso ng kaluwalhatian. Maisasaayos pa ang naturang halimbawa sa higit na magaang na paraan: “Habang patuloy ang pagyanig ng sahig ng dagat, o Mangingisdang nakatayo sa pasigan, isunong mo ang bakal naming puso, gaya ng pagsunong mo sa araw, at pagaaning gaya ng bulak. Pagdaka’y dalhin mo kami sa ibayo, doon sa bundok na lungtian, maulap, masagana, at may awitan.” Ang totoo’y madali namang maiintindihan ang orihinal pangungusap ng makata kung nagkataong Ingles ang padron ng Tagalog, ngunit sadyang naiiba ang Tagalog sa Ingles. Ang nasabing pagkakamali ay mahahalata rin sa mga taludtod 154-160 na isa pang halimbawa ng Ingles na Tinagalog. Maisasaayos ang nasabing mga taludtod sa ganitong paraan: “Silang lahat/ [ay] sasambulat [sic, huhulagpos]/ sa lambat/ kung igalaw [sic, itataas]/ mo ang iyong/ tinapay/ at lagdaan [sic, lalagdaan]/ ang papel/ ng isda/ mong pangalan[.]“ Mahalaga ang “ay” bilang pang-ugnay sa pandiwa. Mali ang gamit ng salitang “sasambulat” dahil maipagkakamaling ang “mangagkakalat” o “sasabog” ay ang mga isda imbes na tumukoy sa “pagkabutas” ng lambat. Mas angkop gamitin ang “huhulagpos” o dili kaya’y “kakawala” upang maisaad ang pagtakas ng mga isda palayo sa lambat na nabutas habang itinatanghal ang simbolikong tinapay. Mahina din ang salitang “igalaw”-hindi lamang sa maling gamit ng panahunan ng pahayag-kundi napakalabo ng “galaw.” Anong “galaw”? Tumutukoy ba ito sa “kislot” o “tanghal”? Marahil ang ibig isaad ni Bautista’y “itaas” gaya ng ginawa ni Kristo nang itaas at itanghal niya ang tinapay bago hatiin saka ipamahagi sa kaniyang mga alagad.

Ang mga taludtod 19-35 ay ikalilito ng sinumang babasa kung pananatilihin ang ganap na pag-iwas sa paggamit ng mga bantas. Ang “kalansag,” (taludtod 24) na mahihinuhang tipograpikong pagkakamali at dapat sana’y “kalasag,” ay maiisip na kaugnay ng “buwan” (taludtod 24) o ang alingawngaw nito. Na hindi naman talaga gayon dahil ang mga taludtod 17-23 ang bubuo ng isang bukod na pangungusap, samantalang ang mga taludtod 24-34 ay panibagong pangungusap.

Hindi dapat palampasin ang mga taludtod 24-34 na halimbawa ng malikhaing paghuhulog sa Tagalog ng Ingles na pangungusap: “[Ang] Kalansag [sic]/ na yero/ o yari/ sa buto/ ay mabagal sumangga/ sa dusa/ o lumangoy/ sa simoy/ sa ugoy/ ng dugo.” Maitutuwid ang nasabing pangungusap sa ganitong paraan: “Ang kalasag na yari sa yero o buto ay [marupok] sumanggá ng dusa o [mabigat ikampay] sa duguang simoy.” Tandaang “dusa” ang sinasalág, at hindi nakapaloob sa “dusa” ang pagsalag. “Kalasag” ang iniaangat sa eyre at siyang pananggalang. Ang pariralang “sa ugoy ng dugo” ay mahihinuhang Ingles ang padron at maaaring tumukoy sa “tilamsik ng dugo” o dili kaya’y “pitlag ng dugo.” Mabagal ang pagsalag dahil lalamyâ-lamyâ ang sinumang tao na tangan ang kalasag; at walang kaugnayan ang kalidad ng pagkakagawa ng kalasag sa “bilis” ng pagsalag. “Marupok” kung gayon ang maimumungkahing angkop na salita bilang pang-uri sa “kalasag.”

Nalilinsad ang ilang pangungusap dahil sa mahihinuhang mabuway na paggamit ng ilang salita na tumutukoy sa ibang antas ng pakahulugan. Halimbawa, ang salitang “Yuyuko” sa taludtod 35 ay mas angkop na palitan ng “Mahahawi” o “Lulúgay” o kaya’y “Dadapâ” dahil tinutungkol sa tula ang “balbas” na iwinangis sa “pakô” (Athyrium esculentum). Ang mga taludtod 75-76 (“ang sansiglong/ pag-idlip“) ay isa pang uri ng malikhaing paghahalo ng mga tayutay. Tumutukoy ang “idlip” sa maikling yugto ng pagtulog na winakasan ng “alimpungat.” Kapag idinugtong ang “idlip” sa “sansiglo” (isa+na+siglo) ay mababago na ang pakahulugan. Hindi na yaon “idlip” kundi maituturing nang “paghimbing” kundi man “pagkawala ng malay nang matagal” (i.e., coma). Makalulusot lamang sa gayong antas ng puna kung ituturing na ang isang siglo ay napakaikling yugto, halimbawa, sa buhay ng Kristiyanismo na malakas ang alusyon sa tula. Subalit ang gayong diskurso ay malabis nang pagbasa. Waring pumupukol ng nagsasalimbayang mga sagisag ang makata nang walang direksiyon, saka haharap sa kaniyang mambabasa upang magtanong: “Nakita mo? Nakita mo?”

Maihahalimbawa rin ang paggamit ng “silong” na dalawang ulit binanggit sa tula (mga taludtod 4 at 176). Tumutukoy ang “silong” sa ilalim ng bahay at karaniwang nagiging kulungan ng hayop kundi man imbakan ng gamit o garahe ng kalesa. Ang nag-uugnay sa silong at sa tanggapan-na itinuturing na unang palapag-ng bahay ay ang hagdan. At ang hanggahang nagbubukod sa silong at sa tanggapan ay ang sahig. Kung pagtutumbasin ang bahay at ang dagat ay magbubunga yaon ng pagkalito sa mambabasang Tagalog. Ang sahig ng dagat ang pinakapusod; samantalang ang rabáw (i.e., surface) ng tubig ay magiging bubong. Ano ngayon ang “silong”? Marahil ang tinutukoy sa tula ay ang dalawang saray ng tubig, kung ibabatay sa agham. Una, ang malapot (o “mabigat”) na tubig ng kailaliman at siyang di-kayang tagusin ng sinag ng araw; at ikalawa, ang malabnaw (o “magaan”) na tubig na nasa antas na kayang abutin ng sinag bukod pa sa nagtataglay ng oxygen. Ang problema’y wala namang lumot na nabubuo sa pinakailalim na saráy ng tubig dahil walang sinag na makatatagos doon at siyang makalilikha ng fotosintesis para dumami ang lumot o halamang-dagat. Sa itaas na saráy lamang ng tubig nabubuo ang lumot. Kung babalikan ang Declaración de la Doctrina Christiana en Idioma Tagalog ni Juan de Oliver (+1599), ang “silong” ay ginawang talinghaga ng Espanyol para sa “impiyerno” na dapat iwasan ng mga Indio. At kung babalikan ang talinghaga ni Bautista, ang “silong” ay tumutukoy sa lahat ng nasa ilalim ng rabáw ng tubig. Ano kung gayon ang buong lawas na ginagalawan ng mga “lamandagat”? Hindi na magiging “silong” iyon kundi isa nang “daigdig.”

Kung lilingon sa tradisyon ng panulaang Tagalog, ang estilo ni Bautista’y isang uri ng pagkabarók at matagal nang pinuna ng mga batikang kritiko, gaya nina L.K. Santos, Regalado, Balmaseda at ng Aklatang Bayan.10 Ngunit higit pa roon, mahihinuhang umangkat ng banyagang kaisipan, hulagway, at alusyon ang makata at pilit ipinaloob sa wikang Tagalog na siyang ipinadron naman sa Ingles. Inilipat lamang ni Bautista ang pook sa Filipinas at kinasangkapan ang Tagalog, subalit pumipintig pa rin sa kaniyang tula ang banyagang sensibilidad. Magandang balikan si Balagtas. Gumamit din si Balagtas ng mga banyagang alusyon. Ang pagkakaiba lamang niya kay Bautista’y napagtagumpayan niyang maangkin ang banyagang padron (i.e., awit); saklawin sa Tagalog ang anumang butil ng Griyego at Romanong kaisipan; at itanghal ang nagbabago’t kosmopolitanong anyo ng panulaang Tagalog para sa Tagalog ng kaniyang panahon.

Upang higit na mapadalî ang pagbasa sa “Sugat ng Salita,” maisasaayos ang daloy ng mga pangungusap sa ganitong paraan:

1. Hindi ka/ nag-iisa. 2. Ang lumot/ sa silong ng dagat /[ay] humahabi/ ng lambat/ na Kristal. 3. [Ang] bawat buhol[,]/ [ang] bawat/ matang mistral[,]/ ay salaming/ bibitag/ sa pating,/ pawikan, at hipon. 4. Ang ibig sabihin[:]/ ["Ang] Kahariang/ salat sa/ asin ay/ may basag/ na buwan[."] 5. [Ang] Kalansag [sic, kalasag]/ na yero/ o yari/ sa buto/ ay mabagal [sic, marupok]/ sumangga/ [ng] dusa/ o lumangoy [sic, mabigat ikampay] sa simoy sa ugoy/ ng dugo [n.b. mapaiikli ito ng "sa duguang simoy" o "sa simoy na may bahid ng dugo."] 6. Yuyuko [sic, Lulugay]/ ang balbas/ [na] tila pakô/ sa dilawang/ yungib ng/ arsobispong/ kuba at/ uugong/ sa buhangin/ ang Kataga[.] 7. Sa tunog/ ng lambat[,] sa sinag/ ng kanyang/ balarila[,] ang simbahan ng simula at ng wakas ay tutubo[:]/ isang lakas/ gaya ng/ iyong bikas/ [na] panlaban/ sa [pag]dagit/ ng mga/ agilang/ mandarambong[.] 8. Pitong bato/ at pitong/ bubong ang/ sisibol/ upang bigyan[g]/ buhay ang/ kawalan[.] 9. Mabubura/ ang dilim/ ng utak/ na parang/ [sa] panaginip[.] 10. Mawawasak [sic, magwawakas?]/ ang sansiglong/ pag-idlip[.] 11. Sasabihin/ mo[,] “Tularan/ ang isda[."] 12. Hindi siya [sic]/ nagtatanim/ ng sibat[,]/ hindi siya [sic]/ lumililok/ ng galit/ subalit/ sa kanyang [sic]/ matubig/ na puso/ nakaluklok/ ang Kataga[.] 13. Tularan/ ang buhangin[.]/ [K]ahit anong/ layo ang/ marating/ ng sanlibong/ paa [ay] dito/ rin ang hantong/ sa pampang[.] 14. Wala siyang/ aklat [na] lantad [ang]/ talambuhay/ ng ina[.] 15. Wala siyang/ bahay [na] litaw/ [ang] medalyon/ at insenso[.] 16. Wala siyang/ bayan kundi/ [ang] aplayang/ gutom[,] tikom/ ang labi/ sa kaway/ ng barko/ at marino[.] 17. Subalit/ ang plastik/ na tiyan/ nito (tumutukoy kanino? sa aplaya o sa isda?) ang/ tagpuan/ ng mga/ hari at/ kriminal/ bago sila/ umakyat/ sa trono/ o sa bangkô. 18. Ang payo [pangaral?]/ niya ay/ langit o/ giyera/ armageddon/ o grasya[.] 19. ["]Gayahin/ ang buhangin[."] 20. Ang taong/ bulag ay/ walang bahag [na buntot.] 21. Ang taong/ pilay ay/ walang tulay[.] 22. Ang taong/ bingi ay/ walang pisngi[.] 23. Ang taong/ pipi ay/ laging api[.] 24. Silang lahat/ [ay] sasambulat [sic, huhulagpos]/ sa lambat/ kung igalaw [sic, itataas]/ mo ang iyong/ tinapay/ at lagdaan [sic, lalagdaan]/ ang papel/ ng isda/ mong pangalan[.] 25. Sapagkat/ ikaw ay/ isda sa/ simula at/ katapusan[:] Isda sa/ isda[,] tubig/ sa tubig/ ang pag-ibig/ ng iyong/ Ama sa daigdig[.] 26. [A]t ikaw[,]/ habang [pa]tuloy/ ang lindol/ sa silong [sic]/ ng dagat[,]/ mangingisdang/ nakatayo/ sa pampang[,]/ sunungin [isunong] mo/ ang bakal/ naming puso/ gaya nang/ pagsunong mo/ sa araw[,]/ pagaanin/ itong tila/ bulak[.]/Pagdaka’y/ itawid/ mo kami/ doon sa/ kabilang [sic, maaaring tanggalin dahil maulit] ibayo/ sa bundok/ na luntian/ sapagkat [sic]/ maulap[,] magrasya[,] sapagkat [sic] may awitan[.] 27. At kapag/ naiupo/ mo na kami/ sa aming/ tuyong bukas/ ipapako/ ka namin sa/ kapirasong/ kahoy at/ ihahagis/ sa dagat[.] 28. [Mamasdan]/ ka naming/ malunod[,] mangingisdang/ malungkot[,] sa saliw/ ng aming/ halakhak[.]//

Ang paglalagay ng mga bantas, salita, o titik sa itaas ay ginawa hindi upang baguhin ang tula ni Bautista, kundi para sa layuning mabása at masuri ang pinakaubod niyon. Mababatid ngayon na madali naman palang intindihin ang tula kapag inihanay nang maayos ang mga pangungusap. Pinahihirapan lamang wari ng makata ang kaniyang mambabasa na maging matalisik sa pagbabasa dahil sa “eksperimento” sa pananaludtod.

II.
Nagsimula ang tula sa epigrape na hinugot mula sa aklat na You shall be as Gods (1966) ni Erich Fromm, ang tanyag na teoriko, sikologo at pilosopo na tubong Alemanya ngunit nanirahan sa Estados Unidos noong 1934 bagaman noong 1940 lamang nakamit ang pagiging ganap na mamamayan ng Amerika. Ang naturang aklat ay mahaba ang pinag-ugatang pilosopiya at teorya kung pagbabatayan ang mga aklat ni Fromm. Pangunahing bukal ng teorya ni Fromm ang Escape from Freedom (1941)-ang kaniyang kauna-unahang aklat na sumusuri sa sakit ng tao at ng lipunan-na magsisilbing pundasyon ng mga susunod niyang aklat. Isinasaad ng aklat na mababatid lamang ang bumabagabag sa tao kung uuriratin ang nagaganap sa lipunan; at mababatid naman ang bumabagabag sa lipunan kung aalamin ang nagaganap sa kalooban ng tao. Para kay Fromm, may kalayaan ang tao na nasa kaniyang kalooban. Gayunman, malimit tinatakasan ng tao ang “kalayaan” at kaya nababaliw siya o dili kaya’y naghuhunos na sadomasokista. Kung minsan ay inihahabilin ng tao ang kaniyang kalayaan sa lipunan, at kaya nagpapatangay na lamang siya sa nais na agos ng mayorya, gaya sa demokrasya; o kung hindi’y tinatanggap nang di-maláy ang mga panlipunang kilusan, gaya ng pasismo at diktadura. Ang pinakaubod ng teorya ni Fromm ay hinggil sa asal. May pansariling asal ang tao; bukod dito’y may panlipunang asal din siyang magpapatibay ng lipunan. Sa pamamagitan ng panlipunang asal, magagawa ng tao ang kailangang gawin upang patuloy na umiral ang lipunan.

Ang Escape from Freedom ay susuhayan ng The Sane Society (1955) na nagsasaad namang lumalaganap ang pagkatiwalag ng tao sa lipunan at umiiral siyang tila robot sa panahong mabilis ang pagsulong ng industriya, komunikasyon, agham, at teknolohiya. Nagbubunga ang gayong karanasan sa pagkasira ng bait; naglalaho ang kabuluhan ng pag-iral ng tao at siya’y nagiging manhid. At ang tao ay magwawakas na batóng-bató, parang bangkay na bumangon saka lumakad kung saan-saan, kahit sabihin pang maganda ang kaniyang kapalaran alinsunod sa paningin ng materyalistikong tao. Kasanga pa rin ng dalawang nabanggit na aklat ni Fromm ang Man for Himself: An Inquiry into the Psychology of Ethics (1947) na kumasangkapan sa teorya ni Sigmund Freud. Ngunit sa pagkakataong ito’y hinigitan ni Fromm ang mga pagsusuri ni Freud hinggil sa pag-unlad ng asal ng tao, dahil hindi lamang nakasalalay sa biyolohiya at sex ang kapalaran ng tao kundi kaugnay din ng mga pangyayari sa loob ng lipunan, gaya ng isinasaad ni Karl Marx. Ang alingawngaw ng nasabing pag-aaral ay mababanaagan sa Sigmund Freud’s Mission: An Analysis of his Personality and Influence (1959), Marx’s Concept of Man (1961), at Anatomy of Human Destructiveness (1973). Sa madali’t salita, ang teorya ni Fromm ay hinggil sa asal ng tao, ang asal na panloob (pansarili) at panlabas (panlipunan), at kaugnay ng kalikasan ng tao o sangkatauhan.

Malusog ang isang tao, ayon sa modelo ni Fromm, kung nagtataglay siya ng “produktibong asal” na kayang lumikha at magmahal, gaya ng ginagawa ng alagad ng sining at ng maestro ng Zen. Mahirap makamit ang produktibong asal dahil hindi basta makukuha yaon sa kisapmatang pagbubulay o sa pagdanas ng sikil na damdamin. Kailangan ang pagdalisay ng kalooban sa pamamagitan ng patuloy na pagbubulay at pagkakawanggawa. Maiuugnay ang nasabing paksa sa You shall be as Gods. Para kay Fromm, ang sandigan ng Kanluraning kultura ay nasa tradisyong Griyego at Hudyo. Isang pruweba ang Bibliya na nagbabago ang dalumat ng bathala, mula sa bathala ng katutubong tribu hanggang sa diyos nina Moises at ng mga propeta. Malabo ang hulagway ng diyos kaya kailangang lumikha ng batayang batas ang mga tao. Ito ang batas na nag-aatas sa mga tao na magbanyuhay tungo sa pangarap na kaligtasan nang may pagkakaisa at katarungan.

Ang pilosopiya ni Fromm ay magsisimula hinggil sa alamat nina Adan at Eba, at siyang unang mababasa sa The Sane Society. Para kay Fromm, higit na malakas si Eba kay Adan dahil itinuro niya sa lalaki ang pagiging tao. Nang kumain ng prutas buhat sa Punongkahoy ng Karunungan sina Eba at Adan, nadama nilang bukod ang katangian nila sa kaligiran ng Eden ng Inmortal. Nagsimula silang maging tao, bagaman naroroon pa rin sa pambihirang pook ng Inmortal. Nadama nilang mahiya sa unang pagkakataon dahil lastág ang kanilang pangangatawan, at kaya nilisan ang Paraiso. Para kay Fromm, may kakayahang magpasiya ang tao at makalilikha siya ng sariling halagahan, imbes na sumandig lamang sa makapangyarihang tinig na tagapag-atas ng halagahang dapat pagsumundan ng tao. Binaklas ni Fromm ang nakagawiang pagbasa ng mga Hudyo sa Lumang Tipan. Ang gayong taktika ay gagamitin din niya upang baklasin at pag-ugnayin bago palawigin ang mga teorya ni Freud at ni Marx hinggil sa pag-usisa sa asal ng tao at ng lipunan. Ang problema kay Fromm ay halos higitin niya ang kaniyang unang aklat sa pamamagitan ng paglilinang ng mga diwain sa mga susunod na aklat, at kaya nakasasawang basahin.

Bakit kailangang banggitin si Fromm? May kinalaman ang kaniyang epigrape sa tula ni Bautista. Ang epigrape na “Taglay ng bawat tao sa kanyang sarili ang buong sangkatauhan” ang munting bintana at tagapag-ugnay na durungawan ng mga teorya ni Fromm at ng tula ni Bautista. Ang mga teorya rin ni Fromm ay magagamit bilang panuhay na lente sa pagsusuri ng “Sugat ng Salita” ni Bautista, habang inilulugar sa panulaang Tagalog ang kilatis ng nasabing tula.

Patanghal ang paraan ng pagpapahayag sa “Sugat ng Salita” ni Bautista. Tampok ang pangmaramihang personang nagsasalita, at siyang pasimuno ng pagkilos ng tula. Kinakausap ng nasabing persona ang “mangingisda” na kaisa umano siya sa kung anong bagay. Sa dulo ng tula’y mananambitan ang persona sa “mangingisda”—na kaipala’y isa ring “tagapagligtas”—upang iangat ang kabuhayan nito sa matalinghagang bundok ng kaitaasan. Ang tangkang parikala ay nasa mga pangwakas na saknong ng tula: Kapag nakamit na ng persona ang lunggati, wala nang silbi ang tagapagligtas kaya maitatapon na siya, gaya ng basura.

Ang mangingisda ay mahihinuhang hindi karaniwang mangingisda. Ang mangingisda ay mahihinuhang humuhugot ng alusyon sa Marcos 1:37, at tumutukoy kay Hesus. “Sumama kayo sa akin,” wika ni Hesus kina Simon (Pedro) at Andres, “at gagawin ko kayong mamamalakaya ng tao.” Kung si Hesus ang matalinghagang mangingisda na tagapagligtas, ang mga “kaluluwa” na hindi nananalig sa kaniya ang mga “lamandagat” o “isda” na kailangang hanguin sa “tubig” (na maaaring tumukoy sa “daigdig,” o “impiyerno” o dili kaya’y “mortalidad”). Mahuhugot ang masasabing alusyong “isda-bilang-tao” sa sinulat ni Tertullian ng Carthage.

Sa isa pang anggulo ng pagsusuri sa tula ni Bautista, maihahaka na ang “mamamalakaya” ay nasa katihan, at ang “daigdig ng tao” ang malawak na karagatan. Lalawig pa ang tumbasan kung ituturing na ang malawak na karagatan ang “daigdig ng mortal,” at makakamit lamang ng mga lamandagat ang inmortalidad kung makasasapit ang mga ito sa dalampasigang kinaroroonan ng “tagapagligtas.” Ngunit bago maganap ito, ang mangingisda’y kailangang lumusong sa tubig, sumakay ng bangka, at pumalaot. Kailangang mabatid ng mangingisda kung paano mamuhay gaya ng isda at lumangoy, sumakay ng alon, at basahin ang simoy. Iba ang daigdig ng tubig (mortalidad) at ang daigdig ng lupa (inmortalidad). Sa kabilang panig naman ng diskurso, hindi mababatid umano ng mga “isda” ang halaga ng “lupa” (i.e., langit) kung hindi nito lilisanin ang “dagat” (i.e., materyal na mundo). Dahil magkasalungat ang “lupa” at “tubig,” kinakailangan ang tagapag-ugnay sa dalawang pook. Ang dakilang mangingisda, kung gayon, ang magiging tulay mulang tubig hanggang kaitaasan. At ang mangingisdang naghunos na isda, ayon sa nais ng Amang Mangingisda, lamang ang makasasagip sa buong sangkaisdaan.

Subalit ang pag-iral ng tagapagligtas ay kaalinsabay ng pag-iral ng mga nilalang na marapat umanong iligtas sa kung anong kapahamakan. Magwawakas ang halaga ng tagapagligtas kapag nakamit na ng mga nilalang ang inaasahang kaligtasan.

Ang pagiging “mamamalakaya ng tao”—na panghimok ni Hesus kina Simon at Andres—ay maituturing na diskursong nagtatangkang paghunusin ang karaniwang isda (i.e., tao) tungong “mamamalakaya” (i.e., tagapagligtas) ng sangkaisdaan. Kung sisipatin sa malawak na larang, kailangan ang pagpapalitan ng mga tungkulin at kaakuhan sa panig ni Hesus bilang mangingisda at sa panig nina Simon at Andres bilang isda upang maganap ang pambihirang talinghaga ng pagliligtas. Ang pagkamangingisda ni Hesus ay mananatili habang gumaganap din siyang isda (i.e., ang pagkakatawang-tao); samantalang sina Simon at Andres ay maghuhunos na “mamamalakaya” habang pinananatili ang kaakuhan ng pagkaisda sa daigdig ng isda. Kung ibabatay sa teorya ni Fromm, ang pagsang-ayon at pagsunod nina Simon at Andres ay simula ng kanilang pagsusuko ng angking “kalayaan” kay Hesus. Ang pagsunod sa tinig ng awtoridad hinggil sa pagliligtas ang namayani. At ang “kalayaan” ng mga alagad ay iaatang nila kay Hesus bilang Kristo (Tagapagligtas)—alinsunod sa kanilang pananampalataya at abang pagkilala sa kani-kaniyang sarili—imbes na tingnan ang kanilang paligid bilang larang na maipahahayag ang “kalayaan” sa punto de bista ng “sangkaisdaan” (i.e., tao).

Sa tula ni Bautista, ang “tagapagligtas” na sinasagisag ni Hesukristo bilang mangingisda ay itinuring na “bagay” ng persona, ang bagay na may kakayahang pumuno sa kahungkagan ng loob ng tao. Kung susuriin sa lente ni Fromm, ang gayong gawi ay isang uri ng komodipikasyon, na ang pananampalataya ay dinarama alinsunod sa katumbas na kaginhawahang materyal na maidudulot sa tao. Maiuugnay ang gayong konsepto sa konsepto ng alyenasyon ni Fromm. Ang “alyenasyon” ni Fromm ay dumukal sa teorya nina Karl Marx at Georg W. F. Hegel. Ngunit ang pagkakaiba’y ginamit ni Fromm ang “alyenasyon” bilang konsepto ng idolatriya sa Lumang Tipan. Noong unang panahon, aniya, ang bathala ay naaayon sa hinubog na hulagway ng tao, at kaya naging isang “bagay” na sinasamba, at siyang pag-uugatan ng pagkatiwalag ng tao sa kaniyang sarili. Lilipas pa ang mahabang panahon at ang pagsamba sa mga rebulto ay mapapalitan ng pagsamba sa iisang diyos, gaya sa mga monoteismong relihiyon. Isinalin ng tao ang kaniyang “kapangyarihan ng pag-ibig at katwiran” sa Diyos; at ni hindi nadama nito sa kaniyang kalooban ang nasabing kapangyarihan. Magdarasal ang tao sa Diyos, upang ibigay nito sa tao ang mga diwain na iniatang naman ng tao sa kaniyang Diyos. Sa madali’t salita, ang mga monoteismong relihiyon ay nauyot sa pagiging idolatriya, ayon sa teorya ni Fromm.11 Ang nasabing mga dalumat ang gagamitin ni Bautista sa kaniyang tula, at siyang paglulunduan ng parikala sa mga taludtod 201-219.

Dapat ding banggitin na malalim ang taglay na pahiwatig ng sagisag na “isda.” Pangunahin ang isda bilang sagisag ng sinaunang Kristiyano. Ginamit ito ni Clement ng Alexandria na humimok sa kaniyang mga mambabasa na gumamit din ng hulagway ng isda bagaman malabo ang batayan ng gayong pagpapasiya. Noong ikalawang siglo, lumaganap ang isda bilang sagisag sa mga monumentong Romano, gaya sa Capella Greca at sa mga kapilya ng libingan ni San Callistus. Ang “isda” bilang si “Hesukristo” ay nakasaad umano sa akrostik ng Griyegong salitang “Ichthys” (Isda) na patungkol kay Kristo (Iesous Christos Theou Yios Soter i.e., Hesus Kristo Anak ng Diyos, Tagapagligtas), ayon kay Emperador Konstantino. Hinihinala ring nagmula ang gayong pananagisag sa Alexandria, at siyang pagtutol sa paganong pagsamba ng mga Emperador. Sa isang akda ni Tertullian ng Carthage, ang mga deboto ay itinuturing ang kanilang mga sarili na “mumunting isda,” na pawang nagmula sa hulagway ni Hesukristo, at isinilang sa tubig. Iniugnay din ang Ichthys sa Eukaristiya at siyang itinitik sa libingan ni Obispo Abercius ng Hieropolis sa Phrygia, at pagkaraan sa libingan ni Pectorius ng Autun. Sa paglalakbay ni Abercius mulang Asya hanggang Roma, biniyayaan umano siya ng “isda sa mga batis” at nakatanggap ng “alak, na binantuan ng tubig, at tinapay.” Samantala’y sinambit umano ni Pectorius na pampalusog ng kaluluwa ang isda na kaloob ng “Tagapagligtas ng mga Santo.” Mahihinuhang ang tumbasang “Isda” at “Eukaristiya” ay alingawngaw ng Mateo 14:17. Ang limang tinapay at dalawang isda ay mahimalang pinarami ni Hesus, at siyang bumusog sa limang libong tao. Bukod sa Eukaristiya, ang isda ay iniugnay din sa kalapati, angkla, lumba-lumba, at monogram ni Kristo. Mulang una hanggang ikaapat na siglo, ang hulagway ng isda ay mahalagang sagisag sa mga simbahan, rebulto, singsing, tatak, salamin, at kung ano-ano pa na pawang likha ng mga Kristiyano. Pagkalipas ng ikaapat na siglo’y naghunos ang estetikang silbi ng isda at ginawa na lamang karaniwang palamuti, gaya sa mga ukit sa bronseng kopita na matatagpuan sa Roma at Trier.12

Muling sumikat sa Filipinas ang paggamit ng sagisag na isda, gaya sa mga istiker, pin, at damit ng Couples’ for Christ at iba pang grupong Born Again Christian. Nakapaloob kung minsan sa dibuho ng isdang pahalang o patayo ang salitang “Ichthys.” Ang iba namang pangkat na atheist ay ipinapaloob sa isda ang salitang “Darwin” na patungkol kay Charles Darwin, at pangontra umano sa sagisag ng mga Kristiyano. Ang nasabing penomenon ay hindi lamang sa Filipinas lalaganap, kundi maging sa Estados Unidos at Europa.

Kung pagbabatayan naman ang mga sinaunang kawikaan sa Filipinas, may 32 uri ng kawikaan ang tumutukoy sa “isda,”at bawat uri ay nasa iba’t ibang wika ng Katutubo.13 Bagaman masasabing “nangangaral” ang nasabing mga kawikaan, ni isa’y walang tumukoy at nagpahiwatig hinggil kay Kristo o sa sinumang tagapaglitas. Ang mga kawikaan, na nasa anyong salawikain, bugtong, tanaga, dalit, at diona, ay patula ang balangkas at mahihinuhang laging kaugnay ng mahabang tradisyon ng Filipinas. Ang talinghaga ng kapuwa “isda” at “tinapay” na pahiwatig kay Kristo kung gayon ay mahihinuhang sumapit lamang sa Filipinas nang dumating ang mga mananakop na Espanyol. Kung babalikan ang kasaysayan, “isda, baboy, manok, bungangkahoy, at kanin” ang isasalubong ng mga Katutubo sa patay-gutom na hukbo ni Miguel Lopez de Legazpi—na noon lamang yata marahil nakakita ng gayong pambihirang pagkain kung ihahambing sa matabáng at malimit nilalangaw na karne sa Europa na salát sa asin—makaraang maglayag ito nang napakatagal sa laot. Masasabing hindi makatwirang gamitin ang katutubong pananagisag ng “isda” sa tula ni Bautista, dahil nag-iiba-iba ang sagisag ng isda sa Filipinas kung ihahambing sa pinag-ugatang hulagway ng “isda” sa Kanluran. Ang kakatwa’y ang hukbo ng mandirigmang si Lapu-lapu na tukayo ng isang tanyag na isda sa bansa ang pumatay kay Magallanes at ang nagtaboy sa armada ng kongkistador na Espanyol. Marahil kahit sa gayong kaliit na yugto ng kasaysayan ay masasabing “tagapagligtas” nga ang talinghaga ng “isda” sa Filipinas.

Ang “isda” na tinukoy sa mga taludtod 80-91 ay ginamitan ng panghalip panaong “siya.” Sa balarila ng Tagalog, ang “isda” ay ginagamitan ng panghalip na “ito” o “iyon” kaya maituturing na mali sa unang malas ang panghalip sa tula ni Bautista. Mapangangatwiranan ang taktika ng makata dahil ang tinutukoy na “isda” ay nasa antas na patalinghaga: na maaaring tumutukoy sa hulagway na si Hesus bilang tao at sa katambal nitong anino na si Kristo bilang tagapagligtas. Kung susundin ang gayong pangangatwiran, ang “isda” sa taludtod 79 ay dapat sanang malaki ang titik “I,” bukod pa ang “S” sa “siya” sa taludtod 80. Kung ibabatay naman sa alusyong mula kay Tertullian, ang paggamit ng maliit na titik sa “isda” ay mahihinuhang sumasagisag sa “Kristiyano,” at hindi kay “Kristo.” Ano’t anuman, napakalabo ng palaugnayan ng pahayag sa tula ni Bautista para sa gayong hinuha.

Ang mga taludtod 80-91 ay pangaral na ibig ng personang wikain o inaasahang sasambitin ng mangingisdang si Hesukristo. Kung susundin ang pananagisag ng mga sinaunang Kristiyano, gaya ni Clement ng Alexandria, ang “isda” bilang si “Kristo” ay tumpak ang pagkakagamit sa tula ni Bautista. Ngunit napakalabo ng pinaghugutang sagisag ni Clement o ng mga sumunod sa kaniya. Sa Mateo 13:47-50, halimbawa, ang mga “kaluluwa ng tao” ay iwinangis sa “mabubuti” o kaya’y “masasama” (i.e., “walang kuwenta”) na isda na hahanguin sa tubig pagsapit ng Dakilang Paghuhukom. Hindi kailanman binanggit sa Bibliya ang pagwawangis kay Hesukristo bilang Isda. Nakipag-agahan si Hesukristo sa kaniyang mga alagad, ayon sa Juan 21 1:14, at kumain ng tinapay at isda makaraang muling mabuhay. Gayunman ay hindi nakasaad sa nasabing talata na iwinangis niya ang sarili sa “tinapay at isda,” gaya ng paliwanag sa liturhiya.

Maaaring ang alusyong isda bilang tao ay mula sa Juan 21: 1-19 nang mangisda sina Simon, Tomas, Natanael, at iba pa. Ngunit sa nasabing kabanata rin tinawag ni Kristo ang kaniyang mga tagasunod bilang “ang aking mga tupa” at hindi “ang aking mga isda.” Marahil dahil madaling pasunurin ang tupa, kung ihahambing sa isda na kailangang hulihin muna at hanguin sa tubig. Sa kabilang panig naman ay marupok ang hambingan sa mga taludtod 80-91 ni Bautista dahil karaniwang hinuhubog ng kalikasan ang tadhana ng isda, ayon sa teorya ni Darwin at sa matatandang kawikaan ng Filipinas. “Sira u raracuj a among/ An canen sa sira u dedekey,” ani Ivatan.14 Hindi malalayo iyon sa kawikaan ng Tausug: “Ista asibi subbatun sin ista dakula.”15 O sa Italyanong kawikaang, “Il pesce grande mangia il picciolo,”16 mula kay Polyglot Bohn. Ang batas ng kalikasan ay aalingawngaw din sa mga salita ni Algernon Sidney: “Men lived like fishes; the great ones devoured the small.”17 Hindi kataka-taka na natututong magkawan-kawan ang maliliit na isda, gaya ng banak, biya, at dilis; at maging ang malalaking isda, gaya ng lumba-lumba, pating, at balilan upang mabuhay, manaig, at makapagparami ng lahi. “Hindi mababatid ng tao ang kaniyang panahon,” sabi nga sa Ecclesiastico (9:11-12), “gaya ng mga isdang nahuli ng makasalanang bitag….”18

Marapat pag-ukulan ng pansin ang “Salita” bilang pangunahing talinghaga. Ayon sa Dictionary of Biblical Theology (1967), may dalawang pangunahing aspekto ang “Salita.” Una, ang magbunyag; at ikalawa, ang gumanap. Upang mabatid ng tao ang iniisip ng Diyos, nagwiwika ang diyos. Ang “Salita ng Diyos” ang siyang batas at patakaran ng buhay, gaya ng matatagpuanm sa tipan sa Sinai at ihahayag ni Moises sa kniyang mga kababayan; ang magbubunyag ng pakahulugan ng mga bagay at pangyayari, gaya ng nasusulat sa Exodo 20:2; at ang pangako at hula sa darating na panahon, gaya ng mababasa Henesis 15:13–16; Exodo 3:7–10; Josue 1:1–15. May kakayahang gumanap ang “Salita” dahil pumipintig itong Katotohanan at may kapangyarihang idulot ang nais ng Diyos. “Buháy na Sugo” ng Diyos ang Salita, gaya ng mababasa Isaias 21:45, 23:14, at 1 Hari 56. Salita ang sumasaklaw sa mga tao, gaya sa Zacarias 1:6. At tinutupad umano ng Salita ang mga inihahayag nito, gaya ng mababasa sa Bilang 23:19 at Isaias 55:10f.

“Sa simula’y naroon na ang Salita. Kasama ng Diyos ang Salita, at Salita ang Diyos” (Juan 1:1).19 Kung babalikan ang Lumang Tipan, ang “Salita ng Diyos” ay iwinangis sa tanglaw at siyang gumagabay sa daraanan ng tao (Awit 119:105). Gagamiting mga alusyon ni T.S. Eliot sa kaniyang mga tula, gaya ng “Ash Wednesday” (1930) at “Choruses from ‘The Rock'” (1934), ang nasabing mga pahayag sa Bibliya. Samantala’y sa Koran, ang mabuting salita’y inihalintulad sa mabuting punongkahoy na nakabaon nang malalim ang mga ugat at umaabot sa ulap ang duklay, at nakapagbubunga ng makakain sa bawat panahon, alinsunod sa nais ng Maykapal. Kabaligtaran ng nasabing pahayag ang masasamang salita na inihambing naman sa tuod (14:24-27). At kung babalikan naman ang tula ni Bautista, ang “salita ang puno at dulo ng ating siphayo” ngunit kailangan pa rin aniya iyon upang mabuhay, kahit na “hindi sapat [ang salita] upang ipahayag ang isip at damdamin” ng tao.

Ang “sugat” ng Salita na ginawang sagisag ni Bautista ay may katumbas sa Tagalog kung sasangguni sa sinaunang diksiyonaryo. Ito ang “alamís” na nasa puwang ng mga salita, at kaya mahirap hulihin. Hindi ibubunyag agad-agad ng alamís ang ubod nito; dahil kung minsan, wala naman talagang dapat ibunyag kundi ang mismong talinghaga ng kahungkagan.

III.
Ang magkasunod na taludtod sa unang saknong na “Hindi ka nag-iisa” ay kahawig ng sigaw ng protesta ng mga Filipino noong paslangin si Benigno “Ninoy” Aquino Jr. noong 1983. Ngunit sa kasamaang-palad ay hindi yaon tahasang alusyon kay Ninoy o dili kaya’y alunignig ng mga taludtod ni Samuel Taylor Coleridge mula sa The Rime of the Ancient Mariner (1798). Hindi rin iyon pahiwatig sa sinabi ni Albert Schweitzer nang tanggapin niya ang Nobel Prize: “You don’t live in a world all alone. Your brothers are here too.”20 O kaya’y ang sagot sa sinulat ni Boris Pasternak: “I am alone; all drowns in the Pharisees’ hypocrisy./ To live your life is not as simple as to cross a field.”21 O kaya’y mula kay Epictetus: “When you close your doors, and make darkness within, remember never to say that you are alone, for you are not alone; God is within, and your genius is within. And what need have they of light to see what you are doing?”22 Ang unang saknong ni Bautista ay maaaring namutawi sa bibig ng persona, ang persona na ibig kalamayin ang loob ni Hesukristo bago siya lokohin at isantabi. O di kaya’y maiisip ding ang mga katagang “Hindi ka/ nag-iisa” ay hindi sa persona nagmula kundi sa Mangingisdang Tagapagligtas. Muli, mauugat ang gayong napakalabong alusyon sa kawalan ng bantas at sa pagturing na ang lahat ng mga salita sa tula ni Bautista ay pulos sagisag.

Ang pahayag na “Hindi ka nag-iisa” ay hindi tuwirang susuhayan ng mga saknong 2-8. Kung ibabatay sa lohika, magiging patalon-talon ang pahayag ng persona. Higit itong mababanaagan kapag inihanay na tila pangungusap ang mga taludtod sa mga saknong 1-8:

1. Hindi ka/ nag-iisa.
2. Ang lumot/ sa silong ng dagat /[ay] humahabi/ ng lambat/ na Kristal.
3. [Ang] bawat buhol[,]/ [ang] bawat/ matang mistral[,]/ ay salaming/ bibitag/ sa pating,/ pawikan, at hipon.
4. Ang ibig sabihin[:]/ ["Ang] Kahariang/ salat sa/ asin ay/ may basag/ na buwan[."]

Ang pahayag 1 ang pinakasentrong diwa. Paanong masasabing hindi nag-iisa ang “mangingisda,” ayon sa pananaw ng persona? Kung tititigan ang mga pahayag 2-4, hindi naman malinaw kung sino ang tao na kausap ng persona at kung saan siya nakalugar. Maaaring nasa ilalim ng dagat ang kausap ng persona; o maaari ding hindi. Mababatid lamang na ang kausap ng persona ay mangingisda na nasa pampang kapag dumako na ang mambabasa sa mga saknong 58-60 at 72. Maitatanong tuloy kung bakit isiningit ang mga pahayag 2-3 gayong hindi naman malinaw ang ugnayan nito sa pahayag 1. Kahit ang patalinghagang pahayag 4 ay hindi maglilinaw ng mga pahayag 2-3 bagkus magpapasok pa ng panibagong hulagway o sagisag hinggil sa “kaharian.” Masasabi kung gayon na ang paraan ng pamamahayag ay hindi karaniwang pasuháy o pasuysóy. (Salat ang mga pang-ugnay na salita na makapagtatahi-tahi ng mga hulagway o sagisag; at masakit sa pandinig ang transisyon ng mga salita.) Ang paraan ng pamamahayag ay tagpi-tagpi, di-tuwiran, at nakabatay ang daloy ng paglalarawan sa kung ano ang naglalaro sa isip ng persona. Walang balak magpaintindi ang makata. Ang pahayag 1 ay nagtatangkang magpasok ng sagisag 1. Idinugtong dito ang mga pahayag 2-3 na malinaw na nagsasaad ng bagong paghihiwatigan, kaya maituturing na sagisag 2. Ang pahayag 4 na dapat sanang maglinaw sa malabong mga pahayag 2-3 ay nagsaad pa ng bago’t malapot na pananagisag. Pagkaraan ng lahat, bahala na ang mambabasa kung paano babasahin o iintindihin yaon. Walang pasubaling lohika ito ng cogito interruptus. Isang uri ng pagbabalatkayo, at pinaghuhunos na “malalim” ang “mababaw” na diwain.

Marahas ang nasabing puna kaya mabuting uriratin muli ang ilang salitang kargado ng pahiwatig. Kung sasangguni sa Mateo 13: 47-50, iwinangis ang “paghahari ng diyos” sa “malaking lambat na inihagis sa dagat.” Animo’y muro-ami ang naganap: sari-saring isda na iba’t iba ang laki ang nahuli. Ngunit nang iahon na sa dagat ang mga isda, pinili lamang ang “mabubuti” (i.e., puwedeng kainin?) at ibinukod saka itinapon ang mga “walang kuwentang isda.” Gayundin umano ang magaganap sa Dakilang Paghuhukom. Mapupunta sa impiyerno ang makasalanan, at makararating sa langit ang mabubuti. Sa mga taludtod 3-16 ni Bautista, ang “lambat na Kristal” ay waring humuhugot ng alusyon sa “kaharian ng diyos.” Taglay ng lambat ang katangian ng “matang mistral.” Tumutukoy ang “mistral” sa malakás, malamíg, at tuyót na hanging nagmumula sa hilagang Mediterraneong mga lalawigan ng Pransiya. Walang “matang mistral” sa Filipinas, subalit may “mata ng bagyo” o “mata ng daluyong” na maaaring pasulakin ng habagat na nagmumula sa hilagang panig ng bansa tuwing mga buwan ng Hunyo hanggang Oktubre. Kung hihigitin pa ang pagbasa sa mga taludtod ng makata, ang pagliligtas na isinasaad ng “lambat” ay nagtataglay ng katangiang marahas. Walang sinasanto ang muro-ami na paraan ng paghuhukom sa lahat ng uri ng isda; o ang muro-ami na paraan ng pagliligtas sa karapat-dapat na isda ng Maykapal. Kung sisipatin bilang “pagliligtas” ang mga pahayag 2–3 ni Bautista, lilitaw na marupok iyon at nakabukod kung idurugtong sa pahayag 1 o 4.

Pambihirang talinghaga ang “lambat na kristal” ni Bautista, lalo kung ito’y nakasulat sa Ingles. Sa Tagalog, mistulang abstrakto ang “lambat” dahil napakaraming paraan ng pangingisda; at hindi basta “lambat” ang bibitag sa “hipon.” Halimbawa, sa lalawigan ng Rizal ay may limang uri ng panghuli ng hipon at yapyap (na kauri na “aptá” at “alamang”): bubo, bumbong, panghilong, salap, at salapyaw. Pinapainan ng kinudkod na niyog ang gaya ng buobo na siya namang pinapasok ng hipon. Magkaiba rin ang pamitag sa “hipon” at sa “bangus,” “dalag,” “kanduli,” at “hito.” Ang lambat ay naaayon sa laki ng isda o lamandagat na ibig hulihin. Sa idyoma ng Tagalog-Rizal, ang muro-ami na paraan ng pagbitag sa sari-saring lamandagat ay papalya, dahil matimbang pa rin ang likas-kayang uri ng pangingisda. May tiyak na kagamitan at paraan ng panghuhuli sa bawat sari, at hindi laging lumot ang pang-akit sa lahat ng lamandagat. Kaya maiisip na mapanlagom ang hulagway ng mga taludtod 3–16 ni Bautista, at kumikiling sa banyagang pananalinghaga.

Maaaring tumukoy naman ang “asin” sa “alagad” ni Hesus, at mababakas ang alusyon sa Mateo 5:13 na mababasa rin sa Marcos 9:50 at Lukas 14:34-35. “Kayo’y asin sa sanlibutan. Kung mawalan ng alat ang asin, paano pang mapananauli ang alat nito? Wala na itong kabuluhan, kaya’t itinatapon na lamang at niyayapakan ng mga tao.” Maaaring mangahulugan yaon na kapag lumabag sa “Tipan ng Asin” ang tao, hindi na muling mapanunumbalik pa ang sagradong pakikipagtipan ng tao sa Diyos.23 Kung babalikan naman ang Lumang Tipan, ang mga sinaunang Palestino ay naninirahan sa baybayin ng Patay na Dagat (Dead Sea). Tigang na disyerto ang maalat na lupain, at ang “asin” ay itinuring na kasangkapan sa pagpaparusa ng Diyos sa tao.24

Isa sa pinakamahahalagang bagay ang asin sa buhay ng tao (Eccleciastico 39: 26). Kaya ang kasabihang “eat the salt of the palace” ay “tumanggap ng upa o sahod mula sa hari” (Esdras 4:14), at alinsunod sa orihinal na silbi ng asin bilang pampalasa o pamburo ng pagkain.25 Ang nasabing idyoma ay matatagpuan sa The Jerusalem Bible (1966). Ingles ang hagod niyon at magiging literal sa Tagalog ang pakahulugan kung gagamitin ang “kumain ng asin sa palasyo.” Kung itatambis ang idyomang “eat the salt of the palace” sa mga taludtod 19-23 ni Bautista, mahihinuhang dumukal sa tekstong Ingles ang makata, at binago lamang nang kaunti ang idyoma. Samantala’y napakahalaga ng asin sa Europa noong Edad Media, at tinutumbasan ito kung minsan ng butil ng ginto. Walang kalasa-lasa ang mga pagkain ng Europeo kaya kinailangan maglayag ng mga kongkistador tungong ibayong dagat o kaya’y makipagkalakalan sa mga Arabe nang makakuha ng allíd, asin, bawang, kanela, luya, sili, at kung ano-ano pang pampalasa.

Kung iuugnay ang “kaharian ng diyos” (lambat) sa “asin” (na maaaring “alagad” o “parusa” o “upa” o “tipan”), masasapantahang ang “kaligtasan” (pagkahango sa dagat) ng mga tao (sari-saring isda) ay nakabatay sa mga alagad ng Mangingisda (propeta o Hesukristo). At kung walang alagad, magkukulang din ang kinang ng tagumpay o pagliligtas (“basag na buwan”), o dili kaya’y mauuwi ang lahat sa pangangarap nang gising. Mahihinuhang hiniram sa Ingles ang idyomang “basag na buwan,” at di-nalalayo sa “moon knife,” kung ihahambing sa “buwang patunaw” o “buwang palaba” sa Tagalog. Ano’t anuman, kailangan ang mga alagad; at makahihikayat nito kung may panustos (i.e., biyaya?) ang “kaharian” ng Diyos. Ang dukhang kaharian samakatwid, kung ibabatay sa mga taludtod ni Bautista, ay walang halina sa tao na marapat sagipin mula sa pagkakasala.

Maganda ang taktika ni Bautista na pinagsalikop ang mga banyagang hulagway at anino na pawang hinango sa Luma’t Bagong mga Tipan ng Bibliya, bukod pa sa mga liturhiya, apokripa, at alamat. Ang problema sa ganitong pagbasa ay maglulundo pa rin sa lohika. Kung babalikan ang pahayag na “Hindi ka nag-iisa,” maaaring basahin ito sa doble-karang panig na diskurso. Maaaring hindi nag-iisa si Hesukristo (Mangingisda at tagapagligtas). O maaari din namang tumukoy na hindi nag-iisa ang persona (mga Kristiyano), na siyang tinutukoy ng pahayag ni Hesukristo. At ang mga sumunod na hulagway pagkaraan ng “Hindi ka nag-iisa” ay maaaring magkasanga, at kaya malaki ang pagkakataong lumabo ang pagsagap sa teksto alinsunod sa pagbabatayang pananagisag.

Sakali’t ipagpalagay na ang “Hindi ka nag-iisa” ay tumutukoy sa “tagapagligtas” (i.e., Hesukristo bilang Mangingisda), ang “lambat” bilang talinghaga ng “pagliligtas” ay magiging alanganin ang pahiwatig, dahil tumutukoy din ang lambat bilang “Dakilang Paghuhukom,” ayon sa Bagong Tipan . Sa nasabing Paghuhukom, tinukoy lamang ang pagsagip sa “mabubuting isda” na maiisip ding talinghaga bilang “ambrosia” ng diyoses. Ano ngayon ang silbi ng “mangingisda-tagapagligtas”? Sagipin din ang “pating, pawikan, at hipon” na pawang talinghaga rin ng iba pang kaluluwa? Malabo ito sa tula, yamang ang Paghuhukom ang pangwakas ng yugto, ang yugto ng pagbubukod sa mga karapat-dapat lamang makarating sa “kati” (i.e., kalangitan). Malabo rin kung sino ang maghuhukom, ang mangingisda bang Diyos o iba pang Diyos? Kung may isang Dakilang Lumikha ang maghuhukom ng sangkaisdaan, ang “mangingisda” ay maibibilang kaysa hindi sa mahuhusgahan, gaya ng sangkaisdaan.

Maiuugnay sa nasabing diwain ang isa pang aspekto: ang sukdulang kaganapan ng Tagapagligtas bilang Diyos, alinsunod sa pangangatwiran ni Tomas de Aquino. Hindi dapat pangambahan ang “pangungulila” o “pag-iisa” ng “tagapagligtas” (i.e., Hesukristo), kung babalikan ang pahayag 1. Dahil kung mangungulila ang Diyos, makadarama siya ng kakulangan sa sarili; hindi na siya maituturing na Diyos bagkus isa nang mortal. Mahihinuhang ang pangungulila ni Hesukristo ay hindi bilang “Diyos” kundi bilang “tao” na umuugnay sa kapuwa tao. Kaya magiging kakatwa ang pahayag na “Hindi ka nag-iisa” kung magmumula sa persona dahil muslak lamang maniniwala sa gayon. Marahil ibig ni Bautista na magpasok agad ng parikala, subalit ang gayong pagmamadali ay nakapaglulu8wal din ng malaking pagkakamali. Dagdag pa’y napakalayo ang tayutay na “Kahariang salat sa asin” bilang panimbang kundi man ekstensiyon ng “lumot. . . na humahabi ng lambat na kristal.” Ang nasabing mga sagisag ay lumilihis sa lohika ng Pagliligtas at Paghuhukom, at siyang dapat tuklasin ng sinumang mambabasa. Ang masaklap, maaaring ang makata lamang ang nakaaalam sa nasabing diskurso, at tila hindi mahalaga kung maiiintindihan yaon ng kaniyang mambabasa.

Maaaring malabo lamang ang paningin ng bumabasa at kinakailangan marahil na titigan ang mga sumusunod pang pahayag na mula sa mga taludtod 24-68.

5. [Ang] Kalansag [sic, kalasag]/ na yero/ o yari/ sa buto/ ay mabagal [sic, marupok]/ sumangga/ [ng] dusa/ o lumangoy [sic, mabigat ikampay] sa simoy sa ugoy/ ng dugo [n.b. mapaiikli ito ng "sa duguang simoy" o "sa simoy na may bahid ng dugo."]
6. Yuyuko [sic, Lulugay]/ ang balbas/ [na] tila pakô/ sa dilawang/ yungib ng/ arsobispong/ kuba at/ uugong/ sa buhangin/ ang Kataga[.]
7. Sa tunog/ ng lambat[,] sa sinag/ ng kanyang/ balarila[,] ang simbahan ng simula at ng wakas ay tutubo[:]/ isang lakas/ gaya ng/ iyong bikas/ [na] panlaban/ sa [pag]dagit/ ng mga/ agilang/ mandarambong[.]
8. Pitong bato/ at pitong/ bubong ang/ sisibol/ upang bigyan[g]/ buhay ang/ kawalan[.]

Ang pahayag 5 ay tatalon muli sa iniwang diwa ng pahayag 4. Pinakamabigat ang pahayag 6 dahil malabo ang alusyon ng “arsobispong kuba” na nagpapasaring wari kay Obispo Abercius ng Hieropolis. Masasabing walang nahawing bagnós bago ipinakilala ang “arsobispong kuba.” Ang kawalan ng paghahanda sa mga pangunang taludtod bago binanggit ang “arsobispong kuba” ay lantad sa sabláy na interpretasyon dahil kinakailangang hulaan sa bolang kristal kung saang yungib nagmula ang butihing arsobispo at kung ano ang kaniyang katauhan upang makapagpalaganap ng pananalig at relihiyon. Kaharian ba na malapit sa baybayin ang tinutukoy, o mula sa dagat? Pagsapit sa pahayag 7, ang mga hulagway na “lambat,” “balarila,” at “simbahan” ay maaaring tumukoy sa taglay ng “arsobispong kuba” o dili kaya’y sa “Kataga” na alusyon pa rin sa “Diyos” ng Bago’t Lumang Tipan. Ang problema’y hindi muling nailugar ang “arsobispong kuba” o si Kristo bilang batong pundasyon ng Kristiyanismo. Kung babalikan ang Lumang Tipan, si Yahweh ay iwinangis ni Moises sa Bato. “Siya ang Bato, at ganap ang kaniyang likha: dahil ang lahat ng kaniyang paraan ay paghatol: ang Diyos ng katotohanan.” (Deuteronomio 32:4). Mahihinuha namang hinugot sa Pahayag kay San Juan ang pitong Iglesia na mahihiwatigan sa mga saknong 21-22. Ano’t anuman, nabigong makabuo ng solidong diwain ang mga saknong ni Bautista dahil sa marupok na palaugnayan. Kung babalikan ang pahayag 1, ang mga pahayag 2-8 ay sumusunod pa rin sa lohika ng ilohiko.

9. Mabubura/ ang dilim/ ng utak/ na parang/ panaginip[.]
10. Mawawasak/ ang sansiglong/ pag-idlip[.]
11. Sasabihin/ mo[,] “Tularan/ ang isda[."]
12. Hindi siya/ nagtatanim/ ng sibat[,]/ hindi siya/ lumililok/ ng galit/ subalit/ sa kanyang/ matubig/ na puso/ nakaluklok/ ang Kataga[.]
13. Tularan/ ang buhangin[:]/ [K]ahit anong/ layo ang/ marating/ ng sanlibong/ paa [ay] dito/ rin ang hantong/ sa pampang[.]
14. Wala siyang/ aklat kung/ saan lantad [ang]/ talambuhay/ ng ina[.]
15. Wala siyang/ bahay kung/ saan [sic] litaw/ [ang] medalyon/ at insenso[.]
16. Wala siyang/ bayan kundi/ [ang] aplayang/ gutom[,] tikom/ ang labi/ sa kaway/ ng barko/ at marino[.]
17. Subalit/ ang plastik/ na tiyan/ nito ang/ tagpuan/ ng mga/ hari at/ kriminal/ bago sila/ umakyat/ sa trono/ o sa bangkô[.]

Isa pang uri ng malikhaing kalabuan ang mga taludtod 9-10 dahil lumulundag ang lohika nito at hindi malinaw kung kaninong “utak” ang tinutukoy. Ang utak ba ng “arsobispong kuba” o ng persona o ng “simbahan” na isinasaad sa mga pahayag 7-8? Napakaluwag ng alamís sa mga saknong at pahayag. Ang kaluwagan ng alamís ay mababatid kung kikilatisin ang salimbayang tinig sa loob ng tula. Balikan pa ang pahayag 1 at mababatid muli na hindi nasusuhayan o nalilinang nang maigi kung bakit hindi “nag-iisa” ang kausap ng persona. Mahihinuha tuloy na ang pahayag 1 ay pagsasalin ng agam-agam ng persona hinggil sa pag-iral nito bilang tao sa kung sinong tagapagligtas at hindi sadyang nakagiya kay Hesukristo. Mababanaagan ang gayong pangangatwiran hindi dahil sa serye ng mga saknong ni Bautista kundi sa pag-aninag sa mga teorya ni Fromm mula sa kaniyang aklat na Escape from Freedom.

Ayon kay Fromm, may matinding pangangailangan ang tao na umugnay sa daigdig na malayo sa kaniyang sarili. Ganap na masisira ang bait ng isang tao kapag siya’y lubusang nag-iisa. Ang “pag-iisa” ay hindi lamang sa pisikal na antas madarama; ang “pag-iisa” ay maisasaloob kapag nalagot ang ugnayan ng tao sa “mga halagahan, sagisag, at padron” ng lipunan. Kung babalikan ang epigram at ang pahayag 1 sa tula ni Bautista, ang “pag-iisa” ang kinatatakutan ng persona at hindi ni Kristo, at ang gayong pangamba ay isinasalin ng persona sa hulagway ni Kristo bilang mangingisda at tagapagligtas habang nagdarasal.

Ang mga pahayag 11-17 ang inaasahang wiwikaing pangaral ng kung sinong tagapagligtas sa persona. Walang pasubaling ang pahayag 12 ay sumusuhay sa mga katangian ng “isda” bilang “Ichthys” ng mga sinaunang Kristiyano, at hindi ng “isda” ni Darwin at ng modernong biyolohiya. Ang pahayag 13 ay hindi na “isda” ang tinutukoy na katangian kundi “buhangin” na tila alingawngaw ng kawikaang Tagalog na, “Pagkahaba-haba man ng prusisyon/ Ay sa simbahan din ang tuloy.” Ang mga pahayag 11-12 ay walang pasubaling nagsusuhayan. Ngunit ang mga pahayag 13-17 ay malabong magsuhayan. Ang mga pahayag 14-16 ay mahihinuhang tumutukoy sa “isda” bilang si Kristo, at kung iuugnay ito sa katangian ng “buhangin” bilang si Kristo pa rin (mga saknong 31 at 46) ay malamang kaysa hindi na gumuho ang tumbasan. Mahihinuha na ang persona ay pinadidilim ang silogismo ng mangingisda. Kailangang labagin ng mangingisdang tagapagligtas ang batas ng lohika upang maipaloob sa kaniyang sarili ang mga katangian ng “isda” at “buhangin.”

Maidaragdag pang ang pahayag 17 ay malabo ang tinutukoy. “Tiyan” ba ng “isda” ang tinutukoy, at siyang alusyon sa tandayag na kumain kay Jona (Mateo 12:40)? O ang “tiyan” ng “buhangin” (i.e., dalampasigan)? Nakalilito ang tinutukoy ng “nito” sa taludtod 122. Kung ang isda ang nagtataglay ng “plastik na tiyan,” lilitaw na palsipikado ang “isda.” Kung ang “dalampasigan” naman ang tinutukoy na may “plastik na tiyan,” maaaring pahiwatig yaon ng libingan o bulok na luklukan, alinsunod sa kung sino ang gagamit niyon. Umuulan ng mga sagisag sa tula ni Bautista; ngunit ang masaklap, tila hinahayaan na lamang ng makata ang kaniyang mga mambabasa na damputin saka pagsama-samahin ang teksto upang makabuo sila ng kani-kaniyang diskuryong ikalulugod nila. Kung uuriin, ang mga pahayag 9-11 ay halimbawa ng Ingles na pahayag na sablay na inihulog sa Filipino. Ingles na Ingles ang tabas ng mga pangungusap. At nakasusugat sa pandinig ang saliwang palaugnayan at balikong balarila ng mga pahayag. Upang mabatid lalo ang mga larô ni Bautista, kinakailangang titigan ang mga pahayag 18-25:

18. Ang payo [pangaral?]/ niya ay/ langit o/ giyera/ armageddon/ o grasya[.]
19. ["]Gayahin/ ang buhangin[."]
20. Ang taong/ bulag ay/ walang bahag [na buntot.]
21. Ang taong/ pilay ay/ walang tulay[.]
22. Ang taong/ bingi ay/ walang pisngi[.]
23. Ang taong/ pipi ay/ laging api[.]
24. Silang lahat/ [ay] sasambulat [sic, huhulagpos]/ sa lambat/ kung igalaw [sic, itataas]/ mo ang iyong/ tinapay/ at lagdaan [sic, lalagdaan]/ ang papel/ ng isda/ mong pangalan[.]
25. Sapagkat/ ikaw ay/ isda sa/ simula at/ katapusan[:] Isda sa/ isda[,] tubig/ sa tubig/ ang pag-ibig/ ng iyong/ Ama sa daigdig[.]

Mabigat ang pahayag 18 dahil ang “payo” ay malabo kung kanino nagmula. Pinahuhulaan sa tula kung sino ang tinutukoy ng panghalip panaong “niya” sa pahayag 18. Sa “arsobispong kuba” ba o sa “Isda” na siya ring “Mangingisda”? Ang payo ay sinlabo ng palaugnayan ng pahayag; at mahihinuha lamang ang ibig nitong ipahiwatig kung ituturing na mula sa mga aral ng pinagsamang Luma’t Bagong mga Tipan ang lahat. Samantala’y ang repotia sa mga pahayag 13 at 19 ay babaguhin kahit ang mga katangiang susuhay sana sa “buhangin” na maaaring sumasagisag naman sa “sangkatauhan.” Kung ituturing na nagsusuhayan ang mga pahayag 13-16 at nagsusuhayan din ang mga pahayag 19-23, ang hulagway ng buhangin ay magkakasanga: nagpapahiwatig ang unang panig hinggil kay Kristo, samantalang ang ikalawang panig ay nagpapahiwatig naman hinggil sa karaniwang tao o sambayanan. Nagtatagis ang magkabilang panig, at ito rin ang nakapagpaparupok ng lohika ng tumbasan.

Ang anaphora kundi man symploce sa mga taludtod 139-147 ay kahanga-hanga kung sisipatin yaon bilang bagong mga sagisag at alingawngaw ng Sermon sa Bundok (Mateo 5: 1-11; Lukas 6:20-23), at ng awiting-bayang “Doon po sa Amin.” Ngunit kung uuriin nang maigi, matutuklasan ang ilang kahinaan. Halimbawa, konsistent ang “bulag,” pilay,” “bingi,” at “pipi” bilang metonimiya na ikinakabit sa sangkatauhan; ngunit ang “bahag,” “tulay,” “pisngi,” at “api” ay maituturing na konsistent lamang sa tunog ng mga taludtod, bagaman nagsisikap na tuhugin ang mga diwain ng “katapangan,” “katatagan,” at “kaapihan.”

Mababatid ito kung tititigan ang mga taludtod 139-141 (saknong 47): “Ang taong/ bulag ay/ walang bahag”/. Sa literal na pakahulugan, “Lastág ang bulág dahil walang saplot”. Ngunit hindi iyon ang tinutukoy. Ang idyomang Tagalog ay “bahag ang buntot” na naglalarawan sa “buntot” na pumailalim sa puwitan ng aso o pusa o unggoy o anumang kahawig na hayop sanhi ng pagkaduwag o pagkasindak o pagsuko. Mababago ang paghihiwatigan kung paiikliin ang kasabihan at gagawing “bahág” lamang dahil saplot iyon ng mga mandirigmang tarikán, halimbawa sa mga pay-yo ng Ifugaw, at malayo sa pambuskang “bahág ang buntot.” Sinasagisag ng “bahág” ang mahabang pakikihamok, pagsisikap, at pananagumpay, bukod pa ang taglay nitong pang-ideolohiya’t pangkulturang pakahulugan ng mga tarikán, at isang pagkakamali kung ituturing yaong “pagkaduwag” o “pagsuko.” Isa pa’y hindi naman ganap na nasakop ng mga banyaga ang mga tarikáng gaya ng Mangyan, Agta, Ifugaw at Igorot. Sa tula ni Bautista, “ang taong bulag” ay maaaring tumukoy sa walang pakialaman sa daigdig kahit puno ng lagim ang paligid. At yamang walang pakialam, siya rin ay matapang at walang kinasisindakan. Dahil sa wala siyang bahag, o hindi nagsusuot ng bahag? Maaaring ang tinutukoy sa tula ay ang iba pang katutubong nakabahag. Ano’t anuman, mapanlagom pa rin ang saknong ni Bautista, at maihahakang ang nasabing tayutay ay mula sa padron ng Ingles at hindi sa Tagalog.

Magiging suliranin ang pahayag 24 dahil sa paggamit na naman ng sablay na panghalip panaong “sila” na marahil ang tinutukoy ay ang mga tao sa pahayag 20-23. Mahihinuhang nilalagom ng “sila” ang mga “isda” bilang “tao,” at siyang hinihimok ng persona o dili kaya’y ng arsobispo para maghunos na “buhangin.” Halimbawa na naman ito ng pagpapaulan ng mga sagisag, at sa pagkakataong ito’y matatawag nang napakalinaw na kalabuan. Kung iuugnay sa pahayag 24 ang pahayag 25, ang pangatnig na “sapagkat” ay nabigong maging hiblang magdurugtong sa dalawang diwain. Ingles na naman ang tabas ng pahayag. Saan nakalugar ang personang batid ang gayong pambihirang kalikasan ng “isda,” “tagapagligtas,” “bugtong na anak,” “buhangin,” at “mangingisda”? Kung alam yaon ng persona, bakit kinakailangan pa nitong manambitan sa “mangingisdang tagapagligtas,” gaya sa pahayag 26? Ang ganitong uri ng lohika ay pagpapasa sa mga mambabasa kung ano ang kanilang magiging pagtanggap sa mga sagisag.

Hindi maaaring takasan ng makata ang pagkaligta sa isang napakahalagang bagay: Bakit kailangang manambitan ang persona sa kaniyang tagapagligtas? Kailangang titigan muli ang sumusunod na pahayag:

26. [A]t ikaw[,]/ habang tuloy/ ang lindol/ sa silong [sic]/ ng dagat[,]/ mangingisdang/ nakatayo/ sa pampang[,]/ sunungin [sic] mo/ ang bakal/ naming puso/ gaya nang/ pagsunong mo/ sa araw[,]/ pagaanin/ itong tila/ bulak at/ itawid/ doon sa/ kabilang ibayo/ sa bundok/ na luntian/ sapagkat/ maulap[,] magrasya[,] sapagkat may awitan[.]
27. At kapag/ naiupo/ mo na kami/ sa aming/ tuyong bukas/ ipapako/ ka namin sa/ kapirasong/ kahoy at/ ihahagis/ sa dagat[.]
28. Pagmamasdan/ ka naming/ malunod[,] mangingisdang/ malungkot[,] sa saliw/ ng aming/ halakhak[.]//

Ang “lindol sa silong ng dagat” (pahayag 26) ay maaaring magpahiwatig ng umiiral na “gulo” sa daigdig ng matalinghagang sangkaisdaan. Ngunit napakaluwang ng alamís at pambihira ang timpál sa mga salita na pulos sagisag, at hindi magagagáp kung ano nga ba ang ibig tukuyin ng “lindol.” Maaaring likas ang “lindol,” o kaya’y ang “likha” ng tao bilang isda, o kung hindi’y “parusa” o “senyal” na idinulot ng mangingisdang tagapagligtas o Dakilang Hukom.

Kinaligtaan sa tula ang paglinang sa katauhan ng persona na matalik ang pagkakabatid sa mangingisda na siyang sumasagisag wari kay Hesukristo. Ipinakilala lamang ang persona na may “bakal na puso” na bulaklak ng salitang nangangahulugang “matigas ang damdamin para sa kapuwa o kaligiran,” at kung iuugnay dito ang nasasaad sa Dictionary of Biblical Theology, maaaring magtaglay din ng katangian ng “pagiging makitid ang isip” sa isang bagay o serye ng pangyayari. Kung babalikan naman ang Bibliya, “puso” ang magpapahiwatig ng niloloob ng tao at kaya ang salita ng tao ay maaaring magbunyag o maglihim o magbalatkayo tungo sa isang layon habang nakikipag-ugnayn sa Diyos. Gayunman, mabibigo ang tao sakali’t subukin niyang linlangin ang Diyos, o magsinungaling sa Diyos dahil kayang basahin ng Diyos ang kalooban ng tao (1 Samuel 16:7). Sa tula ni Bautista, ang tangkang panlilinlang ng persona sa Salita bilang Diyos ay mabuway, butas-butas, at maituturing na pagsisinungaling kung tatanggaping kapani-paniwala.

Kung totoo ngang “bakal ang puso” ng persona, lalong hindi niya kailangang manambitan. Lumuluhod pa lamang ang persona’y maiisip nang pagbabalatkayo iyon. May parikala sanang ilalahad ang mga pahayag 27-28 ngunit sinamampalad na naunsiyami. Malabo ang lunan ng persona kung itatambis sa lunan ng mangingisda. Lilitaw pa na ang pangwakas na pahayag ng persona ay huwad, dahil nabigong bolahin ng persona ang kaniyang sarili at si Hesukristo kung babalikan ang mga naunang saknong. Ang kakulangan sa pagtatagni-tagni ng mga hulagway, pangyayari, sagisag, at iba pa ay humahatak sa mambabasa na punuan ang anumang dapat punuan. Na hindi makatwiran. Sinimulan ng makata ang isang bagay na hindi niya ganap na tinapos. Ito ang masasabing “balantukang sugat” sa Salita ni Bautista. May langib ang rabáw ng pahayag, ngunit nagnanaknak ang ilalim ng laman.

Kaya marapat timbangin kahit ang pagbabalik sa teorya ni Fromm, habang sinusuri ang “Sugat ng Salita” ni Bautista. Matalino sa unang malas ang persona sa nasabing tula. Mahihinuha ito sa kagila-gilalas na agos ng mga biblikong hulagway na kargado ng sagisag na isinaad ng persona at halos walang puwang upang huminga ang mambabasa. Gayunman ay isusuko ng persona ang sarili nito sa isang tagapagligtas na malayo at malabo, kaya maituturing din siyang hunghang at mahina. Mahahalata na dinapuan ng kabaliwan ang persona, at naging sadomasokista sa pakikiharap sa matalinghagang Hesukristo: ang Mangingisda at ang Tagapagligtas. Ang persona ang mananambitang mapalapit sa hulagway ng gaya ni Hesukristo na kaniya rin naman palang ipapako sa tumpak na pagkakataon. Nadama ng persona ang alyenasyon, ang sinaunang idolatriya, kung ibabatay sa lente ni Fromm. Madaling makamit at bilhin, gaya ng krusipiho, ang kaligtasan upang pagkaraan ay itapon kung saan kapag hindi na kailangan. Higit sa lahat, lunggati ng persona na makabalik sa paraiso (inmortalidad) ngunit sa pagkakataong ito’y hinihiling din nito na bumaba muna ang diyos mula sa kaniyang parnaso at magtungo sa tubigan (mortalidad) nang malubos ang kasiyahan. Ito ang magandang parikala sa tula ni Bautista.

Subalit ang hulagway ng tagapagligtas ay nananatiling nasa isip lamang ng persona, at nakaugat sa hulagway na ipinamana ng relihiyong monoteismo bilang ideolohiya. Nabihag ang persona sa gayong uri ng paniniwala, sa paniniwala na laging nasa kaligiran, at wala sa kalooban, ang kaligtasan ng tao. Inihahabilin ng persona ang kalayaan nito sa isang “tagapagligtas” na naghunos sa pagiging idolo ng Kristiyanismo. Walang matatagpuang produktibong asal ang persona. Ang manipestasyon ng panlipunang asal ng persona ay mababanaagan sa gasgas na paniniwalang kayang linlangin ng tao ang diyos upang ipamalas na ang tao mismo ay isa nang inmortal. Sakali’t maganap nga iyon, guguho ang dibinong luklukan ng Salita na siyang pangunahing sagisag at pangangatwiran. Magkakaroon ng puwang ang tao na maging diyos; at makagaganap ang tao bilang reenkarnasyon ng modernong Eba at Adan na pawang tumikim ng karunungan saka ginampanan ang papel bilang Maykapal at Tagapagligtas ng kani-kaniyang sarili at daigdig.

Kung kayang linlangin ng tao ang kaniyang diyos, ang diyos sa tula ni Bautista ay hindi tunay na diyos na “sukdulan ang kaganapan at siyang Dakilang Sanhi ng lahat ng bagay,” alinsunod sa matalisik na pangangatwiran ng Summa Theologiae ni Tomas de Aquino. Ang “diyos” na kayang linlanngin ng persona ay ang “diyos na nagkatawang tao” (i.e., Hesus); at si hesus ay dapat ituring bilang tao at hindi bilang Diyos—na maaaring magtaglay ng katangahan at maaari ding magoyo ng higit na matatalinong tao—alinsunod sa pamantayan ng sangkatauhan. Sa kabilang dako, ang mga tao ang maituturing na “diyos” at mahihinuhang hinugot mula sa Awit 82:6–7: “Ang sabi ko, kayo’y diyos, anak ng Kataas-taasan,/ Ngunit tulad nitong tao, lahat kayo’y mamamatay.”

Kaya maaaring sipatin din ang buong tula ni Bautista na hindi naman talaga hinggil kay Hesukristo at sa dibinong pagliligtas. Nakatuon ito sa pagdestrungka sa “kalayaan” na palayo sa “Salita” na pinagmulan ng lahat, alinsunod sa isinasaad ng Bagong Tipan. Kung ang “Salita” ay nagpapahiwatig sa “Diyos,” ano ngayon ang “sugat”? Halimbawa’t tanggapin ang pangangatwiran ni Tomas de Aquino, na lubos ang kaganapan ng Diyos, ang “sugat” bilang “pingas” sa sukdulan ng lahat ng perpekto ay lilihis sa lohika. Wala nang panlabas na puwersa o gahum ang makalilikha pa ng “sugat” sa Salita kundi ang Salita mismo na siyang pinag-ugatan ng lahat. At kung iuugnay ang talinghaga ng “sugat” sa “Salita” bilang Diyos, ang sugat ay hindi basta sugat, yamang maaaring hayaan ng Diyos yaon dahil sukdulan ang kaganapan niya. Ngunit ibang antas na ito ng paghihiwatigan.

Kung ang “Salita naman ang pinakabatayan ng lahat ng pananalig, ano ngayon ang maaaring “sugat” nito? Maaaring kaugnay ng likas na pag-iral ng Salita ang sugat nito at ang manipestasyon mababanaagan sa pasulat hindi sa pabigkas na paraan. Maiisip na ang “sugat” ang simula ng paglihis sa batayang pananalig. Mahihinuha rin sa nasabing pangangatwiran na magkasabay ang paglitaw ng “sugat: at “Salita,” o dili kkaya’y lumitaw ang “sugat” makaraang umiral ang “Salita.” Kung magkakagayon, hindi na maituturing na kahinaan ang “sugat.” Ang nasabing sugat ay bahagi ng hiwaga ng pagtuklas (o “pagbibinyag” sa ibang pagkakataon) sa buong lawas ng posibilidad at imposibilidad ng “Salita” bilang teksto na iniaangat sa diskurso ng sangkatauhan. “Sugat” ang talinghaga na paulit-ulit tutuklasin ng tao; at hindi maihahambing sa gaya ng kalawang na kumapit sa lawas ng baka. Sa kabilang dako’y maitatanong kung ano ang sanhi ng “sugat” sa Salita. Kung dibino ang “Salita,” saan maaaring magmula ang sugat? Imposibleng sa diyos ang kakulangan, yamang ang diyos ang sinasabing sukdulan at kumakatawan sa Salita. Mahihinuhan na ang “sugat: ay bunga ng mortal na pagpapasiya at pagkilos—ang lilikhain ng tao—batay sa kaniyang pagsagap, saka paggamit ng Salita bilang Awtoridad ng Lahat ng Karunungan.

Kung ang “sugat” naman ay likha ng tao, ang “Salita” ay imposibleng maging Diyos dahil hindi kayang sugatan ng tao ang kaniyang Maylikha. Masusugatan lamang ang Diyos kung bababa siya sa mataas na luklukan at “magkatawang-tao,” gaya ni Hesus. Mahihinuhang iba ang pakahulugan at pahiwatig na taglay ng sinasabing “Salita” sa tula. Ang nasabing “Salita” ay maaaring nagtataglay ng pahiwatig na “kahinaan,” kundi man “kakulangan,” gaya ng sa mortal na tao, at binuo ang pakahulugan at diskurso alinsunod sa pamantayan ng tao.  Kaya ang “Salita” ay mapaiilalim sa pangkalahatang diskurso ng tao; maibababa mula sa kaitaasan ng diskurso ng inmortalidad; at hindi magwawakas sa abstraktong pananampalataya ang pagsandig dito. Mula roon ay malilitis saka mahuhusgahan ang “Salita,” gaya ni Hesukristo, alinsunod sa bait, balarila, at batas ng tao. Kahit walang kasalanan ang Salita kundi ang pagtataglay ng katangiang hindi nito kayang saklawin ang lahat ng pakahulugan, pahiwatig, at talakay na pawang ikinakarga ng tao sa paglipas ng panahon. Ano’t anuman, sadyang napakalikot ng isip ng makata; at tila nagpapamalas na ang tao’y may kakayahang maging diyos kahit sandali, kahit sa munting paraan.

Mga Tala


1 Mula sa “Pangunang Salita” ng Kirot ng Kataga ni Cirilo F. Bautista. Maynila: De La Salle University Press, 1995.

2 Basahin ang “Peculiaridades de la poesia tagala” ni Lope K. Santos, nakapaloob sa Poetikang Tagalog: Mga Unang Pagsusuri sa Sining ng Pagtulang Tagalog. Inedit ni Virgilio S. Almario. Lungsod Quezon: Sentro ng Wikang Filipino at National Commission for Culture and the Arts, 1996, mp., 126-127.

3 Basahin ang karagdagang paliwanag sa introduksiyon ni Roberto T. Añonuevo sa Himig ng Sinag ni Manuel Principe Bautista. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, mp. xv-xvii.

4 Basahin ang sanaysay ni Iñigo Ed. Regalado, na pinamagatang “Ang Malungkót ng Pagpatay sa Tulang Tagalog,” nalathala sa Liwayway noong 25 Hunyo 1944. Muling inilimbag ng Institute of National Language sa Ang Panulaang Tagalog, ni Iñigo Ed. Regalado. Manila: Bureau of Printing, 1947, mp. 30-35. Ang batayan ng pahayag ni Regalado ay ang “Arte metrica del Tagalog” na orihinal na sinulat sa Aleman ni Jose P. Rizal at binasa niya sa Sociedad Etnografica sa Berlin, Alemanya noong Abril 1887. Idiniin ni Regalado na umiinog noon sa tula ang buhay ng Tagalog mulang pagsilang hanggang kamatayan. Kaya bakit hindi nga naman gagamit ng sukat o tugma? Napakadaling sumulat umano ng malayang taludturan, ngunit pinapawi nito ang indayog at lambing sa pagbigkas at pagbasa. Ang pahayag ni Regalado ay paggigiit ng kaakuhan ng panulaang Tagalog. Sayang at hindi ginamit nina L.K. Santos, Regalado, at J.C. Balmaseda ang mga saliksik ng gaya nina Fray Gaspar de San Agustin at Fray Francisco Bencuchillo. Ang muling pagbabalik nina Bienvenido Lumbera at Virgilio S. Almario sa mga teksto ng mga nasabing fraile ay nakatulong nang malaki upang muling ipakahulugan ang katutubong poetika ng Tagalog.

5 Ang nasabing obserbasyon ay unang pinansin ni Almario, at isinaad sa mga aklat na gaya ng Balagtasismo vs. Modernismo (1984), Kung sino ang kumatha kina Bagongbanta, Ossorio, Herrera, Aquino de Belen, Balagtas, atbp. (1992), at Mutyang Dilim (2000).

6 Mula sa Tanagabilla, Ikalawang Aklat, ni Alejandro G. Abadilla. Pilipinas: Limbagang Pilipino, 1965, p. 76. Mala-tanaga ang ginawa ni Abadilla dahil ang tanaga, ayon sa mga halimbawa sa Vocabulario de la Lengua Tagala (1754) nina Juan de Noceda at Pedro Sanlucar, ay binubuo ng pipituhing pantig bawat taludtod at ang bawat saknong ay may apat na taludtod.

7 Basahin ang sanaysay na “Tula: Kaisahan ng Kalamnan at Kaanyuan” ni Alejandro G. Abadilla, unang nalathala sa Liwayway noong 8 Hulyo 1944. Muling inilathala ito sa Kritisismo: Mga Teorya at Antolohiya para sa Epektibong Pagtuturo ng Panitikan ni Soledad S. Reyes. Pasig: Anvil Publishing, Inc., 1992, mp. 227-229. Hindi talaga magkakasundo si Abadilla at si Regalado dahil magkaiba ang lunan ng kani-kaniyang diskurso. Para sa Abadilla, “ang balangkas o pamamaraan sa tula ay hindi mahalaga,” kundi ang “damdaming matulain.” Kaya naman madali niyang isantabi ang tugma’t sukat. Para naman kay Regalado, may angking katutubong poetika ang Tagalog, ngunit ang problema’y naglundo ang kaniyang paliwanag sa Arte metrica del Tagalog ni Jose Rizal at sa mga halimbawa ni Balagtas. Kung ginamit lamang sana ni Regalado ang mga dokumentong Espanyol ay higit pa sanang lumalim ang kaniyang paliwanag hinggil sa katutubong pagtula. Iyon ay dahil may makukuha pa ring mahahalagang hiyas, kahit sa mga sinaunang tala ng Espanyol. Gayunman, ibang usapan na iyon.

8 Isinaad na ito ni Iñigo Ed. Regalado nang magsalita siya sa isang panayam sa Unibersidad ng Pilipinas noong dekada 1930, at nakapaloob sa mga unang bersiyon ng “Pag-unlad ng Panulaang Tagalog” na ang pinakabagong edisyon ay may petsang 1937. Binago ni Regalado ang seksiyon hinggil kina Jesus Balmori at Manuel Bernabe, marahil ay upang pahupain ang kaniyang banat sa mga manunulat na Espanyol. Para sa karagdagang impormasyon, basahin ang introduksiyon ni Roberto T. Añonuevo sa Damdamin Mga Piling Tula ni Iñigo Ed. Regalado. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 2001.

9 Mula sa Puntablangko ni Mike L. Bigornia. Fairview: Tagak Series, Inc., 1985, p. 85.

10 Huwag ipagkamaling si Bautista lamang ang gumagawa nito. Noong mga dekada 1970-1980 ay ginawa rin yaon ng nakararaming makatang aktibista o feminista o akademiko, o ng mga aktibista, feminista, at akademikong nagkataong mahilig ding tumula-tula. Ano’t anuman ay ibang usapan na iyon, na nangangailangan ng panibagong sanaysay.

11 Mababasa ang konsepto ni Erich Fromm hinggil sa alyenasyon bilang idolatriya sa The Sane Society. New York: Fawcett Premier Book, 1967, mp. 103-113.

12 Hango ang mga impormasyong ito sa sinulat ni Maurice M. Hassett, at nakasaad sa The Catholic Encyclopedia, Tomo VI. New York: Robert Appleton Company, 1909.

13 Batayan ko rito ang The Proverbs, tinipon at inedit ni Damiana L. Eugenio. Quezon City: University of the Philippines Press, mp. 201-203.

14 Ibid., p. 201.

15 Ibid., p. 201.

16 Ibid., p. 201.

17 Mula sa Discourses on Government [1698], kabanata 2, seksiyon 18. Hango sa Bartlett’s Familiar Quotations, 16th Edition. Inedit nina John Bartlett at Justin Kapman. Boston: Little, Brown and Company, 1992.

18 Mula sa Magandang Balita para sa Ating Panahon (May Deuterocanonico). Manila: Philippine Bible Society, 1980.

19 Itatanghal saka babaklasin naman ni Jacques Derrida ang aniya’y malinaw na halimbawa ng logosentrismo ng “Salita” sa Bagong Tipan; at ang pahayag sa Juan 1:1 na ipinaiilalim ang lahat ng bagay sa iisang sanhi. Ang pagbuwag sa nasabing logosentrismo ay isa sa mahahalagang salik ng teorya ng dekonstruksiyon.

20 Mula sa Bartlett’s Familiar Quotations. Ibid., p. 219, talababa 6.

21 Ibid., p. 630.

22 Ibid., p. 108.

23 Mula sa Dictionary of Biblical Theology (updated second edition). Inedit sa ilalim ng pangangasiwa ni Xavier Léon-Dufour. London: Cassell Publishers, Ltd, 1988. Muling inilimbag ng Daughters of St. Paul sa Filipinas, 1990.

24 Ibid., p. 518.

25 Ang “salt of the palace” sa Bibliya na isinalin sa Filipino ay tinumbasan ng “ang ikinabubuhay nami’y nagmumula sa kaharian.” Ang ginamit ko ritong teksto sa pagsusuri ay ang tekstong Ingles, ang The Jerusalem Bible, United of America: Darton, Longman & Todd, Ltd. and Doubleday & Company, Inc., 1966, p. 574. Mahuhugot na halimbawa ang maikling sipi sa Ezra 4:13-14. “…and whereas hte king should be informedthat if this city is rebuilt and the walls are restored, they will refuse to pay tribute, customs or tolls, and that in short, this city will damage the authority of the kings, and whereas, because we eat the salt of the palace, it does not seem proper to us to see this affront offered to the king;…”

Matulaing Katha ni Manuel Principe Bautista

Mahigit animnapung taon na ang nakalilipas nang unang malathala sa mga magasin at pahayagan ang karamihan sa mga kuwento ni Manuel Principe Bautista, ngunit ang kataka-taka’y tila bulaklak iyong nananariwa tuwing babalik-balikan ng sinumang mahilig sa panitikang Tagalog. Ang tinutukoy kong mga kuwento ay nakapaloob sa Ang Bahay sa Kabila ng Daan (Mga Katha) na hindi ko alam kung kailan ilalathala ng Ateneo de Manila University Press.

Binubuo ng labingwalong kuwento ang kalipunan ni Bautista. Labingwalong kuwento na matipid sa mga salita ngunit hitik sa mga pahiwatig; na masinop ang pagkakahabi’t halos tawirin ang hanggahan ng tulang-tuluyan (prose poem); na mayaman sa paglalarawang maisasalin sa kambas ng pintor o sa maiikling pelikulang eksperimental. Walang inaksayang mga salita si Bautista, na mahihinuhang ginamit ang disiplina ng tula upang humugis ng pambihirang paraan ng pagsasalaysay.

Magkakasanga ng magkaibang pahiwatig ang lunan ng Usling-Bato sa “Sa Ibang Daigdig” at “Alaala.” Hinggil sa patpating manunulat na sumasariwa ng mga akda ang una, samantalang ang ikalawa’y kay Marcia na nagbubulay sa nakalipas. Kung paano pinihit ni Bautista ang daloy ng dalawang kuwento ay matutuklasan sa pahiwatig na mga larawan doon sa Usling-Bato.

Ang paglalarawan ng mga tagpo ay magpapahiwatig sa maaaring maganap sa mga tauhan. Halimbawa, sa “Ang Bahay sa Kabila ng Daan,” ang pagpapagawa ng malaking bahay sa kabilang kalye ang maghuhudyat ng inggit sa mga dukhang nakatira sa magkakatanikalang barong-barong. Ngunit sa dulo ng kuwento’y isa pa lang hinihinalang kriminal ang nakatira sa malaking bahay. Ang “inggit” ng mga dukha ay hindi tuwirang buburahin upang wakasan ang kuwento, bagkus sa paglalarawan ng tagpong hitik sa mga pahiwatig:

Naging walang patlang ang anasan. Ang bulungan ay lalo lamang naging magulo sa kanyang pandinig. Lumayo siya sa karamihan ng tao. Bumagtas. At muling tumayo sa tabi ng sunog na haligi ng kanilang barong-barong at buong pagkaunawang hinagod ng tingin ang magandang bahay sa kabila ng daan….

Ang ingay ng bumulabog sa mga dukha sa unang bahagi ng kuwento’y maparikalang binaligtad sa wakas. Binulabog naman ang mayaman ng mga anasan ng taumbayan, at iyon ay parang pagganti na rin sa ginawang pambubulahaw ng mayaman sa mga dukha. Walang tahas na pangangaral na matatagpuan sa mga kuwento ni Bautista. Sapat na ang paglalarawan ng mga tagpo upang madama ng mga mambabasa ang ibig ipahiwatig ng malulungkot o masasayang pangyayari.

Ang nasabing taktika ng paglalahad ay mababanaagan din sa “Krus na Patpat” na ang libingan ay naging lunsaran ng mga babaeng nagbibili ng aliw. Mababatid ang hiwatig ng mga usapan ng mga belyas kung babalikan ang makasaysayang Santa Ana Cabaret, na galante ang mayayamang kostumer; at ang sementeryo na dinadalaw ng mga naulila. Maiuugnay ang mapaglarawang paglalahad sa paggamit ng kapana-panabik na mga tagpo, gaya sa isa pang kuwento, ang “Fighting Dodo,” na hinggil sa boksingero na pinipigilang magboksing ng kaniyang esposa. Kung gaano kabangis si Dodo sa loob ng ring, ay gayon din kalambot ang kaniyang puso basta misis ang pinag-uusapan. Ang kapana-panabik na tagpo ay nakatimo rin sa “Nakatunghay ang Diyos sa Lupa,” na ang pagbubuno ng dalawang lalaki ay wawakasan ng tanglaw ng plaslayt ng mga pulis.

Marunong ding magpatawa si Bautista, ngunit daraanin niya iyon sa maparikalang paraan. Maihahalimbawa ang “Ang Lihim ng Liham” na ang istorya hinggil sa pag-iibigan ay ibinibitin upang ipasok ang katawa-tawang tagpo hinggil sa lalaking manunulat. Taliwas iyon sa seryosong “Ang Artista” na ang kabaliwan at katanyagan ay nabubura ang hanggahan.

Saludo ako kay Manuel Principe Bautista magpahangga ngayon, at hayaan ninyong tagayan ko siya sa modernong panahon.

Aves ni Jerry B. Gracio

Hindi ako nagulat nang magwagi ng Grand Prize si Jerry B. Gracio sa kategoryang tula sa Filipino sa nakaraang UP Centennial Literary Contest. Magaling na makata si Gracio, at walang kasarian ang kaniyang sining bagaman hitik kung minsan sa alusyon ng kabaklaan ang ilang tula niya. Nang maging editor ako sa Filmag (na dating Filipino Magazin), si Gracio ang isa sa mahihilig noong magpadala ng tula sa aming tanggapan. Napansin ko agad ang kaniyang talento, kaya inilakip ko minsan sa dulo ng kaniyang tula, na siya “ang nakatakdang magpabagsak sa mga makatang nagdudunong-dunungan.”

Natutuwa ako at kahit paano ay isinapuso ni Gracio ang bilin sa kaniya ng mga kasama kong Oragon. Sa mga hindi nakaaalam, kabilang si Gracio sa ikalawang alon ng Oragon Poets Circle, na binuo namin nina Joey Baquiran, Niles Jordan Breis, at Gil O. Mendoza noong 1998. Mahilig kami noong mag-inuman sa Timog, o kung hindi man ay sa UP Diliman, upang magpakalango sa tula, kritika, at alak. Masiklab noon ang mga talakayan, at si Gracio, na minsang sinabihan ko na napakatradisyonal tumula, ay nasaktan yata ang loob at kaya naghasa muna ng tahid para sa mga susunod na talakayan at palihan.

Ngunit magbabalik siya sa aming pangkat, gaya ng ilahas na ibon.

Nagbunsod din ng unang aklat si Gracio sa UP, ngunit sumama ang aking loob dahil ang inilabas lamang niya noon ay pabalat ng aklat at iniwan sa imprenta ang kaniyang nalimbag na aklat ng tula. Pakiwari ko’y nagasgas ang pangalan ng Oragon, at nagtampo ako na gaya ng isang kapatid. Ang totoo’y mabubulok sa imprenta ang mga aklat, malulubog sa utang ang makata, hanggang maisipan ni Gracio na bumuo muli ng koleksiyon na higit na matalim kaysa sa una niyang koleksiyon. Nagbunga iyon ng Apokripos (2006) na nagwagi ng National Book Award mula sa Manila Critics Circle.

Kung may isa mang tao na tuwang-tuwa sa pagkapanalo ni Gracio ay isa na marahil ako. Natutuwa ako dahil ganap na niyang natuklasan ang sarili niyang tinig bilang makata, at ito ang mahalaga. Puwede na siyang palargahin. Sinubaybayan ko ang kaniyang karera, at ikinabuwisit ko ang paggawa niya ng mga pelikulang tumatabo man sa takilya para sa Seiko Films ay pulos kalibugang pansamantala lamang. Ngunit iba na ngayon si Gracio. Ang Gracio na sumulat ng iskrip ng pelikulang Santa-Santita at bumuo ng Apokripos at ngayon ay nagpapaimbulog ng Aves ay higit na matatag, buo ang sarili, at maalam sa kaniyang sining. Kung magpapatuloy sa paggawa ng pelikula si Gracio, hinuhulaan kong higit na magiging matalinghaga iyon dahil ang iskriprater ay isa ring makata.

Si Gracio ay matagal ko nang sinasabing dapat subaybayang makata, ngunit nakapagtatakang ngayon pa lamang siya napapansin ng madla at kritiko. Heto ang isang halimbawa ng kaniyang tulang tuluyan, na ang alusyon sa maalamat na tigmamanukin—na ang huni’y nakapagbibigay umano ng masamang babala o balita sa sinumang makaririnig—ay binihisan ng sariwang rendisyon upang malahukan ng siste at likot ng guniguni. Ang epigrape ni Gracio ay hango sa Vocabulario de la Tagala (1860) nina Juan de Noceda at Pedro Sanlucar, at ito ang magbubukas ng bintana tungo sa madulaing tagpo sa loob ng tula.

Tigmamanukin

“Hayo na tigmamanuquin,
Honihan mo nang halinghing. “

–Vocabolario de la lengua Tagala

Humuni ng labay ang tigmamanukin at hindi ito narinig agad ng Pangulo, ang narinig lamang niya ay ang tilaok sa banát na lalamunan ng manok.

Umabot ang huni sa labas ng palasyo. Kayâ agad na nagpulong ang mga paham, nagpatawag ang mga pangunahing pamantasan ng mga komperensiya at palihan. Binusisi ng mga musikologo ang estruktura ng labay. Sinuri ng mga makata kung ang panawagan ay nasa pantigan, tudlikan, o tugmang dalisay. At matapos ang mga balitaktakan gamit ang mga teorya mula sa silangan at kanluran, nagbunyi ang mga pantas dahil sa pagkabuhay ng awiting-bayan na matagal nang patay, at agad na nagpetisyon sa Unesco upang ideklara ang labay bilang isa sa mga Obra Maestra ng Pamanang Oral ng Sangkatauhan.

Ngunit nasaan na ang tigmamanukin?

Narinig ng tigulang na babaylan ng palasyo ang huni ng tigmamanok. Hintatakot siyang nagbangon at nagtungo sa Pangulo. Binasa niya ang laman ng labay at hinulaan na lilindol sa buong kahabaan ng Marikina fault; babangon ang tsunami sa gitna ng Pasipiko at lulubog ang 107 sa 7,107 pulo; muling puputok ang Pinatubo; uulan ng mga tipak ng yelo na sinlaki ng Malacañang.

Natigalgal ang Pangulo. Ngayon lamang niya natanto na ang tigmamanok ay hindi manok; ang labay ay hindi tilaok. Agad niyang inatasan ang mga bantay sa palasyo na hulihin at ikulong ang tigmamanukin.

Nagpatuloy ang ibon sa paghuni ng labay.

Nagkagulo ang mga paham sa pag-uunahang maitalâ at madukal ang mga bagong karunungan.
Hindi makatulog ang babaylan sa mga bagong hula-apokaliptiko at abismal.

Sa katiwasayan ng buong bayan, nagpas[i]ya ang Pangulo na tapusin na ang sumpa ng labay.

Sa pulong ng gabinete nang araw na iyon, ang tanghalian ay tinola na pinaghalong manok at tigmamanukin. Pagkahigop sa sabaw, ang gabinete at Pangulo ay nagsitilaok ng labay.

Isa ako sa mapapalad na makabasa ng Aves ni Gracio, at hindi nagkamali ang sumulat ng citation para sa kaniyang gawad sa tinataglay na kariktan at talim ng koleksiyon ng makata. Kinasangkapan ni Gracio ang kasaysayan, mito, kabulastugan, politika, kasarian, kultura, at kung ano-ano pang bagay upang payamanin ang mga alusyon sa tula samantalang isinasaalang-alang ang mahigpit na sining ng pagtula mulang pagbabalangkas, pagdidisenyo, paglalarawan, at pagsasalaysay ng anumang may kaugnayan sa ibon. Inililipad tayo ni Jerry B. Gracio sa pamamagitan ng kaniyang binagwisang mga tula, at tayo na ang bahala kung paano muling lalapag ang mga paa sa lupa.

Krimen at kaligtasan sa koridong Prinsesa Florentina

May kaibahan ba ang awit at korido? Wala, ani Damiana L. Eugenio, maliban sa wawaluhing pantig bawat taludtod at apatang taludtod bawat saknong ang korido, samantalang lalabindalawahing pantig bawat taludtod at apatang taludtod bawat saknong ang awit. Nasabi ito ni Eugenio matapos niyang suyurin ang mga pag-aaral sa dalawang anyo ng tula, at alamin ang pinakaatay ng bawat isa. Magkahawig ang mga paksa ng awit at korido, at tatlong elementong nangingibabaw ang napansin ng kritiko: una, ang romantiko (o pag-ibig); ikalawa, ang relihiyoso at pangangaral; at ikatlo, ang kahima-himala at kagila-gilalas.

Ngunit nakaligtaan ni Eugenio na banggitin ang anyo ng dalít na isang katutubong tulang hawig na hawig sa anyo ng pananaludtod ng korido. Wawaluhin din ang sukat ng bawat taludtod nito at bawat saknong ay binubuo ng apat na taludtod. Maaaring pinalitan lamang ng Espanyol ang pangalan ng tulang Tagalog noon, at ang nasabing pagpapalit ay ituturing ngayong panahon ng pag-angkin, kung hindi man pagbura sa tulang katutubo, upang panaigin ang dayuhang anyo. Ang ganitong obserbasyon ay mahuhugot sa ilang palagay ni Virgilio S. Almario. Hindi rin hinipo ni Eugenio ang kaugnayan ng korido sa dula, na mahihinuhang malaki ang impluwensiya sa pagbubuo ng banghay, at siyang itinatanghal sa korales (i.e., parisukat na bakurang bahayan) noong panahong midyibal sa Espanya.

Magandang ihalimbawa ang koridong Prinsesa Florentina na sinulat ng di-kilalang awtor at walang tiyak na petsa kung kailan ang unang pagkakalathala. Muling inilathala ito noong 1950 ng Aklatang Lunas, at pagkaraan ay inilahok ni Eugenio sa kaniyang antolohiya. Ang nasabing korido, na ang buong pamagat ay Buhay ng kawawa at mapalad na Prinsesa Florentina sa kahariang Alemanya, ay maaaring nakasagap ng alimuom sa tinaguriang Ginintuang Panahon ng Teatro sa Espanya (1492-1700), na ang isa sa mga pangunahing manunulat ay si Lope de Vega. Taliwas sa paniniwala ng iba, ang korido ay hindi lamang nakalaan para awitin nang mabilis na siyang napansin ni Gabriel Bernardo at pinalaganap ng mga awtor ng teksbuk sa hay-iskul at kolehiyo. Kung gagawing batayan ang banghay, ang korido ay masasabing angkop na isadula, at matatawag na “matulaing dula” o “madulaing tula” alinsunod sa ibig itampok na uri ng panitikan.

Malagim ang Prinsesa Florentina dahil tinatalakay nito ang usaping may kaugnayan sa insesto, kidnaping, pagpapatapon, gahasa, panlilinlang, himala, diskriminasyon, pagtataksil, pagpatay, gantimpala, kaharian, digmaan, at iba pang ikayayanig ng makaririnig o makababasa ng kuwento. Si Florentina ay pinagnasahan at ibig mapangasawa ng kaniyang ama. Ngunit dahil tutol ang dalaga’y pinutol niya ang kamay at iyon ang patuyang ibinigay sa kaniyang ama. Ipinatapon ng emperador si Florentina sa dagat, ngunit ililigtas siya ng anghel na sugo ni Birheng Maria, at ibabalik ang putol na kamay. Mapapadpad si Florentina sa isang pook, at aalagaan ng isang mangingisdang papapel na parang tunay na ama. Ngunit hindi magtatagal ay makikilala siya ni Don Pavio, na isang pribado ng hari, at marahas na itatanan palayo sa mangingisdang nilasing ng mga kasama niya.

Makikilala ni Haring Enrico si Florentina sa isang pagdiriwang sa palasyo, at mapapaibig, saka yayaing pakasalan ang dalaga. Walang makababali sa utos ng hari. Gayunman, gagawa ng mga paraan ang ina ni Enrico upang magkahiwalay ang mag-asawa. Nang magtungo sa ibang bayan si Enrico para makidigma sa hukbong Moro, kung ano-anong kabulaanan ang ginawa ng ina ni Enrico at binago ang sulat na ipinadadala ng hari kay Florentina. Nang lumaon, nanganak ang buntis na si Florentina, at kasama ang kaniyang sanggol, ay ipinatapon sa dagat sa utos ng balakyot na biyenan. Matutuklasan pagkaraan ni Enrico ang lahat, at parurusahan ng pagkakabilanggo ang sariling ina.

Makaliligtas sa ikalawang pagkakataon si Florentina, na kasama ang anak, dahil sa himala mula sa kalangitan. Hindi rin sila pinatay ni Don Pascacio na inutusan ng ina ni Enrico. Samantala, ipapasa ni Haring Enrico ang kaniyang trono kay Don Pascacio at hahanapin ang kaniyang asawa’t anak. Tutulungan ng isang Kastelyano si Florentina, hanggang magbinata ang kaniyang anak na si Federico. Ilang taon ang lilipas, maghahanap ng mapapangasawa si Enrico, at nang mabalitaan ni Florentina na ibang prinsesa ang pakakasalan nito, isinugo niya ang kaniyang anak na si Federico na magpakilala sa ama. Magugulat si Enrico at hahanapin ang asawa. Matutuklasan din na si Haring Fernando ang ama ni Florentina at humingi ito ng tawad sa anak.

Ganap na gagantipalaan ni Enrico si Don Pascasio at ipapasa rito ang korona. Sa kabilang dako’y magiging hari naman si Federico, ayon sa utos ng ama ni Florentina. Magwawakas ang korido sa pangangaral: “Pag masama ang pananim/ masama ang aanihin,/ kung mabuti ay gayundin/ aanihin ay magaling.”//

Ang Prinsesa Florentina ay hindi tandisang salin ng metriko romanse mulang Europa, bagkus maituturing na malikhaing halaw. Ang nasabing halaw ay hitik sa panghihimasok ng makatang Tagalog, na humihipo sa damdamin ng mga kapuwa niya Tagalog. Paano babasahin ang naturang korido? Mahirap itong gawin, ngunit maipapanukala ang sumusunod na paraan.

Maaaring isaalang-alang na ang pagkakabuo ng Prinsesa Florentina ay mula sa kamay ng makatang Tagalog. Ang diskurso ay maaaring M (Makata) + T (Tagalog) o pabalik. Ngunit hindi magiging gayon kapayak dahil ang tula ay nilahukan ng mga alusyon, kaisipan, at hulagway na pawang hinugot sa ibang bansa, kaya ang ekwasyon ay maaaring maging M + T + IB (Ibang Bansa, i.e., Alemanya, Italya, Etopia, at iba pa).

Ang Makata ay humuhugot ng alusyon sa kapuwa kaligirang Tagalog at Ibang Bansa. Ngunit sa korido, ang kaligiran ng Ibang Bansa ay napakalabo (i.e., vague), at kaya maiisip na ang Ibang Bansa ay hinango lamang sa pangalan at ang higit pinahalagahan sa salaysay ay ang relasyong namamagitan sa mga pangunahing tauhan. Maiisip na sinadya ito ng Makata dahil kung basta siya magpapasok ng mga detalyeng may kaugnayan sa mga kaharian ay maaaring mahirapan sa pag-arok ang madlang Tagalog dahil ang diskurso ng ibang bansa ay iba sa diskursong Tagalog. Malayo rin ang wikang Tagalog sa wikang banyaga, at ang paglalahok ng mga banyagang salita o konsepto sa loob ng korido ay magiging balakid upang maunawaan nang mabilis ng madla ang ibig ipahiwatig ng Makata. Yamang ang korido ay angkop sa pagtatanghal, ang nasabing pagtatanghal ay dapat popular at magaan sa paraang gaya ng pagpapalaganap noon ng mga sagradong akda at pista ng mga santo.

Nabuo ang saligang sistema ng komunikasyon dahil sa malikhaing paggamit ng Tagalog. Tumaas din ang diskurso ng Tagalog dahil sa matalinong pag-akda ng Makata. Nagsisilbing kritiko rin ng Makata ang mga mambabasa bilang konsumidor, kaya nakikinabang din ang Makata sa anumang puna at mungkahing magmumula sa madla. Ang wikang Tagalog na ginamit ng makatang Tagalog na posibleng nakaaalam din ng wika at konseptong Espanyol ay yumaman sa pagbubuo ng tula; at ang nasabing tula ay masasabing hindi basta hiram sa banyaga, bagkus malikhaing pag-angkin sa panig ng Tagalog na mataas ang pagpapahalaga sa mga konseptong gaya ng “puri,” “dangal,” “pag-ibig,” “utang na loob,” “pag-aanito,” at iba pa na pawang matatagpuan sa mga sinaunang salawikain, bugtong, tanaga, diona, dalit, alim, hudhud, at iba pa.

Lalawak pa ang diskurso kung iuugnay ang Prinsesa Florentina sa pagbubuo ng kabansaan ng Espanya at ng kabansaan ng Katagalugan. Ang nasabing Katagalugan, ayon sa Vocabulario de la lengua Tagala (1860) nina Juan de Noceda at Pedro Sanlucar, ay hindi lamang tumutukoy sa mga lalawigang sakop ng Tagalog, bagkus sa buong bansa. Kung isasaalang-alang ang ganitong hatag, ang nabanggit na korido ay dapat ding sipatin sa kasaysayan ng panitikang Tagalog at sa kasaysayan ng pagbubuo ng Katagalugan. Bagaman magkahiwalay ang agos ng Kasaysayan sa agos ng Kasaysayang Pampanitikan, maaari pa ring magkasabay o magsalikop ang dalawa sa iisang agusan dahil sa pambihirang pangyayari sa Katagalugan, gaya ng pagpapalaganap ng Kristiyanismo, paglaganap ng edukasyong maka-Tagalog o maka-Europeo, at pag-iral ng kolonisasyon, kontra-kolonisasyon, at deskolonisasyon sa loob ng Katagalugan.

Ang Prinsesa Florentina ay maipapanukalang basahin hindi lamang bilang akdang hinalaw sa tekstong Europeo bagkus bilang tekstong inangkin ng Tagalog. Sa ganitong kalagayan, masisipat ang diyalohikong agos sa akda. Halimbawa, nagtagumpay ang banyaga na maipasok sa korido ang mga salitang may kaugnayan sa kaharian, relihiyon, pananalig, at pananaw. Ngunit nagtagumpay pa rin ang Tagalog dahil ginamit ang Tagalog sa malikhaing paraan, at ang karaniwang diskurso ng Tagalog ay umangat sa dating kalagayan, at sinipat ang kaligirang metriko romanse sa pananaw ng Tagalog, gaya ng pakikipagsapalaran ng mga Tagalog na ang anumang lihim ay nabubunyag, naparurusahan ang maysala, at nagagantimpalaan ng mabuting kapalaran ang nakikibaka. Sa ganitong kalagayan, ang bahid ng impluwensiyang Espanyol ay masisipat na salimpusa lamang sa konstelasyon ng panulaang Tagalog.

Kung ihahambing naman ang Prinsesa Florentina sa gaya ng Florante at Laura ni Francisco Balagtas, mapapansin ang paglago ng pagtula ni Balagtas hindi lamang sa paggamit ng wika kundi maging sa pagbuo ng mga saknungan, tugma at sukat, pananalinghaga, balangkas, at iba pang panloob na katangian ng tula. Halimbawa, kung sa Prinsesa Florentina ay walong ulit lumitaw ang dalawang magkasunod na saknong na may isahang tugma (na kasumpa-sumpa sa kapuwa Balagtasista at modernistang makata), walang ganitong makikita sa obra ni Balagtas na napakapulido ang gawa. Mahihinuhang nakinabang nang malaki si Balagtas sa naunang mga akda, at ito ang kaniyang hinigtan sa malikhaing pagsasatula.

Hindi rin simpleng tula hinggil sa krusada ng Kristiyanismo laban sa Islam ang Prinsesa Florentina. Ang pakikidigma ni Haring Enrico laban sa mga Moro ay sanhi ng pagkakataong pagsalakay ng Moro sa pook na saklaw ng hari, at kailangang ipagtanggol ng hari ang pook nito. Mahihinuhang pahapyaw na kinasangkapan lamang ang digmaan, bagaman ang tunay na digmaan ay nasa katauhan ni Florentina—na pinagtangkaang gahasain, ipinatapon sa ibang pook, at ibig ipapatay ng kaniyang biyenan. Ang pagiging tagamapagitan ng puwersang sobrenatural (i.e., anghel, Birheng Maria, at Kristo) ay mula sa pananalig ng tauhan, at ginawang tulay lamang upang makatawid ang tauhan sa mga pambihirang balakid na lampas sa kayang igpawan ng mortal. Walang bagahe noon ang mga Tagalog hinggil sa bakbakan ng mga relihiyon, at kung mayroon man, ito ay upang ipagtanggol lamang ang kinamulatang pananalig sa bathala, anito, diwata, at iba pang kaugnay na puwersang sobrenatural na gaya sa Tagalog.

Mahihinuhang ang sinaunang pananaw sa Prinsesa Florentina bilang maharlika, deboto, anak, asawa, at ina ay hindi lamang unibersal na pagtanaw sa Constance Saga hango sa akdang Europeo bagkus masisipat ding bahagi ng pagbubuo ng konsepto ng “Ina, Anak, Kapatid, at Inang Bayan” sa buong Katagalugan. Bagaman hindi maitatatwang nakalagos sa malig ng Tagalog ang ilang kaisipang Europeo, naitampok din ng awtor ng korido ang kaisipan at wikang Tagalog alinsunod sa diskurso ng Tagalog. Ang hamon sa mambabasa ay alamin ang pag-akda ng makata na nabahiran ng kaisipan o ideolohiya ng banyaga, sa isang panig; at sa kabilang panig naman ay kung paano pinalalakas ang kaisipang Tagalog kahit pa gumamit ng mga palamuting banyaga. Sa ganitong paraan, hindi lamang basta napag-aaralan ang konteksto ng akda, o nalilingon ang kasaysayan at ang kasaysayan ng panitikan. Nasisipat ang Prinsesa Florentina hindi lamang bilang relikya ng nakalipas, bagkus bilang buháy na patunay ng ebolusyon ng wika at panitikang Tagalog na malaki ang ambag sa panitikan at wikang Filipino na ginagamit ngayon ng bagong henerasyon.

Ang Tinubuang Lupa ni Teo T. Antonio

Teo T. Antonio, kuhang larawan ni Bobby Añonueo

TEO T. ANTONIO, kuha ni Bobby Añonuevo

Maraming modelo ng pagbasa ang maaaring ilapat sa mga tula ni Teo T. Antonio (alyas ni Teodoro Teodoro Antonio). Pinakamalapit na marahil ang Bagong Formalismong Filipino na ipinanukala ni Virgilio S. Almario. Taglay ng naturang teorya ang tatlong salik: una, ang paglingon sa kodipikasyon ng tulang Tagalog mula kina Fray Gaspar de San Agustin, Fray Francisco Bencuchillo, at iba pa hanggang kina Lope K. Santos, Julian Cruz Balmaseda, Iñigo Ed. Regalado, at iba pa. Ikalawa, ang pagsisiyasat “sa matalik na anyubog ng teksto,” kabilang na ang mga sangkap at kasaysayan nito nang likhain; at siyang kaugnay “ng lunggati’t kalooban” ng autor. Ikatlo, ang paglilinaw sa mga batis ng tradisyon sa paraang batay sa naging kasaysayan ng mga panitikan sa Filipinas.1 Ang hakang pagsipat ni Almario ay maituturing na sanga ng Pinoy dialogics—kung makatwiran man ang gayong taguri—at sinusuri ang teksto “bilang interseksiyon ng sarisari at dinamikong puwersa na maaaring umimpluwensiya sa may-akda at bilang produkto ng mga pagpapasiya ng may-akda sa bawat salita, bantas, pangungusap, at puwang na ipinambuo sa teksto.”2

Sa dialogics3 ni Mikhail Bakhtin, produkto ng sari-saring tinig na pinaglangkap sa ilalim ng panlipunang saplot ng wika ang lahat ng indibidwal na pagpapahayag. Sinusuhayan ang nasabing pilosopiya ng metalinguistics, na nagsasaad namang ang bawat binibigkas ng tao ay “interseksiyon ng tiyak na layunin ng nagsasalita at ng aktibong pagtugon ng tagapakinig,” na pawang “binibigkis sa pamamagitan ng matatag, ngunit malimit na di-malay na uri ng pamamahayag.” Ang komunikasyon, kung gayon, ay hindi lamang basta pagpapadala ng mensahe. Nasa hanggahan ng kamalayan ng dalawang tao ang komunikasyon at ang pakahulugan, at ang salitang ginagamit nila’y “nakaugat sa lipunan at taglay ang nakalipas at hinaharap na mga tinig.” Kargado ng ideolohiya ang wika, at maituturing itong materyal.

Para kina Almario at Bakhtin, ang pagsusuri ng teksto ay hindi lamang nagwawakas sa sagisag (signifier), sinasagisag (signified), at tulay (referent), gaya ng matutunghayan sa mga paliwanag ni Ferdinand de Saussure, at siyang pinalawig ng kilusang deconstructionism nina Jacque Derrida at Paul de Man. Ang tatsulok na akda-autor-mambabasa, gaya ng sa retorikang unang binuo ni Aristotle ay masasabing binubuhay nina Almario at Bakhtin. Ang pagkakaiba lamang, isinasaalang-alang ni Almario ang katutubong poetika (o ang kaligiran) sa Filipinas. Ang teksto bilang anyo, saad ni Almario, ay masisipat na may kambal na salik. Una, ang “panlabas na kaganapan” na umiiral sa pandama; at ikalawa, “ang mga katangiang kaloob ng gunita’t haraya ng may-akda.” Maraming pagkakatangi sa mga teorya nina Almario at Bakhtin, ito ang matagal nang idinidiin ni Almario, ngunit mangangailangan yaon ng hiwalay na talakay.

Kailangang balikan sina Almario at Bakhtin sa pagsusuri sa lawas ng mga tula ni Antonio. Bumuo si Antonio ng lawas ng mga tula, na masisipat ang pananalinghaga sa pagsisimula sa niloloob ng tao tungong palabas sa lipunan; at magwawakas mulang palabas tungong paloob na pagdanas sa sarili at lipunan. Ang siklo sa mga tula ni Antonio ay nakatuon sa kaniyang “bayan” (i.e., Filipinas) na magsisimula sa kaniyang sinilangang lalawigan, maglalandas tungong lungsod at kung saan-saan, at magbabalik sa pinagmulan gaya ng matagumpay na mandirigma. Nakasalig sa mga tula ni Antonio ang kaniyang Tinubuang Bayan, ang dating Katagalugan na lunggati ng mga maghihimagsik ng Katipunan, at ang mga dalumat na mahirap na ngayong maintindihan ng bagong henerasyon ng Filipino na pinalaki sa MTV, hamburger, at selfon. Ang panukalang sipat na ito ay susuong sa poetika ni Antonio na kaniyang pinagyaman nang mahabang panahon, upang mailugar ang kaniyang teksto sa hulagway (panlabas) at anino (panloob) nitong tinataglay.

II
Gumigitna sa parisukat na parabula-paradoha at salawikain-satira ang matalinghagang biro ni Antonio mula sa kaniyang tinubuang lupa sa loob ng tatlong dekada ng kaniyang pagkamakata. Ang nasabing biro ay “bato-bato sa langit” na ikangingitngit, kung hindi man ikahahagikgik, ng sinumang makababatid ng singit at likaw ng kaniyang isip at pamamaraan ng pagsasabi nang tapat. Maiisip na may bahid ng katotohanan ang naturang biro—na maaaring seryosohin o isantabi o sakyan na lamang—alinsunod sa antas ng kaalaman, pagsagap, at reaksiyon ng mga mambabasa sa mga pahiwatig na inugat ng makata sa kaniyang kinalakhang bayan. Isang paraan ng pag-arok sa lupain ng talinghaga ni Antonio ang pagbabalik sa kaniyang labindalawang aklat ng mga tula, at ang pagbusisi sa mga dalumat na kaniyang nilinang saka pinalawig at pagkaraan ay itinanghal sa ating lahat.

Sa unang kalipunan ng mga tula ni Antonio, ang Biro-biro kung Sanlan (1982), kinasangkapan niya ang katutubong saplot mula sa mga taal na awiting-bayan, kawikaan, at paniniwala ng Tagalog at siyang isinuot sa kontemporaneong anyo ng panulaan. Mula roon ay magpapakana siya ng subersibong pagtatahi-tahi ng kaisipan, batay sa tinaguriang modernismo’t aktibismo noong mga dekada sitenta at otsenta habang matiim na isinasaalang-alang ang halina ng nauupos na bisa ng balagtasan at iba pang tradisyong pabigkas. Nakapaloob ang himig na binuo ni Antonio sa balangkas ng awit, dalít, tanaga; at sisingitan kung minsan ng mala-soneto, villanelle, at malayang taludturan. Ang paggamit ng sukat na gansal ni Antonio, halimbawa, ay maihahakang isa nang pagtatangka na lumihis sa naging paborito noong lalabindalawahing pantig ng awit.4 Mababanggit ang “Buntong-hininga” na pipituhin ang sukat ng pantig: “Isda sa kilawkilaw/ di mahuli’t may pataw./ Ngayon pag lumalangoy/ may baklad na susukol.”5 Gagamit siya ng tugmaang isahan, sunuran, at salitan samantalang handa ring magpasiklab sa pagpapamalas ng tugmang dalisay, tudlikan o pantigan, bukod pa sa paggamit ng ibang elemento ng retorikang nasagap niya sa pagbabasa’t pakikipagbarkada sa mga makatang kapanahon niya. Maipagyayabang ni Antonio ang ikalawang saknong ng “Ang Mutya kong si Perfecta” na taglay ang tugmang dalisay:

Natutukso ako’t parang may suplína,
Sukatin kung ako’y merong disiplína.
Nasanay na akong nababartolína
Ang laya ng gunam na nanghahalína.
Ang pader at rehas ay bukal at mína
Niring talinghagang amoy-gasolína.
6

Higit pa sa tugma at sukat ang dapat pagtuonan sa tula ni Antonio. Sa awiting-bayang “Doon Po sa Amin” na ginagad ng makata, ang “San Roque” ay naging “Panique” na tumutulay sa hanggahan ng totoo o dili kaya’y maalamat na pangyayari. Pabaligho ang salaysay sa unang saknong, itinulay sa ikalawang saknong na masasabing gusot ng kuwento, at magiging resulta ang ikatlo’t pangwakas na saknong. Metonimiya ang susi sa pagtuklas ng buong estruktura ng bulok na sistema; at ang babaeng ginahasa’t niluray ang puri ang luray na puri din na tataglayin ng Panique. Dahop sa hustisya ang nasabing pook, ayon sa tula, at kaya maiisip na metonimiya ang Panique sa malawak na lipunan (i.e., Filipinas). Lalampas sa tradisyonal na pagpapakahulugan ang “Doon Po sa Amin,” lilihis nang kaunti sa mga varyant nitong awit, habang makakargahan ng pambihirang dupil na panretorika ang Panique. Pansinin, halimbawa, ang adnominatio sa una’t ikalabing-isang taludtod, na magiging kaugnay ng repotia sa una hanggang ikatlong mga saknong. Magsisilbing expolitio ang ikatlong saknong kung itatambis sa unang saknong. Sa madali’t salita’y ang “Panique” bilang maalamat na “paniki” ay iiral sa dilim, at gaya sa mga kuwentong-aswang at bampira, ay daragit at pagdaka’y sasaid sa dugo ng muslak, mortal na dalagang birhen.7

Ambidekstrong mailalahok ni Antonio ang kaisipang suwail sa kawa ng katutubong dalumatan, habang tumatagal. Malulutong ang kaniyang pasaring at pahaging sa nangingibabaw noong utak-kolonyal, kolonyalista, at kolonya ng mga api’t sawimpalad. Halimbawa, nagsasagutan ang “Bahay-Kubo” at “Pen pen de Sarapen” kung ihahambing sa nagsusuhayang “Kasal ni Kikay,” “Ako’y Ibigin Mo,” at “Sinisinta Kita.” Magpapanukala naman ng pagbalikwas ang “Walang Matimtiman” at “Ale, Ale” kung itatambis sa mapanudyong “Aling Fidelina” at sa mapagpatawang “Si Kulasa at ang Senyor.” Paninimbang sa subteraneong paniniwala ang “Isang Pagtanaw sa Pamahiin,” “Ikatlong Sindi ng Sigarilyo,” at “Santigwa” kung itatagis sa mapusók na pag-usig ng “Duwende,” “Kapre,” at “Wala raw Silang Alam sa Pulitika.” Ang maganda’y hindi nangimi na kasangkapanin ni Antonio ang anumang hiblang kaugnay sa malig ng Tagalog-sa masining na paraan at sa paraang umiiwas maging manipesto lamang ng propagandistang kilusan-at nang maitanghal iyon sa panahong halos mabura na sa gunita ng sambayanan ang katutubong pagtula.

Makikitid ang taludtod ngunit siksík at binúli sa mapanudyo’t masisteng pahiwatig ang Biro-biro kung Sanlan. Walang itulak-kabigin ang bawat tula, solido ang estruktura ng kalipunan, at komplementaryo kahit ang mga bukanang paliwanag ng mga makatang Mike L. Bigornia at Romulo A. Sandoval. Likás kay Antonio ang abakada ng tugma at sukat, talinghaga, kariktan, at kaisipan sa panulaang Tagalog kung pagbabatayan ang mga aral ng mga kritikong sina L. K. Santos at I. E. Regalado. Tila nasagap niya ang agimat ng kaniyang amang si Emilio Mar. Antonio-na naging prinsipe at pagkaraan ay kinilalang Hari ng Balagtasan makalipas yumao noong 1950 si Florentino T. Collantes-sa paghabi ng tula. Gayunman ay nakaahon na ang nakababatang Antonio sa dating kinabalahuang pananalinghaga ng mga Balagtasista. Gagamitin niya ang kumbensiyon sa panulaang Tagalog upang pagkaraan ay suwayin ang mga batas nito. Na magsisimula sa pagpili ng mga salitang lantáy, balbál, laláwiganín, at kosmopolitano hanggang sa pagsusugpóng ng mga hulagwáy o anino at pagsasalansan ng kata’t salaysay tungo sa muling paglalang ng sariwang kabatiran.

III
Maihahakang kailangan ni Antonio noon ang higit na maluwag na pananaludtod, lalo’t makislot ang kaniyang guniguni at nasa kasibulan ng pagtula. Pinagtiyap naman ang panahon ng protesta at ang yugto ng radikal na pagsusulat laban sa Batas Militar ng administrasyong Ferdinand E. Marcos; at malinaw na pruweba ang di-matatawarang ambag ng Galian sa Arte at Tula (GAT)-ang organisasyon ng kabataang manunulat sa Filipino-sa panitikang pambansa at siyang humubog sa sinumang ibig matuto ng matinong pagsusulat at pagsusuri ng panitikan. Nagkatugma ang habang-alon ng GAT at ni Antonio. Siya’y nasa tumpak na pook at tamang panahon, bukod pa sa nagtataglay ng pambihirang talento at sigasig sa pagtula. Titimo sa malay ni Antonio ang estetika (at pilosopiya, kung mayroon man) ng GAT, isasapuso kahit ang politika ng maka-Kaliwang aktibismo, ngunit hindi kailanman tatalikdan ang kaniyang pinagmulan bilang tao at mamamayan. Matutuklasan pagkaraan ni Antonio na walang hangga ang posibilidad ng pagtula, at ito ay hindi matatakdaan kahit ng ideolohiya o relihiyon o kautusan. Mulang dekada sitenta hanggang otsenta’y hahamig ng mga gawad sa iba’t ibang timpalak pampanitikan si Antonio, mapapansin sa mga pagtatanghal ng tula, at magiging kauna-unahang pangulo ng GAT.

Waring bagyong kumawala sa supot ng kalawakan ang mga tula ni Antonio nang ilathala ng Ateneo de Manila University Press ang Taga sa Bato, Mga Piling Tula 1973-1988 (1991). Mabilis na naubos ang mga sipi, at lumikha ng alingayngáy sa merkado, at pinag-aralan ng mga estudyante. Hinikayat nga ni dating direktor ng publikasyon na si Esther M. Pacheco si Antonio na dagdagan ng ilang tula at pakapalin ang nasabing koleksiyon para sa susunod na paglilimbag. Sa pinalaking edisyon ng Taga sa Bato (1994), nabago ang pabalát, isiningit ang bagong seksiyon, at inilahok ng makata ang kaniyang piling mga tula mula sa Biro-biro kung Sanlan. Ang resulta: Naging pinakamatimyas na testamento ang Taga sa Bato hinggil sa bisyon, estetika, at pananalig ni Antonio sa ebolusyon ng kaniyang pagkamakata.

Ang semilya ng Biro-biro kung Sanlan ay ganap na magkakabuto’t laman sa Taga sa Bato. Pinaghalong panata at sumpa-bukod pa ang tandisang pagtatampisaw sa usaping panlipunan at ang pagbubunyag ng angking ars poetica-ang inilalagda ni Antonio sa kaniyang ikalawang aklat. Humaba ang mga taludtod ni Antonio sa ikalawa niyang koleksiyon. Higit na matipuno ang mga salita at ang diwa’y mayamungmong. Naglaho ang pagbabantulot sa mga anyo, nilalaman, at paksa ng mga tula. Sabihin nang nagsimula ang Taga sa Bato sa sipat ng isang probinsiyano.

Noong dumating ka sa lungsod,
inakala mong malinis at sementado
ang lahat ng bagay.
Noo’y di ka pa nakapagsasaulo
ng mga pangalan ng kalye
o nakasuot sa mga walang-pangalang eskinita.
Hindi mo pa rin nasusubukang
kumalikot ng telepono at direktoryo.
Hindi mo pa rin kilala ang presinto
at marka ng kalsada.8

Makikipagbuno ang nasabing probinsiyano sa mga lamanlupa at impakto ng kapuwa nakalipas-mito at kasalukuyan-realidad; maglalagalag sa mga tumana at mamamangka sa ilog ng pagtuklas at pagdanas bilang baguntao; haharapin ang multo ng sarili at ang itim na paruparo habang tahimik ngunit marubdob na hahanapin ang kabuluhan ng pag-iral. Magdudulot ng kaliwanagan ang pagbubulay, gaya ng isinasaad sa “Karayom sa Dayami”:

Hindi na kadena ang kahapon na umaalipin,
gumagapos sa pagsulong. Ito’y bukal ng tubig
na pagsasalukan ng pang-unawa sa sarili,
upang lumaya at matatag magpasiya,
upang hindi maging dungo at duwag,
upang maging matapang sa pakikidigma.9

May matutuklasang agimat sa nakaraang panahon, at para sa persona, kailangan ito sa pakikitunggali sa hinaharap. Mahihiwatigan ang “hinaharap” pag tinitigan ang ikatlong kabanata ng Taga sa Bato. Sa ikalawang yugto ng koleksiyon ay sasapit ang probinsiyano sa Maynila. Ang “Maynila” na binuo ni Antonio ay ibang-iba sa “Maynila” na dating dukalan ng talinghaga nina Julian Cruz Balmaseda, I. E. Regalado, José Corazón de Jesús, at F. T. Collantes. Hitik ang Maynila ni Antonio sa rambulan ng saring imahen at pananalig; malimit marungis o maangas ang kapuwa loob at looban ng mga tao; amoy-tsiko kung hindi humihiyaw o malamuyot ang birhaws at bangketa; basketbolan o pasugalan ang mga kalyehon o eskinita; masikip ang trapiko ng sasakyan at hanapbuhay; at singnipis ng dividendazo ang pananalig kina Santa Ana at San Lazaro.

Walang tigil ang mga paang
nagmamadali sa Quiapo,
walang tigil ang tawaran at bilihan,
walang tigil ang pagngiti ng despatsadora
sa barat na kostumer,
walang tigil ang paniniyempo ng tingin
ng may masamang hangarin,
walang tigil ang pag-awit ng pulubing
hangga ngayon ay pulubi pa rin…10

Hubad sa romantikong pitlag ang “Maynila” ni Antonio, ngunit naroon lagi ang pag-asa at pagmamahal.

Ipapanukala ni Antonio ang kakaibang pagdulog sa nasabing realidad upang baligtarin ang pangyayari. Ipamamalas niya ang pambihirang bisa ng paggamit ng EQ (emotional quotient) kaysa IQ (intellectual quotient) sa ilang pagkakataon, na maituturing na isang uri ng pagsalungat sa lipunang pulos “tunay, mahusay, maganda” ang sigaw subalit kabaligtaran ang umiiral. Mahihiwatigan ang nasabing pakana ni Antonio sa tulang “Bobo ng Gastambide.” May himig-hinanakit ang pangmaramihang persona na tumutukoy wari sa mga estudyanteng tinaguriang bobo at taliwas sa asal ng mga iskolar sa kalye Recto. Mahilig magyabang ang mga iskolar dahil matataas ang grado. Samantalang ang persona ay “nagsusunog ng baga at hindi kilay” at inaatupag ang “marka demonyo” (i.e., hinyebra) imbes na “matataas na marka” sa eskuwela.

Pero, nadarama ang galaw ng buhay
at katarantaduhan ng mundo.
Kaming walang binatbat
at buwang ng Gastambide.

May alamís na iniiwan ang nagsasalita sa tula. Lampas sa apat na dingding ng silid-aralan ang dapat pag-aralan, at ito ay walang iba kundi ang “buhay” mismo. Bakit naiimpatso ang persona sa loob ng klase? Isang hakang sagot ang “Pulos kabulaanan at malayo sa realidad ang itinuturo ng guro at ng buong sistema ng edukasyon.” Na hindi masikmura ng estudyanteng nagbabayad ng mahal na matrikula. Magulo ang labas ng paaralan at ang loob ng estudyante’y magulo—na maaaring kimkim ang himagsik laban sa establisimyento at diktadura—at ito ang malimit kinatatakutang tingkiin at iniiwasang pakinggan ng mga guro. Lalo’t panahon ng Batas Militar ang namamayani.

Potograpiko ang memorya ni Antonio. Detalyado at kung minsan ay nakapanlilinlang. Lumiliit-lumalaki ang mga retrato na dinurukot niya sa alaala, natitimpla ang kulay at linya ng mga hulagway, halos mabura ang hanggahan ng realidad at kathang-isip, gaya ng mapapanood sa Galaxy, Metro Theater, at Cine Zest. Pipili ang makata ng mga pambihirang hulagway (panlabas) at anino (panloob) na pahiwatig upang mahatak ang mambabasa sa mapagmuning kabatiran. At sa pamamagitan ng pagkasangkapan sa paningin ng probinsiyanong bagong salta sa lungsod ay makapagwiwika nang may matalas na pagmamasid sa paligid:

Ang memorya’y kawad ng koryenteng
nakasampay sa mga posteng nakatirik
sa kalyehong iisahing metro.
Na kahit ka datihan sa distrito ng Quiapo
ay hindi mo tatapunan-pansin.

Pambihira ang pagkatalogo ni Antonio sa Maynilang muling tinuklas niya para sa mga mambabasa na sadyang tumalam ang pagdama at pandama. Sunod-sunod, bumubuhos ang mga hulagway na pawang mahuhugot lamang sa tunay na dumanas ng gayong karanasan. Balikán pa ang tulang “Retrato”—na kabilang sa koleksiyong Bagay-Bagay (1992)—at tila ikinumpisal na ni Antonio ang paninirahan ng kaniyang mag-anak sa Quiapo at ang paglipat nila sa Sampaloc. Ang nasabing mga pook ay magkakamapa sa isip ng makata, at ang lalandasin ng iba’t ibang persona sa guniguni ng mambabasa.

Ang “Memorya ng isang Kalyehon,” halimbawa na, ay masasabing sinematikong pagbubulay sa Bagong Lipunan, mula sa punto de bista ng mikroskopikong pagsilip sa kalyehon ng maralitang tagalungsod. Ang labas-masok na mga tao na inilarawan sa tula’y isang uri ng pagkandî sa kalyehon. Ang naturang pook ay perya ng karukhaang pisikal-espiritwal sa gitna ng madilim na hinaharap at lumalabong lunggati ng mga residente o dayo. Panandalian ang lahat ng pagtatagpo at ugnayan na pawang nakasaad sa bawat tungkulin o papel na ginagampanan—o kung hindi’y tinatakasang gampanan—ng mga tagalooban. Nakapagluluwal ng rimarim at awa ang tagpo mula sa persona at palayo sa mga tauhang iginuguhit nito. Nakasusugat sa budhi at gunita ang gayong nanggigitata’t umaalingasaw na tadhana, gayunman ay nakapupurga ng sarili, at para sa persona’y dapat igpawan ang dapat igpawang busabos na pamumuhay.

Hindi magtatapos sa Maynila ang mga tula ni Antonio. Mapapabilang sa kaniyang koleksiyon ang mga tulang may inspirasyon ng kaniyang paglalakbay sa iba’t ibang pook, at maihahalimbawa na ang “Biyaheng Abra,” “Lungsod na Pawid at Kawayan,” “Retrato sa Beijing,” at “Todos los Santos sa Hong Hong.” Ang mga persona ni Antonio ay hindi igigiit ang sarili, manapa’y ituturing ang katauhan na “Katutubo akong banyaga sa sariling bayan.”11 Maglalaro din siya sa mga napapanahong usapin at balita, at yaon ang kaniyang ilalarawan o isasaysay sa ilang tula na nilalapatan kung minsan ng epigram, gaya ng “Sa Nabaklas na Andamyo,” “Mensahero,” “Hindi Mapupuksa ang Laksang Rolando,” at “Flores de Julio.” Ano’t anuman ay madaling nakatawid nang tuwid si Antonio sa kipot—na ang magkabilang pampang ay naglilihim ng panganib, pagsubok, at kapahamakan—dahil angkin niya ang kahusayan “bilang mandaragat sa laot ng talinghaga.”

IV
Walang pasubaling nagtataglay ng mga paniniwala at lunggati ni Antonio bilang makata ang kabanatang “Sa Harap ng Makinilya” sa Taga sa Bato. Ang nasabing kabanata ay aalingawngaw sa ilang tula sa Karikatura at iba pang Kontra-banda (1999); Kalawang sa Patalim (1998); Ornamental (1998); Pira-pirasong Bituin (1996); at Bagay-Bagay (1992).

Nakapahiyas ang pananalig ni Antonio sa kaniyang tula sa “Pamamangka.” Nagsimula ang tula sa retorikang tanong na “Bakit kailangan ko pang manlambat ng talinghaga?” na mauugat kaipala sa mga alalahanin ng ama na nagkataong makata. Ang nasabing tanong, wika nga, ay tila pag-usig sa araw kung bakit kailangan nitong sumikat tuwing umaga, at kung bakit may siklo ang hihip ng simoy bawat panahon. Ano’t anuman, may batayan ang tanong dahil ang pagiging makata naman ay nakaugat sa realidad ng lipunan, at kailangang “kumain ang tao para mabuhay.” Maliban na lamang kung isang hatag na ang pangyayaring maykaya sa buhay ang makata at hindi na kailangang kumayod maghapon. Sa paningin ng ibang tao, ayon sa tula, “Ang maging makata sa panahong ito’y/ pamamangkang walang patutunguhan.” Na tila pagsasabing: “Hindi ka bubuhayin ng pagtula. Walang kabuluhan ang tula!” Para sa persona’y hindi makatwiran ang naturang pananaw, at mapanlagom ang pahayag. Ang higit na mahalaga’y sumubok pumalaot, matutong magpaamo ng unos, manghuli ng talinghaga, gumaod nang mag-isa, at magbalik sa pampang nang matagumpay sa paglikha habang taglay ang pananalig na hindi niya inaksaya ang buhay sa walang katuturang bagay. Isinasakataga lamang ni Antonio ang matagal nang kawikaan: “Ang galing ng mamalakaya/ kung may bagyo nakikilala.”

Tandaang dagat ang karaniwang hulagway, kung hindi man sagisag, ng karunungan sa maraming kultura lalo dito sa Asia. Sa Filipinas pa lamang, may animnapu’t walong kawikaan ang umiinog hinggil sa dagat, tubigan, at kaugnay nito; bukod pa ang patungkol sa isda bilang hulagway at talinghaga.12 Ang “panlalambat ng talinghaga” ay masasabing pagsisikap na makamit ang dunong at bait, na pawang kailangan ng tao para mabuhay, dahil pangaral nga sa Bibliya, “Hindi lamang sa tinapay nabubuhay ang tao.” Ang pagsulat ng tula, kung gayon, ay isa nang mabigat na tungkulin para sa persona; at hindi dapat itong ihambing sa ibang propesyon na ang tanging sukatan ay kayamanan, kapangyarihan, at katanyagan. May maipagmamalaki ang persona sa kaniyang lumalaking mga anak at naghihintay na esposa. At ang puhunan ng makata’y pag-ibig at buhay na kaniyang maipapamana sa susunod na henerasyon.

Ang naghuhunos na poetika ni Antonio ay maibubuhol sa maláy na pakikisangkot sa malawak na inog ng lipunan. Kaugnay yaon sa pangangarap na ang “…tula’y ripleng/ bumubuga ng pulbura ng taludtod/… naliligo sa dugo ng pagbabaka.”13 Pagkilala ng utang na loob ang isinasaad ng “Lapis at Papel” na itinuring ng persona sa tula na siyang nag-aruga sa “musmos na pagtatangkang tumula” nito. Kung minsan ay nagpapatama si Antonio sa mga mambeberso at makatang sampay-bakod, gaya ng isinasaad ng “Berso”: “Niluluray nila ang aking/ kariktan, naging gusgusin ang alindog/ at hinuhubdan nila ako ng dangal at pangalan.”14 Maitatambis ang pahaging sa tulang “Akala Niya,” na nagpapahiwatig na taliwas sa “…pagluluto ng ulam/ ang paglikha ng tula sa sinapupunan.”15 Bakit? Gaano man kabihasa umano ang isang tao sa pamamaraan ng paghahalo ng sangkap ng tula ay hindi sapat kung kulang ang tula sa “lasa’t sangkap ng sarsa ng buhay” (i.e., karanasan, abentura, dunong, at iba pa).

Binanggit ang dalawang tulang pahaging ni Antonio upang itangi ang tula bilang musa na katumbas ng buhay, ang musang nagkatawang-tao na makakaniig nang walang kahulilip.16 Munting piraso ng karanasan, at halos pangungumpisal, ang pahiwatig ng isang tula ni Antonio hinggil sa pagpapalitan ng kaalaman at teknika sa pagtula ng mga makatang tuwing Biyernes ay walang palyang nagkikita-kita upang tumoma. Subalit higit sa pag-inom ng alak at mainit na talakayan hinggil sa kabaguhan ng tula ang pagkatanto sa pinakamahalagang bagay:

Sa bawat Biyernes ng gabing pinag-uusapan ang taludtod,
daming bagong istilo, porma, talinghaga’t pagsubok.
Ang totoo, kahit magbago’t mag-eksperimento ang lahat
ng iba-ibang porma, salansan, istilo at hinagap;
Tanging ang bihasang manalinghaga’t bumerso
ang lilitaw at lilitaw na tunay na artesano.17

Maitatambis sa nasabing tula ang “Subersiyon” na pagsusuri wari sa sarili ng makata. Ang subersiyon na tinutukoy sa tula ay paninimbang sa metapisikang tukso, o sa paglikha ng bagong kaakuhan (i.e., identidad) bilang tao at makata. Magsisimula sa loob ang deskontento, na ang manipestasyon ay mababanaag kahit sa pisikal na anyo at kilos ng persona. Narito ang unang bahagi ng tula:

Pabagsakin ang sarili
na baguhin ako.
May ibang ako na nanunukso
at ibig palitan ako.
Halimbawang pagbigyan
ang ibang ako,
maging kumpleto kaya
na pabagsakin ako?18

Mauugat ang dalumat ng persona ng “ako” ni Antonio sa dalumat ng “ako” ni Alejandro G. Abadilla. Pilosopiko, kung hindi man maysa-pilosopo, ang pahiwatig ni Abadilla hinggil sa “Ako” na nakasaad sa tulang “Ako ang Daigdig”19 at sa labing-anim na mala-tanaga sa Tagabadilla. Maihahalimbawa ang isang mala-tanaga ni Abadilla: “Walang hanggang tula/ Sa iyo ang ako:/ Bakit ka tulala/ Sa kaakuhan ko?20 Taglay wari ng tula ang misteryo ng “kaakuhan,” alinsunod sa sipat ng makata, at tila alingawngaw naman ng isinasaad ng kawikaang higit na mahirap arukin ang budhi kung ihahambing sa pag-arok sa balong malalim. Naiiba ang tula ni Antonio dahil puwedeng itangi ang “ako” bilang persona at ang “ibang ako” bilang kapilas na persona o dili kaya’y ibang tao. Kung babalikan ang siniping tula ni Antonio’y mahihiwatigang nababago ang ilang panig ng kaakuhan ngunit mananatili ang “ipinaglalaban” ng persona at ito ang pinagmumulan ng “pagsalungat” sa “agos ng pagbabago.”

Marami na akong binago,
asal, gawi, pananaw, taktika:
ako pa rin ako.
Maubos man ang buhok,
pumuti ang bigote’t balbas
o lahat ay ahitin ko.
Ako pa rin si Teo
o si makatang kalbo,
may iba nang nadarama
pero, pilit ipinaglalaban
ang paniniwala
bilang makata at ako.

Ang “paniniwala” ni Antonio “bilang makata at ako” ay mababatid lalo kapag sinuyod ang iba pa niyang koleksiyon. Lalayo ang makata sa impluwensiya o dikta ng kaniyang kapanahon—kahit bansagang tradisyonal ang bikas—at igigiit niya ang matataguriang taták Teo T. Antonio:

Kung lilikha ako ng tula
at lalagyan nila ng hanggahang
parisukat, hindi ko alam
kung masusunod ang takdang guhit
at kung ano ang lalabas na tula.
Halimbawa namang sundin ko
ang nakatakdang parisukat na itinakda,
ano naman kaya ang sisibol
na usbong ng puso’t diwa?21

Ano ang ibig ipahiwatig nito? Maihahakang gagawa siya ng sariling daigdig, at ang daigdig na ito ay kaniya lamang. At kung ibig ninuman na kilalanin si Antonio o ang mga tula niya’y kailangang pasukin ang nasabing daigdig, ang daigdig na masasabi ring hitik sa patibong, salamangka, at laberinto ng pahiwatig. Gagamit ng mga tauhan at ibang tinig ang makata, at padadaluyin ang mga alamis sa gaya ng pangarap na lumikha ng “ensayklopidya ng talinghaga” habang tumitipa sa bagong kompiyuter.22 Masasalat ang gayong pagtatangka sa Ornamental, na ang karamihan sa mga tula’y nakagiya sa paningin at niloloob ni Antonio, kung ihahambing sa kaniyang mala-aktibistang pananaw noong mga dekada sitenta at otsenta. Halimbawa’y ipapanukala ni Antonio na, “Nabubuhay tayo sa salita” at siyang nakapagbibigay ng saring panlasa sa buhay mulang kamusmusan hanggang pagtanda.

Mabilis tumula si Antonio, pansin nga ng kaniyang matatapat na kaibigan, at aakalain ng iba na wala siyang ginagawa sa opisina kundi tumula nang tumula. Gayunman ay hindi nangangahulugan yaon ng pagiging bulagsak, at magmumula pa nga sa mga taludtod ni Antonio ang paalalang maging masinop at maingat gumamit ng salita. Batid ng makata ang kaniyang hanggahan, at may pahiwatig ng pagwawakas ang tulang “Talinghaga.”23 Hindi lahat ng yugto ng buhay ay maningning. Ihahayag ito ng kabuuang temang bumibigkis sa Pira-pirasong Bituin: “Alam kong pana-panahon/ ang liyab ng talinghaga./ May panahong huhupa ang ningning,/ tulad ng mga bituin;/ kapag nag-ulyaning lalo/ ang harayang bumugso…”/ Hindi rito magtatapos ang pagbubulay ng makata, bagkus itutuloy yaon sa pangangarap na “maging pira-pirasong bituin” ang kaniyang talinghaga sakali’t ito’y “mabasag sa lupa” (Sirain ng kritika?). At sinumang makapulot ng kaniyang talinghaga ay “huwag akalaing pamantingin” lamang iyon at iwasan ng mga paang “ayaw masugatan ng liwanag at dilim.” Liwanag ng salita ang lunggati ni Antonio bilang makata, ang “liwanag” na taliwas sa “ningning” ayon sa isinasaad ng Katipunismo nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto. Ang nasabing liwanag din ang ibig niyang ihain sa mambabasa, gaya ng matutunghayan sa “Pamimitas ng Bituin” at “Kailangan Ko ang Iyong Pang-unawa.”

Masasalamin ang kaganapan ng poetika ni Antonio bilang makata at alagad ng sining sa Karikatura at iba pang Kontra-banda. Maihahakang tipong coffee table book ang nais ni Antonio ngunit sa kasamaang-palad ay hindi natupad. Magastos iyon at mapangarapin, at aangalan kahit ng pinakamalaking pabliser na magdadalawang-isip sumugal sa nasabing proyekto. Ano’t anuman ay makatatayo nang mag-isa ang koleksiyon ni Antonio kahit walang pintura, ilustrasyon, at grafiks ng mga pamosong artist ng Filipinas. Matimbang ang Karikatura at iba pang Kontrabanda dahil matatag ang pundasyon nito sa paggamit ng parikala, paradoha, at parabula sa paraang masiste at kung minsan ay halos absurdo. Matalas ang iniiwang talinghaga ng “Nawawalang Mukha”:

Isang araw, nang humarap siya sa salamin,
wala na ang kanyang mukhang madalas kausapin.24

Ang tinutukoy na tauhan sa salaysay ay si Kulasfiro, ang dukhang probinsiyano na nagtungo sa Maynila upang makipagsapalaran. Kumapit siya sa patalim, wika nga, dahil kailangang makaraos at mabuhay. Nagkataon namang napabilang siya sa sindikatong nagpupuslit ng kargamento, at naging bihasang ismagler, at di-maglalaon ay yayaman. Hinabol ng batas si Kulasfiro, kaya minabuting ilihim ang identidad, at nangibang-bayan, at nagparetoke ng mukha (i.e., plastic surgery). Ngunit sa pagbabalik ni Kulasfiro sa sariling bayan ay nabura na ang kaniyang kaakuhan. Hindi na siya si Kulasfiro at hindi isang Filipino. Kundi ang bagong si Don Nicolo. Ang pagkilala sa sarili ay nagbabago, ayon sa tula, at ang mga pagbabago’y nililinlang kahit ang mismong lumikha ng pagbabalatkayo.

Kung itatambis ang nasabing tula sa “Ang Huklubang Lalaking Kinakausap ang Hagdanan,”25 halimbawa, ang kabaliwan na masisilayan ng nagsasalitang persona sa panig ng “lalaking kumakausap ng hagdanan” ay huhugot ng alusyon kay Sisyphus, ang mabalasik na Hari ng Corinth, na pinarusahang magdusa sa napakadilim at mala-kanárakáang Tartarus. Ang totoo’y wala namang paulit-ulit na batong itinutulak pataas at inihuhulog pababa ang nagpakilalang “Sisyphus” sa tula ni Antonio. Wala ring pahiwatig kung bakit sumapit sa pagkatantong “Sisyphus” ang nasiraan ng bait at siyang pinagtatakhan ng persona. Ano ang “kasalanan” ni “Sisyphus” sa tula ni Antonio at bakit tila habambuhay siyang isinumpang makipag-usap sa bawat baitang? Walang nakasaad. Samakatwid ay hindi mahalaga kung totoong si “Sisyphus” ang nakita ng persona. Ang kaparusahan—kung kaparusahan ngang matatawag ang kabaliwan—ay ang mismong pagkausap nang paulit-ulit sa baitang; at ang bagabag nitong iniiwan sa alaala ng nagtatanong na persona. Ang “baitang,” sa isang banda, ay maaaring sagisag sa antas ng pananaw, sa makasariling ambisyon at marahas na pagtrato sa sarili. Ito ang sákit na maaaring danasin lamang sa daigdig na pulos absurdo ang umiiral, at walang pagkakaiba sina Hades at Zeus at burado ang hanggahan ng dilim at liwanag.

V

Kaugnay ng poetika ni Antonio ang pagtatampok sa marubdob na pakikipagniig sa Tinubuang Bayan. Nasa Biro-biro kung Sanlan ang pangunang titis, na naging sigâ’t lumagablab sa Taga sa Bato, lalaganap sa Pagsunog sa Dayami (2003), Ornamental, Bagay-Bagay, at Tilad na Dalít (2003), sasagitsit kahit ang alipato sa Pira-pirasong Bituin, lilihis na may heometrikong hulagway sa Karikatura at iba pang Kontra-banda, dadalisay sa Kalawang sa Patalim, iluluwal bilang timpladong satori at satyagraha sa Sa Aking Soledad (2002), at magbubukas ng paningin sa epikong bayang Piping-Dilat (2002). Lumilingon lamang si Antonio sa nakaraan. Ang kaniyang pagtulang may bahid ng pagmamahal sa bayan ay mauugat bago pa man dumating si Francisco Balagtas, at naging instrumento sa makabayang adhikaing lumaya sa anumang uri ng pananakop ng dayuhan.

Filipinas ang matang-tubig ni Antonio. Kaya malimit siyang nakalilikha ng mga taludtod na pumupuna sa maling kaugalian (“Ang pamahiin ay kamatayan sa paniniwala./ Ang paniniwala’y itinutulos na bandila.”26), ngunit marunong kumambiyo upang itanghal ang natatanging pagdanas (“Ang bawat alamat, talinghaga’t bugtong/ nitong alimango’y dagat na nasisid.”27), at ilarawan sa sariwang tagpo ang kabatiran (“Isang mandala ang pamahiin,/ nakabalabal na mga pinangko/ sa tulos ng kawayan sa gitna.”28). Kung minsan ay umuusig sa lango at walang kapag-a-pag-asang nilalang (“Saan hahangga ang iyong pagkabasag?/ Ang pagkadapa mo sa lupa/ ay paghalik sa sarili.”29). Nagpapasaring sa mga sakim na mariwasa (“Kahit sa angkan ng saranggola,/ may nandaragit at dinadagit tuwina.”30). Inuuyam ang sinumang taglay ang mapagbalatkayong tindig sa bayan (“Ngayon, ang sumpa at panata/ para sa kalayaan/ ay itinititik sa alagwa ng laway.31). At nagpapagunita ng halaga sa madalas kaligtaang bagay (“Hindi natin pansin/ ang sumisibol na pag-ibig sa pinitak./ Naroon ang puhunang pagtitiis/ na binhi ng pawis at luha…”32). Marami pang halimbawa na hindi na mababanggit dito sa kakulangan ng espasyo.

Mababatid sa mga tula ni Antonio ang pagsasalikop ng nilalaman at anyo. Ang paksa hinggil sa bayan, tao, hayop, o bagay ay laging kasugpong ng estilo, wika, at iba pang disenyong panretorika niya. Halimbawa’y ang katutubong dalít sa “Alitaptap” at ang tanaga sa “Bahay ni Ka Tale” ay mahihinuhang ginamit ni Antonio dahil angkop na angkop ang nasabing padron sa paksang tinatalakay sa tula.

Ang mapaglaro’t mapangahas na pananaludtod ni Antonio sa unang bahagi ng kaniyang pagtula ay maituturing na yugto ng eksperimentasyon. Ang mga pormang awit, dalít, salawikain, at tanaga ay mahahaluan ng haiku, rondel, soneto, triolet, villanelle, at iba pang padron. Maihahalimbawa ang mga piyesa sa Taga sa Bato at Bagay-Bagay. Habang lumalaon ay tila kakaligtaan ni Antonio ang porma at magtutuon nang mahigpit sa pinakadiwa ng tula (i.e., insight). Magiging prominente ang halos blokeng mga taludtod, na masisingitan kahit paunti-unti ng mahahaba o maiikli o sungking mga taludtod upang maiwasan ang nakauumay na anyo ng mga tula. Kahit ang astang “linyadong pagtula”-kung makatwiran man ang gayong taguri-na masisilayan sa Taga sa Bato ay magbabago, at mag-iiba ang himig na patuos sa himig na mapagpatawa, magaang, at mapagbulay, gaya ng mababanaag sa Pagsunog sa Dayami, Karikatura at iba pang Kontra-banda, at Kalawang sa Patalim.

Madaling bansagang tradisyonal at kumbensiyonal si Antonio nang hindi napagdidilian nang maigi. Malalim kasi ang baul ng talasalitaan niya, at malayong-malayo sa limitadong talasalitaan ng ibang kasabayan niya na pulos Tagalog-Maynila ang alam o kung hindi’y Taglish o dili kaya’y malasadong Filipinong Binisaya, Binikol o Inilokano. Bukod sa nabanggit, gawi ni Antonio na pagtugmain ang dalawang magkasunod na pandulong salita ng taludtod, kaya malimit lumitaw sa kaniyang mga tula ang tugmaang aabbccddeeff, at iba pa. Hindi naman makikita yaon sa lahat ng kaniyang tula, dahil sisikapin din ng makata ang tinig na kumbersasyonal-naturál na naturál ang hagod ng mga linya-at halos pasukin ang daigdig ng mala-prosa. Ang nakapagtataka’y ang tunay na tradisyonal na tugmaang isahan, gaya ng pulos aaaa o dili kaya aaaa/ bbbb/ cccc/ etc., ay bihirang makita kay Antonio. Maihahakang ang taktika ni Antonio ay aproksimasyon ng tulang pabigkas at pahimig, na ang bawat kataga ay umaalunignig at umaaluy-oy, at itinakda hindi lamang para namnamin nang tahimik sa pagbabasa bagkus pakinggan nang taimtim pag binibigkas o inaawit nang maindayog sa saliw ng musika.

Susubok si Antonio kahit sa paggamit ng mahahabang saknungan, at maihahalimbawa ang unang eksperimento niya sa “Flores de Julio” na maikokompara sa “Magtanong Tayo sa Bituin,” “Ang Kubo ni Filomena,” “Pagsalakay ng Lahar,” “Kamatayan ng Isang Lawa,” at “Sa Dibdib ng Gubat at Bundok.” Mag-iiba-iba ang tabas ng mga taludtod ng makata, magiging yugto-yugto, at bawat yugto ay tila pilas ng pangyayaring magbabadya ng susunod na pangyayari. Pinakamahaba sa lahat ang de-tugma’t sukat na epikong-bayang Piping-Dilat, ang pakasaysayang rendisyon ni Antonio sa buhay, pakikipagsapalaran, at pakikibaka ni Marcelo H. del Pilar kapiling ang iba pang propagandista at anakpawistang mandirigma noong panahon ng pananakop ng Espanya sa Filipinas. Tila nobelang patula ang ginawa ni Antonio, at doon pinagsalimbay ang kasaysayan at kathang-isip upang punan ang anumang puwang na mahirap nang matagpuan sa pasulat na kasaysayan. Maihahalimbawa ang “Canto VII: Pangungulila Pagdaong sa Hong Kong” na malikhaing pagsasalaysay sa maaaring naganap kay Del Pilar sa banyagang pantalan.

VI

May sariling diskarte si Antonio sa pagbubuo ng koleksiyon. Kade-kadena ang kaniyang mga kabanata, at kahit ang panghuling kabanata-o ang ilang tula sa isang kabanata-ng isang aklat ay papasok sa susunod niyang aklat ng tula. Ang repetisyon ng ilang tula sa isang koleksiyon ay maituturing na malikhaing estribilyo ni Antonio, na mapangangatwiranan dahil tinatangka nitong paigtingin ang eksposisyon ng isang paksa o tema sa kabilang koleksiyon tungo sa iba pang koleksiyon; at pagpapaalala na rin sa mga mambabasa na magkakaugnay ang ilang tula kung tema, taktika, at anyo ng siklo ng mga tula ang pag-uusapan. Maihahalimbawa ang Taga sa Bato, na ang mga kabanatang “Karayom sa Dayami,” “Isang Pagtanaw sa Pamahiin,” “Tilad na Dalít,” “Maynila,” “Sa Nabaklas na Andamyo,” “Biyahero,” “Sigwa’t Sagwan,” “Pagpuksa at Pakikidigma,” at “Sa Harap ng Makinilya” ay magsisilbing bunsuran ng mga susunod na aklat, gaya ng Bagay-Bagay, Kalawang sa Patalim, Pira-pirasong Bituin, at Ornamental.

Titigang maigi ang labindalawang aklat ni Antonio upang mabatid ang kaniyang lalang. Magiging prologo ang Biro-biro kung Sanlan. Ang Taga sa Bato (una’t pinalaking edisyon) ang magiging haligi ng siklo hinggil sa nayon at lungsod; sa nakalipas at makabagong panahon; sa realidad at kathang-isip; sa pag-iisa at pakikisangkot; sa sarili at kaligiran. Halos higupin ng Taga sa Bato ang nilalaman ng Biro-biro kung Sanlan, ngunit maidadahilang kailangan yaon upang mabuo ang estruktura ng Taga sa Bato bilang panata ng pagkamakata ni Antonio. Pagbabalik sa minulan at sa sarili ang hagod ng Ornamental, at halos nasa balag ng pangungumpisal, gayunman ay may kakayahang umigpaw ang masasabing pansiriling lunan tungo sa panlipunang lunan. Nagsusuhayan naman ang Bagay-Bagay, Pira-pirasong Bituin, at Kalawang sa Patalim na pawang maituturing na pagpapalawig sa nasimulang kabanatang “Tilad na Dalít” mula sa Taga sa Bato. Ang rurok ng tatlong nabanggit na aklat ay kakatawanin ng Pagsunog ng Dayami na walang pasubaling pinakamatindi’t pinakamasinop na koleksiyon ni Antonio kung uuriin ang mga tulang umiinog sa temang pangkaligiran. Maituturing na kapilas na anyo ng Biro-biro kung Sanlan ang Karikatura at iba pang Kontra-banda. Ang pagkakaiba lamang ay mapaglaro sa estilo at pananaludtod ang Biro-biro kung Sanlan, ngunit sopistikado naman ang rendisyon ng parikala, siste, at paradoha sa Karikatura at iba pang Kontra-banda.

Samantala’y kung tula hinggil sa pag-ibig ay hindi pahuhuli si Antonio. Tumining ang gayong paksa sa koleksiyong Sa Aking Soledad na lumagom sa halos lahat ng tula ng pag-ibig ni Antonio at dinagdagan pa ng mahigit tatlumpung tulang pulos bago. Nakapaloob din sa nasabing aklat ang iba’t ibang sipat at pagdulog sa pag-ibig ngunit hindi kailanman magyayabang ng pagsakop—dili kaya’y magtatanghal ng mapagkandiling pagpapaikot sa babae—gaya ng romantikong awit ni Julio Iglesias. Para kay Antonio’y nariyan ang pag-ibig subalit hindi kailanman maitatakda ang pakahulugan. Subukin mong lapatan ng pakahulugan ang “pag-ibig” ay maglalaho itong parang bula. Ihambing ang magkaibang sipat sa “Sinisinta kita” sa “Ang Mangingisda at ang Sirena”; o itambis ang konsepto ng pagtatalik sa “Paghiga sa Kamang May Tinik” at “Musa Abandonada.” Mababatid na hindi kayang saklawin ng isip ang wika ng puso. Nakasaad ito sa tulang “Walang Paa ang Pag-ibig” ni Antonio:

Walang paa ang pag-ibig,
Pero nalalakbay ang gubat at bundok.
Walang pakpak,
Pero nalilipad ang matayog
na panaginip at pananagutan.
Walang bituka,
Pero nadarama ang uhaw at gutom.
Walang bisig,
Pero kumikilos at nakikibaka
Laban sa pagduduhagi.
Walang ilong,
Pero nasasamyo ang halimuyak
Ng pag-asa at tagumpay.
Walang mata,
Pero nakakakita
Ng luwalhati sa kabiguan.
Walang tainga,
Pero nakaririnig ng pagdaing.
Walang utak,
Pero sinlawak ng dagat at papawirin.
Walang ngalan,
Pero sagisag na sinasambit,
Isinasapuso at isinasadiwa.
Walang katauhan,
Pero kalangkap ng lupa at katotohanan.33

Laging kalangkap ng lupa at katotohanan ang pag-ibig ng makata sa kaniyang musa. Ang “lupa” ay maaaring tulay na pahiwatig sa kaniyang tinubuang bayan. At ang “katotohanan” ay isang hiwagang paulit-ulit na tutuklasin ng makata, at lalo na ng madlang naghahanap ng bagong larang ng selestiyal na pagmamahal. Isa nang uniberso si Teo T. Antonio. Nakasalalay sa ating paningin ngayon kung paano huhulihin ang kaniyang liwanag o luningning.

Mga Tala

1 Basahin ang Mutyang Dilim ni Virgilio S. Almario (Marikina City: Talingdao Publishing House, 2001). Maiuugnay din dito ang Kung Sino ang Kumatha kina Bagongbanta, Ossorio… at iba (Pasig City: Anvil Publishing Inc., 1992).

2 Almario, ibid., p. 3.

3 Basahin ang The Dialogic Imagination ni Mikhail M. Bakhtin, inedit ni Michael Holquist. Salin nina Caryl Emerson and Michael Holquist (Austin: University of Texas Press, 1981).

4 Basahin ang “Balani at Birtud ng Tula ni Teo T. Antonio,” introduksiyon na sinulat ni Mike L. Bigornia sa Biro-biro kung Sanlan (Kamuning: Tagak Series, 1982), mp. 10-14. Ang pagpapakilala ni Bigornia sa panganay na aklat ni Antonio ay masasabing mapangahás, dahil kabataan ang sumulat ng kritisismo at hindi matandang kritiko o makata na siyang tradisyon na sa panitikang Tagalog noon.

5 Ito ang unang saknong ng tulang “Bugtong-hininga,” mula sa koleksiyong Biro-biro kung Sanlan, p. 52. Mababasa rin sa Taga sa Bato, pinalaking edisyon (Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1994), p.36.

6 Mula sa tulang “Ang Mutya kong si Perfecta” kabilang sa koleksiyong Biro-biro kung Sanlan, p. 69. Ang buong tula’y hindi purong tugmang dalisay, gaya ng isinaad na panuto ni Iñigo Ed. Regalado. Ang una at ikatlong saknong ay nahaluan ng tugmang tudlikan, gayunman ay hindi nakasira yaon sa buong estruktura ng tula.

7 Magandang balikan ang mahaba-habang sanaysay ni Virgilio S. Almario, “Ang Tradisyonal sa ‘Doon Po sa Amin’ ni Teo T. Antonio,” na kabilang sa Mutyang Dilim Ang Bagong Pormalismong Filipino sa Pagbasa ng Tula (Marikina City: Talingdao Publishing House, 2001), mp. 99-112. Marami pang panig ng pagtula ang matutuklasan kay Antonio, at isang magandang simula ang ginawa ni Almario.

8 Unang saknong ng tulang “Maynila,” na kabilang sa koleksiyong Taga sa Bato, unang edisyon (Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1991), p. 32-33. Mababasa rin sa pinalaking edisyon ng aklat, mp. 44-45.

9 Mula sa tulang “Karayom sa Dayami,” na kabilang sa koleksiyong Taga sa Bato, una at pinalaking edisyon, p. 24.

10 Mula sa tulang “Maynila,” na kabilang sa koleksiyong Taga sa Bato, unang edisyon, mp. 32-34. At sa pinalaking edisyon, mp. 44-46.

11 Ito ang pangwakas na taludtod sa tulang “Biyaheng Abra,” mula sa koleksiyong Taga sa Bato, unang edisyon, p. 76. Mababasa rin sa pinalaking edisyon, p. 76.

12 Batayan ko rito ang listahan ng mga kawikaan sa The Proverbs, tinipon at inedit ni Damiana L. Eugenio (Quezon City: University of the Philippines Press, 2002), mp. 490 at 602-607.

13 Mga taludtod sa tulang “Sigan Natin Ngayong Gabi ang Aking Taludtod,” nalathala sa Taga sa Bato (Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1991), p. 57. Mababasa rin sa bagong edisyon ng aklat na nalathala noong 1994.

14 Mga taludtod mula sa tulang “Berso,” nalathala sa Bagay-bagay (Pasig: Anvil Publishing Inc., 1992), p. 13.

15 Basahin ang tulang “Akala Niya,” nalathala sa Ornamental (Maynila: University of Santo Tomas Publishing House, 1998), mp.111. At Karikatura at iba pang Kontra-banda (Maynila: University of Santo Tomas Publishing House, 1999), p. 61.

16 Basahin ang tulang “Ang Makatang Tagalog na Hindi Maintindihan,” unang nalathala sa Ornamental, mp., 113-114. At sa Karikatura at iba pang Kontra-banda, mp. 41-43. Napiling finalist sa Panorama Literary Contest noong 1993 ang nasabing tula, ngunit may tipograpikong pagkakamali sa pamagat.

17 Mga taludtod mula sa tulang “Kapag Biyernes,” nalathala sa Bagay-Bagay, p. 58.

18 Mga taludtod mula sa tulang “Subersiyon,” nalathala sa Bagay-Bagay, p. 57.

19 Kabilang sa koleksiyon ng mga tula ni Alejando G. Abadilla, pinamagatang Ako ang Daigdig at Iba Pang mga Tula (Manila: Silangan Publishing House, 1965).

20 Kabilang sa seksiyong “Ang Ako,” at nalathala sa Tanagabadilla, Ikalawang Aklat, ni Alejandro G. Abadilla (Pilipinas: Limbagang Pilipino, 1965), p. 18.

21 Mga taludtod sa tulang “Ang Ayaw Ko,” kabilang sa koleksiyong Ornamental, mp. 88-89.

22 Basahin ang mga tulang “Usok ng Sigarilyo” at “Antigong Makinilya” na pawang kabilang sa koleksiyong Ornamental, mp. 12-13 at 43-44.

23 Mga taludtod sa tulang “Talinghaga” na kabilang sa Pira-pirasong Bituin (Quezon City: University of the Philippines Press, 1996), p. 10.

24 Mula sa tulang “Nawawalang Mukha,” kabilang sa koleksiyong Karikatura at iba pang Kontra-banda, mp. 107-109.

25 Mula sa Karikatura at iba pang Kontra-banda , p. 11.

26 Mga taludtod ng tulang “Ikatlong Sindi sa Sigarilyo,” unang nalathala sa Biro-biro kung Sanlan, p. 60. At sa Taga sa Bato, pinalaking edisyon, p. 27.

27 Mga taludtod sa “Pakikipaglaro sa Alimango,” nalathala sa Taga sa Bato, pinalaking edisyon, p. 144.

28 Mga taludtod sa “Isang Mandala ang Pamahiin,” nalathala sa Pagsunog ng Dayami, (Quezon City: University of the Philippines Press, 2003), p. 86-87.

29 Mga taludtod sa “Panauhin sa Lansangan,” nalathala sa Taga sa Bato, pinalaking edisyon, p. 43.

30 Mga taludtod sa “Angkan ng Saranggola,” nalathala sa Pagsunog ng Dayami, p. 80.

31 Mga taludtod sa “Inilalagda sa Dugo,” nalathala sa Kalawang sa Patalim (Pasig City: Anvil Publishing Inc., 1998), p. 9.

32 Mga taludtod sa “Kung Walang Nagmamahal sa Lupa,” nalathala sa Sa Aking Soledad (Pilipinas: Oregem International Publishing Co., Inc., 2002), p. 113-114.

33 Mula sa koleksiyong Sa Aking Soledad, p. 16.

Sugal, Babae, Sugal

Mahirap ipaliwanag ang halina ng sugal. Nakaaaliw ito kung paminsan-minsan; ngunit habang tumatagal ay nakakawilihan, gaya ng sex at droga, hanggang mamalayan mo na lamang na lulong ka na’t lustay na ang salapi, dangal, at panahon. Walang makapagpapaliwanag ng sugal kundi ang mismong sugarol o sikologo, ngunit ang sugarol at sikologo ay kinakailangan muna ang malawak na guniguni at kadalubhasaan sa wika at panitikan, bago mapantayan ang pambihirang tulang “Ang Pangginggera” (1912) ni Lope K. Santos.

Isinalaysay sa “Ang Pangginggera” ang buhay ng babaeng napariwara dahil sa pagkakalulong sa sugal na “panggingge.” Ang panggingge ang ninuno ngayon ng tong-its, sakla, at poker, at siyang paboritong laro sa mga pasugalan, gaya sa Santo Cristo sa Binondo noong siglo 1900. Noong una’y mabuting maybahay ang nasabing babae, maayos ang pamumuhay, at kaakit-akit ang anyo’t ugali. Ngunit nang mamatay ang kaniyang unang anak, nagdalamhati ang babae at upang maibsan ang kaniyang lungkot ay niyaya ng kaniyang hipag na maglaro ng ripa. Nang tumagal, nahatak ang babae na sumubok maglaro ng panggingge, makiumpok sa pasugalan, at malulong sa bisyo nang di-inaasahan.

Ang transpormasyon ng babae ay magsisimula sa bahay hanggang sa pasugalan. Sa bahay, magiging pabaya siya sa kaniyang bana at ang kaniyang bana ay magiging sugapa rin sa sabong. Sa pasugalan, ang babae ay maghuhunos sa pagiging bagitang pinagkakaisahan ng mga kalaban tungo sa pagiging bihasang balasador at sugarol. Ang sugal (panggingge at sabong) ang balakid na maghihiwalay sa mag-asawa upang sa tuwing gabi na lamang sila magkita sa bahay. Nang mabuntis muli ang babae at nahirapang dumayo ng panggingge sa ibang pook, hinatak niya ang mga kalaro at doon na sa bahay niya mismo nagpasugal. Nang maging pasugalan ang bahay ng babae at ng kaniyang bana, nabura ang hanggahang nagbubukod sa pamilya at sa madlang sabik sa aliwan. Dito nagsimula ang pagguho ng ugnayang mag-asawa.

Kahit buntis ay hindi napigil ang pangginggera sa kaniyang bisyo. Nahinto lamang sandali nang siya’y manganak, ngunit pagkaraan ay itinuloy ang pagsusugal. Ang ikalawa niyang anak ay sumuso sa pasugalan, at ang dating mahiyaing babae ay naging burara at kumapal ang mukha. Ang masaklap, higit na malaki ang panahong ginugol ng babae sa panggingge kaysa sa pag-aalaga ng anak o pakikiharap sa asawa. Bukod dito, ayaw makinig ng babae kahit sa payo ng kaniyang biyenan, at ang biyenan pa ang binulyawan na parang nakaligtaan ang paggalang sa sinaunang kaugalian.

Dahil maganda’t bata pa, ang pangginggera ay naging titis din upang pag-awayan ni Pulis at ni Lalaki (na isa ring sugarol). Si Pulis ang magiging kabit ng pangginggera, at magiging protektor ng pasugalan, at sa bandang huli’y matatanggal sa serbisyo dahil sa mga kasalanan. Si Pulis din ang magiging dahilan upang maging laman ng tsismis ang pangginggera sa buong baryo, at masira ang puri. Darating ang sandali na mabubuntis muli si pangginggera, at ang pinaghihinalaang maysala’y si Pulis. Magkakahiwalay ang pangginggera at ang kaniyang mister nang magkunwa itong kalaguyo at mahuli ang misis na ang kinababaliwan ay si Pulis. Napilitan ang babaeng umuwi sa bahay ng magulang, at isama ang kaniyang anak.

Ngunit hindi rito nagwawakas ang salaysay. Tinanggap si pangginggera ng kaniyang ama, nanganak sa ikatlong pagkakataon, at nabingit sa alanganin ang buhay. Tutulong naman ang kaniyang ama at biyenan upang magkabalikan ang mag-asawa. Naganap nga iyon, at nagpanibagong buhay ang mag-asawa. Si babae’y pananahi ang ikinabuhay, samantalang ang kaniyang bana’y naging katiwala sa pagawaan hanggang umangat ang posisyon. Nakaipon ang mag-asawa, nakabili ng mga gamit, nakapagpundar ng tahanan, nakabili ng lupa, at umupa pa ng katulong. Samantala, nagbago rin ang buhay ng hipag ni pangginggera. Iniwan ng hipag ang pagsusugal, at nakapangasawa pa ng lalaking mayaman kahit sabihin pang pangit ang anyo ng naturang hipag.

Maganda na sana kung dito magwawakas ang tula. Subalit muling malululong sa panggingge ang babae, samantalang sabong ang pag-iigihan ng kaniyang asawa. Guguho ang anumang kabuhayang kanilang naipundar, at ang masaklap, magkakaroon ng kabit ang bana, samantalang ang pangginggera ay mahuhulog sa pang-aakit ng mirong si Lalaki. Si Lalaki ang mahihiwatigang bubuntis kay Pangginggera, at magnanakaw ng itinatago nitong alahas. Habang lumalaon, mapapabayaan ni Pangginggera ang kaniyang tahanan, at magiging balasubas kahit sa pagpapalaki ng mga anak.

May iba pang sanga ang banghay ng tula. Mabubuntis ang katulong dahil kinakalantari ng kaniyang kasintahan. Pababayaan ni Lalaki ang sariling pamilya, halos ibugaw ang anak na dalaga para magkasalapi, at mananakit ng asawang babae kapag wala itong maibigay na pambisyo. Masasangkot din sa kaso si Lalaki dahil sa paglulustay ng salapi, pagnanakaw ng mga alahas ni Pangginggera, at hahanapin ng mga alagad ng batas. Sasampahan din ng kaso ang mister ni Pangginggera, dahil nilustay nito ang mga salapi at benepisyong laan sa mga manggagawa. Binulutong ang dalawang anak ni Pangginggera. Isinumpa naman siya ng kaniyang hipag, magulang, at kapitbahay, dahil sa pagpapabaya sa mga anak. Pinakasukdulan ang pagkamatay ng kaniyang anak na lalaking umakyat ng punongkahoy, pagdaka’y nahulog, at natuhog ang tiyan ng urang na naging sanhi upang ikamatay ng bata.

Maraming binabago ang “Ang Pangginggera.” Lumihis ito sa nakagawiang lalabindalawahing pantig bawat taludtod at apatang taludtod bawat saknong na ang dulong tugma’y isahan (aaaa, bbbb, etc) gaya ng kay Francisco Balagtas. Ginamit sa tula ang sukat na 12/12/6/12/612, at ang tugmaan ay aababa na masasabing kombinasyon ng isahan at salitang tugma. Hindi uso noon ang ganitong eksperimento, at napakahirap gawin lalo sa mahabang tulang pasalaysay na halos doble ng haba ng Florante at Laura. Bukod sa tugma at sukat ay pinayaman ng “Ang Panginggera” ang wikang Tagalog noon, dahil ipinakita ni Santos na lumalago ang Tagalog at nalalahukan kahit ng mga balbal na salitang hindi matatagpuan sa mga awit at korido. Ang realistang pagdulog sa paksa ay isa ring positibong punto at winawakasan ang mga awit at koridong pulos hari at reynang hinalaw kung saan-saang bansang malayo sa kalagayan ng Filipinas.

Nanghihinayang ako at hindi napag-aaralan nang mabuti ang “Ang Pangginggera” ni Santos. Marami roong mapupulot, gaya ng pagbubuo ng banghay, paglilinang ng tauhan, pagkakatalogo ng mga pangyayari, paglalarawan ng kaligiran, paglalatag ng mga tunggalian sa isip o kalooban, pagdidisenyo ng tugma at sukat na pawang aangkop sa yugto ng pagsasalaysay, paggamit ng punto de bista, at pagtitimpla ng mga salita at talinghaga. Magiging kapana-panabik ang pagtuturo ng naturang tula kung iigpaw ang guro at estudyante sa paghalungkat ng “aral” o “liksiyon” ng nasabing tula, at pag-aralan iyon sa pamamagitan ng mga kasangkapan sa panunuring pampanitikan.

Tiyak kong maraming matutuklasan ang sinuman sa “Ang Pangginggera” ni Santos. Ang pagkaadik sa sugal ay dati nang nagaganap. Ang pagkawala ng puri at dangal dahil sa sugal ay dati nang nagaganap. Ang pagbangon mula sa pagkabalaho sa sugal ay dati nang nagaganap. Ngunit ang mahalaga’y dapat tayong matutong talikdan ang masasamang bisyo’t gawi; at gaya ng itinuturo ng Katipunan nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto, makita nawa natin ang tunay na “liwanag” ng pagpapagal at pagkayod sa mabuting paraan, kaysa umasa sa ginhawang ipinangangako ng kapalarang hindi natin batid kung kailan mapasasakamay.

Kaugnay na akda
1. Konsepto ng Puri at Paglikha ng Mito
2. Dalawang Babae, Dalawang Pag-ibig
3. Malilikot na Kuwento ni Vicente Sotto

Dalawang babae, dalawang pag-ibig, ayon kay Genoveva Edroza Matute

Maraming kuwentong naisulat si Genoveva Edroza-Matute, at sabihin nang marami rin ang sablay o mabuwáy, ngunit ang ilan sa matatagumpay niyang kuwento ay nalathala noong 1948-1949, may 60 taon na ang nakalilipas, ang panahon ng kaniyang kasibulan. Ang panahon ng pagsibol ni Matute ay kaugnay ng nagbabagong anyo ng lipunang Filipino, na dumanas ng digma at nagbihis ng liberal na pananaw na hatid ng Amerikanisasyon, samantalang nagsisikap ang mga manunulat na Filipino noon na maitakda ang wikang pambansa at ang mataas na pamantayan sa pagsulat ng katha.

Sa “Ang Kuwento ni ‘Mabuti'” (1948), inilarawan sa punto de bista ng isang mag-aaral ang katauhan ng kaniyang gurong kung tawagin ay si “Mabuti” dahil sa nakagawian nitong simulan ang bawat pangungusap sa katagang “mabuti” tuwing magtuturo sa klase sa elementarya. Ngunit taliwas sa dapat asahan, ang tagapagsalaysay ay hindi muslak na bata, bagkus batang naghunos ang kamalayan upang maunawaan ang inililihim ng kaniyang gurong ang bana’y may ibang pamilya. Ang nasabing lalaki’y ibinurol sa ibang bahay nang mamatay, at mahihinuhang ang guro ay kabit ng naturang lalaki. Ang parikala ng kuwento’y ang taguring “mabuti” ay lumalampas na sa dating pagtanaw na “mabuting babae,” dahil ang babae na bagaman ulirang guro ay nagkakamali rin, at nalilinlang, at nadudungisan.

Maiisip na ang tagapagsalaysay sa kuwento ni Matute ay isang tao na nagbabalik sa kaniyang kabataan, at ang kaniyang paggunita ay walang bahid ng panunumbat, paghuhusga, at prehuwisyo. Ngunit ang nasabing tao rin ay masasabing hindi karaniwan, at posibleng babae rin, dahil tanggap niya ang katauhan ni Mabuti, at bukás ang isip sa komplikasyon ng mga relasyong pampamilya. Ang maganda sa kuwento’y iniiwan sa mambabasa kung ano ang magiging epekto ng pagkakatuklas sa buhay ng guro, at ang parikala’y ang guro na nagtuturo ay naging tulay mismo upang maituro sa mambabasa ang lihim at dilim na kaniyang nadarama.

Ngunit may isa pang kuwento si Aling Bebang, ang palayaw ni Matute, na dapat pag-ukulan ng pansin ng iba pang mahilig sa panitikan. Iyon ay walang iba kundi ang “Isang Araw sa Kawalang-Hanggan” (1949). Sa nasabing kuwento, si Gilda na hinubog sa tradisyonal na paraan ng kaniyang magulang ay ibig kumawala sa maka-lalaking pagkakahon ni Joven, na kaniyang kasintahang sumáma at nakipagtanan kay Rita. Nais ni Joven ang rikit at landi ng isang babaeng liberal ang pag-iisip, at bukás sa pakikipagtalik, gaya ni Rita at siyang ayaw ni Gilda. Ngunit si Gilda noon ay may pangarap na makatapos ng pag-aaral at umangat ang kabuhayan, at ipinagpaliban muna ang tawag ng laman. Dumating ang sandaling nagkaroon ng malubhang sakit si Joven, at nagdalawang-isip si Gilda kung dapat pa niyang dalawin ang dating kasintahan. Nagwakas ang kuwento na lumabas si Gilda sa silid ng ospital, luhaan, subalit nagpapahiwatig ng paghuhunos ng sarili tungo sa bagong katauhang kumakawala sa makitid na pagtanaw ng mahinang si Joven.

Payak lamang ang kuwentong ito ngunit higit na matagumpay kaysa sa kuwento hinggil sa guro. Pulido ang taktika ng paglalarawan sa tagpo sa ospital; sa pagkabiyak ng kalooban ni Gilda hinggil sa kaniyang propesyon; sa pananaw sa sinaunang kaugalian; at sa pagtanaw sa konsepto ng pagiging liberal sa pakikipagkarát sa lalaking minamahal. Ang higit na maganda’y ang pambungad na talata ng kuwento hinggil sa “kalamigan” ni Gilda sa pakikipagrelasyon ay winakasan ng isa pang naiibang “kalamigan” ng loob sa dulo ng kuwento, subalit nasa higit na mataas na antas na ang talinghaga o pahiwatig. Ang “kalamigan” ay hindi nangangahulugan ng pagkakait sa sarili ng ligaya o kaya’y pakikipagbalikan sa dating kasintahan. Bagkus ang nasabing “kalamigan” ay pagwawakas sa baluktot at sinaunang pananaw na sentimental na pagpapakamatay sa lalaking minamahal, kahit ang lalaking iyon ay tarantado sa sukdulang pakahulugan. Ang paglayo ni Gilda kung gayon kay Joven ay simula ng pagkakatuklas niya ng kapangyarihan bilang babae. Ang babaeng hindi magpapailalim sa kapangyarihan ng lalaki, ang babaeng may kakayahang humanap ng bagong kaligayahang hindi impotente o marupok na gaya ni Joven. Ang babaeng handang magmahal ng kaniyang sarili sa matuwid na paraan nang hindi isinasakpisyo ang dangal o pangalan. Ang gayong tiwala sa sarili ay lihis sa nakamihasnang iyaking babae na dating pinaniniwalaan sa lipunan.

Balita ko’y mahina na ang katawan ni Aling Bebang dulot ng katandaan o sakit, at siguro’y makabubuti kung madalaw siya sa kaniyang tahanan. Panahon na upang muli siyang parangalan bago tuluyang mamaalam sa mundong ito, dahil ano man ang bigat ng kaniyang pagkukulang ay tiyak kong hihigtan ng kaniyang matapat na pag-ibig sa ating sariling wika at panitikan.

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 156 other followers