About these ads

Kritikastrong Tanaw ni Tomas F. Agulto sa Panulaang Filipino

Virgilio S. Almario alyas Rio Alma, kuha ni Phillip Kimpo Jr

Virgilio S. Almario alyas Rio Alma, kuha ni Phillip Kimpo Jr

Nagiging makulay ang pagpapahalaga sa pagtula ng isang makata alinsunod sa pagbasa na ipinapataw dito ng mga kritiko o kritikastro. Ang kritiko ay maaaring kumasangkapan sa mga pagdulog at teorya ng pagbasa, at sa gayong paraan, ay nagiging tulay siya ng teksto tungo sa mambabasa. Sa pamamagitan ng paggamit ng lente ng pagbasa, ang tula ay nasisipat sa iba’t ibang anggulo, bagaman hindi masasabing isang pagtanaw lamang ang tama kompara sa ibang pagtanaw. Ngunit sa ibang pagkakataon, ang kritiko ay hindi lamang tulay bagkus tagapagtanggol o tagatuligsa ng tula, at dito papasok kung sino at ano ang kaniyang pinapanigan. Sa madali’t salita, ang kritiko ay hindi newtral sa ilang pagkakataon, dahil maaaring nauulapan ang kaniyang isip ng prehuwisyo at saliwang pagtanaw, maigiit lamang ang katumpakan ng isang akda.

Higit na mabigat ang kaso ng kritikastro kompara sa kritiko. Ang kritikastro—na inangking salita sa Tagalog mula sa Espanyol na “criticastro” at maidaragdag sa “criticon” ng Espanyol at “malabiga” ng Tagalog—ay malimit mamintas o pumuna sa mga tula o katha nang walang matibay na pagdulog o lente ng pagbasa, samantalang inihahayag nang walang hunos-dili ang kamangmangan. Subalit higit pa rito, ang pag-aaral sa tula o katha ay inililihis sa personal na búhay ng makata o mangangatha, at ito ang tinatasa alinsunod sa halagahang pangmoral, pang-etika, pampolitika, pang-ideolohiya, at iba pang kaugnay na bagay. Makitid ang pananaw ng kritikastro, bukod sa paimbabaw at marahas. Mainipin at mababaw, ang pukol ng puna ng kritikastro ay nakabatay sa maiikling pasaring imbes na malalimang pagsasaliksik o makatwirang pagtatasa, at kung uuriin nang maigi ay hindi makapapasa sa mahigpit na pag-aaral na hinihingi sa tula o katha upang maunawaan ang salimuot o bighani nito. Prominenteng halimbawa ng kritikastro sa panitikan ang gaya ni Tomas F. Agulto.

Sumulat ng kilometrikong puna si Agulto na pinamagatang “Ebololusyonistang Panitikan para sa Kabataang Manunulat na Tatanghaling National Artist Bukas” sa kaniyang blog ngunit ang naturang akda ay hindi teorya sa panitikan bagkus mahabang monologong naghihinagpis sa mga tinagurian niyang “naghahari-harian” sa panulaang Filipinas. Ang mga tao na naghahari sa panitikang Filipinas ang dapat umanong sisihin sa pagpapakalat ng virus sa kaisipan ng madla sa pamamagitan ng mga salita. Ani Agulto:

Dahil masyadong malawak ang polusyon sa kalinangang Finoy—para masapol ang paksa ng dumi sa ating paniniwala at kaasalan sa buhay— isesentro ko na lang ito sa literatura at partikular sa panulaan—at sa kamandag ng impluwensiya ng makata bilang ahente o mersenaryo ng polusyon. Binibigyan natin ng kaukulang pansin laluna [sic] ang mga Imperyalistang Mananagalog sa akademya.

Ang makata, manunulat, ebanghelista, at kabilang ang mga “Imperyalistang Mananagalog sa akademya,” ang sinisisi ni Agulto na tagapagpalaganap ng virus na sumisira sa isip ng madla. Heto pa ang kuro ni Agulto:

Ang mapaminsalang virus ay naisasalin hindi sa nakabukang sugat— hindi sa hininga—hindi sa laway o halik, kundi sa salita. Naipapasa sa pamamagitan ng misa, book launching, bookstore, akademya, simposyum, workshop, balagtasan, panayam at lumalagos sa massmedia— at sa mga komperensiyang panliteratura— laluna [sic] ang mga timpalak, grant, publikasyon. At ang mabisang tagapagkalat ng mikrobyo ay mga ebanghelista, manunulat at makata.

Hindi orihinal na idea ang binanggit ni Agulto at matagal na itong ipinaliwanag ni Richard Dawkins na umurirat sa bisa ng meme na matutunghayan sa aklat na The Selfish Gene (1976). Ngunit kung ang virus na tinutukoy ni Dawkins ay may kakayahang magbago ng anyo saka pumapaloob sa diwa o kalooban ng mga salinlahi, at lumaganap sa sari-saring paraan, salát naman ang paliwanag ni Agulto hinggil sa “mikrobyo” o “bacteria” o “virus” na pangkaisipan. Sa termino pa lang ni Agulto ay mahihinuhang iisa ang tabas ng “mikrobyo,” “bacteria,” at “virus” bagaman malaki ang pagkakaiba nito sa lárang ng agham at medisina.

Inihalimbawa ni Agulto si Pambansang Alagad ng Sining Virgilio S. Almario na tagapagpakalat ng mikrobyo sa panulaang Filipinas. Ngunit ang tuligsa ni Agulto ay hindi tumitingki sa buong lawas ng tula at poetikang binuo ni Almario sa mahabang panahon, bagkus sumesentro sa pagiging loyalista nito sa yumaong Pang. Ferdinand E. Marcos. Ang pagiging “loyalista” ni Almario ang kasalanang mortal niya, ito ang mapipiga sa akda ni Agulto, bagaman maitatangi ang katauhan ni Rio Alma bilang makata, sa Virgilio S. Almario bilang partisano ng kilusang lihim noong dekada 1970 o bilang kasangkot sa rehimeng Marcos. Sinuhayan pa ni Agulto ang kaniyang opinyon sa pagsipi kina Gelacio Guillermo at Reuel Molina Aguila na kapuwa kasapi ng kilusang lihim at dating kapanalig ni Almario. Ngunit hindi inilugar ni Agulto ang pagsipi niya sa dalawa niyang kaibigan, lalo kay Guillermo. Sinisipat ni Guillermo si Almario bilang dating partisanong tumalikod sa simulain ng kilusan, at maituturing na kontra-rebolusyon sa sipat ng rebolusyonaryong kilusan, at ang pagtalikod na ito ay may implikasyon sa magiging karera ni Rio Alma bilang makata sa mga sumunod na taon.

Tumitingkad ang karera ni Rio Alma dahil mabulas din ang isa pang katauhan ni Almario bilang alagad ng sining at pinuno ng mga manunulat sa dating Philippine Writers League na naging Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL). Pasimuno si Almario noon sa pagpapalago ng kasapian ng mga manunulat na Filipino, at magbubunga ito ng paglalabas ng sari-saring publikasyon at pagbubunsod ng mga kumperensiya para maitanghal ang husay ng mga manunulat at mahasa ang mga ito sa paglalabas ng matitinong akda. Ang ganitong hakbangin ni Almario ay hindi maituturing na pansarili, dahil kaugnay nito ang patuloy na pakikibaka at mataas na bisyon upang mapayabong ang panitikang Filipino samantalang nililinang ang wikang Filipino. Magagawa ito ni Almario sa tulong ng kaniyang mga kaibigang nakikilahok sa pagtataguyod ng gayong diwain nang higit sa maitatakda ng programa ng kilusang lihim; o kaya’y sa samahang pinagpapala ng biyaya ni San Miguel.

Nang patalsikin sa kilusang lihim si Almario ay magbabago nang husto ang kaniyang pagtula, at masisilayan ito sa paghuhunos ng linyadong Peregrinasyon (1970) at Doktrinang Anakpawis (1978) tungo sa pagpapalawak ng tanaw sa mga aklat na Retrato at Rekwerdo (1984); Palipad-Hangin (1985); (A)lamat at (H)istorya (1986); at Kanton Para sa Limang Pandama (1987).  Patatalsikin din si Almario sa GAT (Galian sa Arte at Tula), bagaman si Almario ang pundador ng naturang kasapian, sanhi ng mga pagkakaiba ng panlasa sa politika. Itatayo ni Almario ang LIRA (Linangan sa Imahen, Retorika, at Anyo), at kahit ang mga unang kasapi nito ay dumanas ng intoleransiya sa ilang kasapi ng GAT dahil nagkataong nasa ilalim ng pangangasiwa ni Almario. Ngunit ang Rio Alma bilang makata ay magpapatuloy sa paglalabas ng mga aklat ng tula, na ang ganap na distilasyon ng mga kaisipang makabansa ay matutunghayan sa gaya ng Mga Retaso ng Liwanag (1990) at Muli, Sa Kandungan ng Lupa (1994). Ipinaliwanag ko na ito sa nauna kong akdang nagpapahalaga sa mga tula at poetika ni Rio Alma sa mahabang panahon.

Marahas bukod sa baluktot ang paglalahad ni Agulto hinggil sa kasaysayan. Aniya:

Buo ang dokumento ng gyera-patani sa hanay ng mga makabayang manunulat. Pinatindi ang polarisasyong ito ng sektor sa arte at literatura na kinakatawan ng grupong Rio Alma Versus Galian sa Arte at Tula bago at pagkatapos ng Edsa I— pero ang tawag ni Almario sa mga sumabak ay mga welgista sa Edsa.

Bago pa namatay ang GAT, nag-organisa agad si Rio Alma ng bagong pangkat pampanitikan na tatawagin niyang LIRA— (at biro nga sa akin ni Mike Bigornia noong nabubuhay pa—Liga ni Rio Alma). Ngunit sa opisyal na ngalan ay Linangan sa Arte Retorika at Awit [sic, Linangan sa Imahen, Retorika, at Anyo]. Sa LIRA magsasama-samang muli ang mga manunulat na barkada at tagahanga ni Rio Alma lalo na mula sa hanay ng kabataan sa Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas. At itutuloy ng UMPIL ang krusadang pampanitikan. Makokopo ng pangkat ni Rio Alma ang mga kontes at publikasyon. Sa Palanca, UP, NCCA, Aklat Adarna, Anvil Publishing, at mga coffe table book mula kung saan-saang ahensya ng gobyerno. May proyekto silang texttula at ang isang proyekto ng UMPIL— TULAAN SA TREN ay nagplano silang pag-usapan sa mansion-bakasyunan ng National Security Adviser Chavit Singson, kung saan kaaya-ayang magmiting pagkat malawak ang mansion-zoo kung saan pwede silang mag-obserba ng mababangis na hayop sa loob ng tahanan ng kanilang padrinong pulitiko.

May polarisasyon bang naganap sa hanay ng mga makata at manunulat, gaya ng ibig ipahiwatig ni Agulto? Wala, at ito ay kung pagbabatayan ang mga aklat at simulain ng dalawang pangkat. Nagkataon lamang na higit na masigasig ang LIRA sa lingguhan nitong palihan, bumagyo man at may rilim, samantalang ang GAT ay naupos dahil sa pag-aaway mismo ng mga kasapi nito. Hindi totoong tinalikuran ng LIRA ang pagsulat ng mga “tulang nakikisangkot” at sa halip ay inanyuan pa iyon ng higit na maselang pagdulog sa pananalinghaga at pamamaraan. At kahit ang LIRA ay walang taguyod ng kilusang lihim ay nagpasimuno ito sa mumunting pamamaraan upang mapasigla ang panitikang Filipino sa pamamagitan ng pagkatha, paglilimbag, pagsasalin, pagtatanghal, pakikipagpalihan, at pakikipagtalakayan sa iba’t ibang pangkat na sari-sari ang paniniwala o kulay. Ang ganitong pagsisikap ng LIRA ay may tangkilik ni Almario na bukod sa nagbibigay noon ng libreng palihan at nagpapatoma pa sa kaniyang natitirang kaibigan.

Totoong magwawagi ang mga kabataang makata at mangangathang tinuruan ni Almario sa mga timpalak pampanitikan at mabibigyan ng oportunidad na mailathala. Ngunit ang pagwawagi na ito ay hindi mababansagang “niluto” ni Almario dahil walang kapasidad si Almario na gawin iyon sa mahabang panahon. Nagkataon lamang na marunong tumuklas ng talento si Almario, at kumbaga’y nahuhulaan niya ang mga tao na may natatanging talentong nangangailangan lamang ng mahigpit na pagtuturo at paggabay. Ginawa ito ni Almario hindi bilang programang ang inaasahang resulta’y pananagumpay sa larangan ng politikang pampanitikan, bagkus sa pananagumpay ng panitikang Filipinas sa kabuuan. Sa aking mga pagdalo sa palihan ng LIRA, walang tuwirang dikta si Almario kung anong uri ng pagtula ang nararapat sundin. Malaya ang sinuman na isulat ang ibig niya. Gayunman, inaasahan sa LIRA ang mahigpit na pagpapahalaga sa kasiningan ng tula o akda, na kung iaangkop sa nilalaman nito’y higit na magtatampok ng makukulay na guniguni ng makata. Ipamamalas din ng LIRA ang pambihirang sigasig nito sa pagsusulat, na hindi masasabayan kahit ng matatandang tinale ng GAT. Kung babalikan ang winika ni Agulto, ang pananagumpay ng pangkat ni Almario sa larangan ng panitikan ay isang kontra-rebolusyon; ngunit masasabing kontra-rebolusyon lamang ito sa makitid, kumbensiyonal, at programadong mando ng kilusang lihim na ginagamit lamang ang tula o panitikan bilang kasangkapang pampolitika imbes na mahalagang bahagi ng sining.

Nakatiwarik yata si Agulto habang sinusulat ang kaniyang akda, at kung saan-saan sumusuot ang kaniyang talakay para pangatwiranan ang sinasabi niyang “makaagham na pagdulog” sa panitikan. Isinaad niyang “Kailangang sumabay ang Pinoy sa lohika ng kulturang ebolusyunista, siyentipiko, produktibo at makatao,” ngunit ang kaniyang paliwanag ay salát sa pruweba, at hilaw na hiram sa akda ni C.P. Snow at iba pang ebolusyonistang panlipunan, bukod sa malinaw na argumentum ad hominem sa mga binanatan niyang mga manunulat, gaya nina Zeus Salazar, Virgilio S. Almario, at Roberto T. Añonuevo, samantalang nanlilibak sa iba  habang binabanggit sina Lualhati Bautista, Pete Lacaba, at Bob Ong. Walang maaasahang pagbubunyag sa “virus na pangkaisipan” na ipinalaganap sa pamamagitan ng tula o poetika ang matutuhayan sa mababaw na kritika ni Agulto, at nabigyan sana ng pagkakataon na maurirat kung karapat-dapat ngang pag-aralan ang mga tula ng gaya nina Rio Alma at Añonuevo. May kalayaan ang sinuman na ihayag ang kaniyang opinyon, saliwa man o mababaw. Subalit pana-panahon ay kailangan itong ituwid; at kalusin ang dapat kalusin dahil sa pagpapalaganap ng basurang kaisipang nagkukunwang “makaagham, realista, at natural na pagdulog” sa panitikang ipinangangalandakan ng kagalang-galang, kataas-taasang makatang Tomas F. Agulto.

About these ads

Reaksiyonaryong Tula ni Tomas F. Agulto

Bahagi ng mahabang kasaysayan ng panitikang Filipinas ang paggamit sa tula bilang propaganda—kung hindi man programa—upang isulong ang ideolohiya ng isang kilusan o politika ng isang tao. Ang tula ay maaaring sipatin na bahagi lamang ng simulaing pampolitika, at yamang higit na makiling sa politika, ay hindi maaasahan dito ang mataas na uri ng estetika na posibleng hinihingi sa, o ipinapataw ng, sining. Ang estetikang maaasahan sa tula ay estetikang pampolitika, na sinisipat ang tula alinsunod sa linyang isinusulong ng partido imbes na malikhaing pagdulog na labas-sa-kumbensiyong indibiwalidad. Ang higit na mahalaga ay ang resultang pampolitikang mahuhugot sa tula, kung paniniwalaan ang partisanong makata, at ang tula ay nananatiling kasangkapan lamang gaya ng ibang materyal na bagay.

Ngunit ang tula ay higit sa kasangkapang pampolitika lamang. Ang tula ay maaaring magtaglay ng iba pang silbing higit sa kayang ibigay ng materyal na bagay, at kabilang dito ang kasiyahan, kaluwagan, at kabukasan ng isip na pawang makapagpapataas ng pagkatao. Ang tula, bagaman kayang magbunyag ng tunggalian ng mga uri at magpasimula ng himagsikan, ay makapagpapamalas din ng mga halagahang taliwas sa tunggalian o himagsikan, na kahit hindi makalulutas ng suliranin ng daigdig ay makapagbubukas ng pang-unawa at kalooban ng karaniwang tao. Ano ang ibig sabihin nito? Hindi maikakahon ang tula sa isang taguri lamang, gaya ng ibig ng ilang Marxista kuno. Ang pagtula ay hindi rin maikakahon sa dalawahang panig, na ang isang banda ay mabuti at puti samantalang ang kabilang banda ay masama at itim. At ang pagkasangkapan sa tula ay hindi monopolyo ng aktibistang makata, o dating aktibistang makata. Maihahalimbawa ang tulang “Huwag na po kayong tutula tungkol sa amin” (2009) ni Tomas F. Agulto:

Huwag na po kayong tutula tungkol sa amin

1 Huwag na po kayong tutula tungkol sa amin
2 Wala po kayong utang na loob sa masa
3 Gawin lamang ninyo ang inyong trabaho nang mahusay
4 Pagkat ginagawa namin ang aming trabaho nang walang alinlangan.

5 Huwag nyo [sic] po kaming pagtatakpan ng ilong
6 Hindi po namin ikahihiya ang ligamgam ng putik
7 Basta sigurado ang sirkulasyon ng bigas
8 At sibuyas, bawang, paminta sa buong bansa.
9 Basta laging may masarap kayong pulutan at ihaw-ihaw
10 Basta hindi kakalawangin at laging full tank ang kotse nyo araw-araw.

11 Sumusuot kaming parang mga alupihan sa ilalim ng lupa
12 Pikit-mata po kaming nakikiraan sa mga bitak sa bato ng lindol
13 Upang matiyak ang variety ng mga alahas sa inyong tenga at daliri
14 Upang sari-sari ang inyong mapagpipilian sa Ongpin
15 O sa Ayala Alabang.

16 Kahit dinadaan na lamang namin sa tulog ang hapunan
17 Tiyak na may darating na bigas at mais sa pamilihan
18 Hindi kami makapandadaya sa kalidad ng mais at bigas,
19 Kung kulang man ang timbang ng mga sako sa tindahan
20 Hindi na namin iyan kasalanan.
21 Wala pong natitira sa amin anuman.

21 Hindi ninyo kami maakusahan ng pandaraya o katamaran.

22 Hinahabol namin sa palaisdaan ang [mga] bangos at alimango
23 Sinisisid namin sa look ang mga kabibi, sea urchin at maliputo
24 Tambakol galunggong bariles dilis tandipil at abo-abo
25 Kung dumating sa inyong pinggan ang isda at bilasa
26 At makati na sa dila, hindi na po namin yan kasalanan.

27 Hindi ninyo kami maakusahan ng pandaraya o katamaran.

28 Sinusupil namin ang kati, inis at himagsik sa mga pabrika
29 Nagbubuwis kami ng daliri o kung minsa’y buong kamay sa imprenta
30 Nagkakaulser, nagkakaTB at kataka-taka
31 Kung bakit maraming niluluslusan gayong ice-tubig
32 Lang naman ang madalas na laman ng tiyan.

33 Hindi ninyo kami maaakusahan ng pandaraya o katamaran.

34 Hindi po ito pangungunsensya,
35 Hindi po kami umaasang kayo’y meron pa—
36 At hinding hindi rin ito pagbabanta.
37 Nagsasalita lang kami nang tahas, walang ligoy
38 Nagsasalita po kami tungkol sa mga bagay
39 Na aming nararanasan walang labis walang kulang.

40 Hinding hindi po kami makikipagtalo sa inyo nang basta-basta

41 Basta huwag na lang po kaming istorbohin sa bukid
42 Igalang po ninyo ang aming mabigat na pag-aantok
43 Saan man kami mahilata at abutan ng tulog
44 Hayaan ninyo kaming magpahinga.
45 Hayaan po ninyo kaming mapahinga.

46 Huwag ninyo kaming istorbohin sa pagpapahingalay
47 Nakangangawit din po kasi ang maghapong
48 Paghahasa ng itak at sundang.

49 Huwag na po kayong tutula tungkol sa amin.

Naglustay ng 388 salita sa loob ng 49 taludtod ang buong tula, kung tula mang matatawag ang nasabing akda. Payak lamang ang ibig ihatid nito: Huwag daw tulaan ng kung sinong makatang mahihinuhang burges ang pamumuhay ng mga anakpawis. Sasapit sa ganitong kabatiran kapag ibinukod ang dalawang panig. Una, ang panig ng personang nagsasalita na pabor umano sa mga dukhang mangingisda, magsasaka, at manggagawa. At ikalawa, ang panig ng kausap ng persona, na mahihinuhang negosyante, o kung sinong mayhawak ng kapangyarihan o kayamanan ng lipunan, at siyang isinasatinig ng makatang burges.

Kung uuriin nang maigi, ang winiwika ng persona ay tanging ang makatang nagmula sa uring anakpawis ang kayang tumula ng buhay ng mga anakpawis. Ang sinumang tutula hinggil sa anakpawis ngunit nagmula sa uring burges at naghaharing uri ay mabibigo, at maaaring maghatid lamang ng mga balighong interes na maaaring kinakatawan ng interes ng burgesya at naghaharing uri. Ang ganitong linya ng pag-iisip ay hindi na bago, at mahuhugot sa mga akda ni Jan Mukarovsky, at nagpapahiwatig lamang na ang kadakilaan ng isang likhang sining ay nakabatay sa halaga o pagpapahalaga na ipinapataw ng isang salinlahi tungo sa susunod pang salinlahi. Para sa anakpawistang persona, ang pagpapahalaga sa tula ay magiging makatotohanan lamang kung mula sa uring anakpawis, sakali’t ang uring anakpawis na ito ang maging dominanteng uri sa agos ng kasaysayan.

Nagmamadali ang ganitong pagbasa, at kailangan pang balikan ang tula. Sa unang unang saknong, nagpapayo ang pangmaramihang persona na huwag na daw tulaan ang mga anakpawis dahil “walang utang na loob sa masa” ang kanilang tiyak na kausap na makata. Gawin lamang daw ng makata [na burges] nang mahusay ang trabaho, dahil may trabaho din ang mga anakpawis. Ngunit ano ba ang trabaho ng makata? Hindi ba tumula? Ang pagtula nang matino ang pangunahing dapat asahan sa sinumang makata, at kung hindi bilib dito ang maramihang personang nagkukunwang anakpawis na tumutula rin, ang ganitong pagdududa ay dapat alamin pa nang malalim. Kung babalikan ang mga akdang Marxista, ang tula—o sabihin nang panitikan at sining—ay mula sa esperang pang-ideolohiya ngunit hindi kasintahas ng matatagpuan sa mga sistemang panrelihiyon, pambatas, o pampilosopiya. Maiisip dito na mababago lamang ang kamalayan ng taumbayan kung makikilahok ang uring anakpawis sa diskursong pampolitikang mailalahok sa tula; at hindi solusyon ang pagsasabing “huwag nang tumula ang mga makatang burges at elitista.”

Ang pagsasabing “huwag na kayong tumula hinggil sa amin” ay pasibong tugon sa diskursong inilalatag ng “naghaharing uri ng mga makata.” Wala itong inilalaang alternatibong hakbang na magbibigay ng katwiran sa himagsikang pangkaisipan at pang-estetika na pawang ibig salungatin ng anakpawistang persona. Kung ang estetikang silbi ng tula ay hindi maipapaliwanag kahit sa relatibong paraan sa panig ng anakpawistang persona, ang estetikang silbi ng tula ay mananatili lamang sa dati nitong lunan at mabibigong lumago para “para pagsilbihan ang masa.”

Sa ikalawang saknong, may pasaring ang persona hinggil sa prehuwisyo ng makatang burges laban sa mga anakpawis. Uulitin ang pasaring bilang retorikang pamamaraan sa mga taludtod 21, 27, at 33. Ngunit hindi ipinakilala nang maigi kung sino ang pinasasaringan. Upang maging kapani-paniwala kung may prehuwisyo mang ginagawa ang tiyak na kausap ng persona, ang tao na ito ay dapat ibunyag nang maipamalas ang diyalektikong ugnayan ng mga kaisipan at uring nagbabanggaan. Ngunit nabigong ipamalas yaon sa tula, at ang inilahad ay ang sawing kapalaran ng magsasaka, minero, tagalimbag, at mangingisda. Ang ganitong taktika ay matataguriang “epektong paawa” na nagtatangkang maging kalunos-lunos ang anyo o kalagayan ng uring anakpawis, sukdang maging romantisado, at ang sinumang kasalungat nitong uri ay magiging kontrabida. Laos na ang ganitong uri ng pagdulog sa tula, at kakatwang hindi nakapag-ambag kahit sa progresibong pakikibaka ng mga anakpawis.

Ang pahayag ng maramihang persona na “Hindi ninyo kami maaakusahan ng pandaraya o katamaran” ay pagpapahiwatig na nag-aakusa nga ng ganito ang kanilang kausap. Ngunit may ganito ba talagang akusasyon ang kausap ng persona? Wala, dahil hindi matibay na naipamalas sa tula kung sino ang tarantadong kausap ng persona at kung bakit nag-aakusa sila nang gayon. Ang pahayag ng persona ay maaaring sipatin na nagmumula sa baliw—na nakaririnig ng kung ano-anong tinig—at animo’y pinarurusahan ng guniguning makata na walang isinusulong o ipinagmamatwid kundi ang interes lamang ng uring burgesya at elitista. Payak lamang ang ibig ipaunawa ng tula: Na ang uring pinagmulan ng anakpawistang persona ang nagtatakda ng kamalayan nito at siyang mahuhugot din sa linyang isinusulong ni Karl Marx. Wala umanong magagawa kundi maghimagsik. Sa tula ni Agulto ang kondisyon ng paghihimagsik ay mababaw ang pagkakalugar sa agos ng kasaysayan, at ang konteksto ng anakpawistang persona ay nabigong maitampok ni maipahiwatig sa tula.

Binanggit sa taludtod 34 na hindi raw pangungunsiyensiya iyon ng persona sa makatang burges. Nagsasalita lamang daw ang persona nang tahas at batay sa karanasan “nang walang labis at walang kulang.” Ngunit hindi ito totoo. Ang pagsasalita ng persona ay hitik sa ligoy, at ang mga pasaring ay lihis na lihis sa pinatutungkulan. Ang persona—na nagtatangkang kumatawan sa uring manggagawa, magsasaka, mangingisda, minero, at dukha—ay nabigong maitampok sa kapani-paniwalang pamamaraan ang buhay ng anakpawis na inapi o kinawawa ng makatang burges sa mahabang panahon. Ang akusasyon ng “pandaraya at katamaran” ay isang meme na ipinalalaganap ng mga telenobela at sinaunang kuwentong komiks, at kung ito man ay gagamitin sa tula ay dapat higit na mabalasik at matindi na kayang rumindi sa sensibilidad ng mambabasa o makatang burges na pinatutungkulan. Kaya ang pahayag na “huwag ninyo kaming tulaan” ay sampal na bumabalik sa persona at hindi sa pinatutungkulang makatang burges.

Ang problema sa akda ni Agulto ay hindi naibukod ang “makatang burges” sa “uring burgesya” o “naghaharing uri” na patuloy na naghahasik ng pang-aapi at pandurusta sa mga anakpawis upang manatiling anakpawis ito sa habang panahon at manaig lamang ang naghaharing interes. Kung ang makatang burges ay siyang may kontrol sa produksiyon ng materyal na bagay sa lipunan, kabilang na ang panitikan, ito ang dapat linawin sa tula. Paano natitiwalag ang persona sa mga makatang burges? At paanong ang mga makatang burges ay nakapaghahari sa lipunan kahit sa puntong pagbilog sa kamalayan ng taumbayan? Hindi ito sinagot sa tula. Ang makatang burges ba ay “nang-iistorbo sa bukid” o baka naman ang tinutukoy ay “panginoong maylupa” lamang? Bagaman sinasabi ng persona na hindi ito “nagbabanta” sa tiyak na kausap ay mahihinuhang gayon ang ibig nitong ihayag, lalo kung sasapit sa mga taludtod 47–48 na hinggil sa maghapong “paghahasa ng itak at sundang” na pahiwatig ng pag-iisip ng madugong krimen.

Maitatanong: Para saan ang maghapong paghahasa ng itak at sundang? Para sa pahiwatig ng anakpawistang himagsikang mala-milenaryo? Sayang ang ganitong pagtatangka, dahil marupok at mababaw ang pagsusuri ng persona hinggil sa mga pangyayaring pampolitika, pangkabuhayan, at pangkultura sa lipunan. Kung may himagsikan mang ibig ang persona, ito ay dapat nakatuon sa pagbasag sa mga kumbensiyonal na pananaw ng pagiging anakpawistang makata, at anakpawistang kaligiran sa lipunan. Maaaring basagin din ng persona ang kumbensiyonal na pananaw ng makatang burges, ngunit ang masaklap, ang mga isinaad na hulagway patungkol sa makatang burges ay lumang-luma at pinagkakitaan na noon pa mang dekada 1970–1980 ng mga aktibistang makata.

Kung babalikan ang tesis ng tula, de-kahon ang pananaw na “hindi kayang tulaan ng mga makatang burges” ang buhay ng mga anakpawis. Kung ang pagtula ay ituturing na malikhaing pagsisinungaling—na ang realidad ng anakpawis ay naitatanghal sa ibang antas ng realidad, anyo, at pamamaraang di-kumbensiyonal—ang tesis ni Agulto ay mapabubulaanan. Kung ang pagtula ay pagsasaharaya ng buong lipunan, ang lipunang ito ay hindi lamang bubuuin ng anakpawis bagkus ng iba pang uri. May prehuwisyo lamang ang persona ng tula, at maaaring ito rin ang pananaw ni Agulto, na ang mga anakpawis ay matutulaan lamang ng mga makatang anakpawis, at ang pagtulang ito ay mahihinuhang nasa pagdulog na realistang panlipunan lamang. Posibleng may nakikitang ibang anggulo ang tinaguriang “makatang burges,” at ang anggulong ito ay maaaring nabigong maisahinaganap ng mga makatang anakpawis na linyado kung mag-isip at tumula.

Sa dulo, mahihinuhang ang pagrerebelde ng personang nagsasalita sa tula ay nakabatay sa sukal ng damdamin, imbes na sa matatag na lohika, at maaaring sanhi ng prehuwisyo rin ng nasabing persona laban sa ipinapalagay nitong “makatang burges.” Kung ipagpapalagay na ekstensiyon ni Agulto ang persona ng tula, si Agulto ay nagbabalatkayong anakpawistang makata, dahil nabigo niyang lagumin ang mahabang kasaysayan ng uring anakpawis at ang makulay nitong pakikibaka sa lipunan. “Huwag na kayong tutula tungkol sa amin” ang pamagat ng tula, at ang pamagat na ito ay marahil nagpapayo rin sa makatang Agulto na suriin ang kaniyang sariling akda na maaaring hindi na tumutugma sa kalagayan ng uring manggagawa, mangingisda, at magsasaka na pawang mga dukha at nagsusulong ng himagsikang pangkaisipan at pangkalooban. Ang pagtula ay nangangailangan ng natatanging kasanayan, sigasig, sensibilidad, at talino, at ang mga ito ang hinihingi kahit sa premyadong makata na gaya ni Tomas F. Agulto.

PAHABOL:  Para sa kaalaman ng lahat, ang kritika sa tulang “Huwag na po kayong tutula tungkol sa amin” ni Tomas F. Agulto ay hindi simpleng sagot sa banat ni Agulto sa aking tulang “Lawa ng Wala.” Hindi iyon “ganting-salakay” sa tula ni Agulto, kahit si Agulto ang unang umulos at nag-ingay upang magpapansin. Walang ginawang masusing kritika si Agulto sa aking tula, at ano kung gayon ang dapat sagutin? Kayang ipagtanggol ng aking tula ang sarili nito, at hindi gaya ng tula ni Agulto. Ang tula ni Agulto ay binigkas niya sa Kongreso ng UMPIL (Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas) nang may halong pang-uuyam at paglibak sa naturang organisasyon, at sa aking palagay ay dapat inuurirat nang maigi. Mababatid sa naturang akda ni Agulto kung karapat-dapat siyang bigyan ng parangal bilang makata, o kung dapat isumpa sa pagsulat “ng walang kawawaan.”

Pasig sa Pananaw ni Lope K. Santos

Naisipan kong maghalungkat ng mga lumang papeles at natagpuan ko itong si Lope K. Santos (1879–1963). Si Santos, na isa sa mga dakilang tao na maipagmamalaki ng Pasig, ay mahusay na makata, nobelista, kritiko, sanaysayista, editor, dalubwika, organisador, at peryodista. Bukod dito’y naging gobernador din siya ng lalawigang Rizal (1910–1913) noong ang Pasig ay hindi pa kabilang sa Metro Manila. Pagkaraan, nahirang siyang senador ng ikalabindalawang distrito, at umakda ng mga batas na nagpapahusay sa kalagayan ng mga manggagawa.

Masinop si Santos sa wika at sa pagkasangkapan ng mga talinghaga. Kahit ang simpleng tula hinggil sa kaniyang bayan ay nalalangkapan ng pagbabalik sa kasaysayang mahirap matagpuan sa kanonigong kasaysayang malaganap sa bansa. Heto ang isang halimbawang tulang pinamagatang “Pasig” (1930) na naglalangkap ng alamat, kasaysayan, pag-iral, at pangarap upang ang kinabukasan ay maging maaliwalas para sa lahat ng Pasigenyo:

PASIG

1 Aywan ko kung ikaw’y sa bundok na anak,
o kung bumukal ka sa tiyan ng dagat;
pagka’t sa lagay mong mababang-mataas
atubili ako kung saan ka buhat;
marahil bunga ka nang mag-isang-palad
ang Dagat na tabang at Bundok ng ulap
kaya’t sa kanila’y namana mo’t sukat
ang yaman ng laot at yaman ng gubat.

9 Tila Diwata kang galing Pamitina’y
nanaog at nupo sa may Kapasigan;
liwayway ang buhok, ang ulo’y Santulan,
ang mahabang Ugong ay bisig na kana’t
bisig na kaliwa ang Pinagbuhatan.
Malapad-na-Bato ang isang paanan,
saka ang isa pa ay Wawang-Napindan:
magtatampisaw ka sa Buting at Bambang.

17 Ang kasaysayan mo’y pangalan mo na ri’t
nasa pamagat mo ang iyng tungkulin;
habang panahon kang bantay ay baybayin
sa gaslaw ng tubig at sumpong ng hangin;
may bisig kang bato’t may paang buhangin,
may mukha’t katawang langit ng pananim;
hinga mo’y amihan, ulan ang inumin,
at gatas ng lupa ang iyong pagkain.

25 Nguni, tumindig ka, matandang Diwata’t
magmalikmata kang bumalik sa bata;
sa pagkalupagi’y lalo kang hihina’t
laging sa Panahong mapagsasagasa;
Sa Silanga’y muling iharap ang mukha’t
sumahod sa Araw ng diwang sariwa;
ikaw’y marami pang tungkuling dakilang
sukat kapiktan mo nang di-nagagawa.

33 Dalawampu’t anim ang bayan mong anak,
tatlong daan nayon ang apo mong ingat;
sinasagutan mo ang kanilang palad,
pagka’t ikaw’y siyang magulang ng lahat;
kung ikaw ang unang hihina-hinamad
at sa pagkaupo’y bahagyang titinag. . .
ang nasasakop mong kabunduka’t dagat
balang araw’y siyang sa iyo’y lilimas.

41 Hindi na panahon ng pag-aantabay
sa dating ng mga kusang kapalaran;
ang mga himala’y huwag mong asaha’t
dina nakukuha ang buhay sa dasal;
ang awa ng Poo’y wala sa simbahan,
kundi nasa bukid, ilog, pamilihan,
sa tulo ng pawis at ulong may ilaw. . .
Sawa na ang Diyos sa mga batugan!

Isinulat ni Santos ang tula noong kapanganakan ni Francisco Balagtas, Abril 2. Binubuo ng anim na saknong ang tula, at bawat saknong ay may walong taludtod na lalabindalawahin ang pantig at isahan ang tugma. Ang unang saknong ay hinggil sa maalamat na pagtatalik ng lawa ng Laguna at kabundukan ng Rizal, na ang supling ay Pasig. Lumulusog umano noon ang Pasig sa tubig-tabang na mulang ilog hanggang lawa (na pawang tumutulong sa pagsasaka) at sa karatig nitong mga bundok na mapagkukunan ng mga aning pananim, prutas, at halamang-ugat.

Ang ikalawang saknong naman ay paghahalintulad sa isang diwata, na ang katangian ay hango sa taglay ng iba’t ibang lugar, gaya ng Bambang, Buting, Malapad na Bato, Pinagbuhatan, Santulan, Ugong, at Wawang-Napindan. Ang nasabing diwata ay tila nagmula sa Pamitinan (Montalban, Rizal) na naging makasaysayan noong himagsikan laban sa mga Kastila nang ihayag ng Katipunan ang paghihimagsik at pagsasandugo ng mga Katipunero. Susuhayahan ng ikatlong saknong ang ikalawa, na ang bawat pangalan ng pook ay isa nang kasaysayan at pinagpapala ng magandang klima, lupain, at tubigan.

Kaugnay nito, humihimok ang personang nagsasalita sa tula na huwag pumanatag sa gayong kalagayan. Marami pa umanong dapat gawin at asikasuhin. Hindi dapat maging kampante at tatamad-tamad. Kaya sa pangwakas na saknong, humihimok ang tulang iwaksi sa isip ang laging paghihintay. Huwag umano umasa sa dasal. Ang poon ay wala sa simbahan kundi nasa bukid, ilog, at pamilihan na pawang kumukupkop sa mga tao na nagsisikap at nagpapagal upang makaraos sa paghihirap. Ang ganitong linya ng panghihimok ay mahihinuhang hango sa mga aral ng Katipunan nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto, na nananawagan sa mga kapuwa Tagalog na umasa sa sariling sikap at hindi sa ipinangangakong langit na walang katiyakan kung kailan matutupad.

Nagkatotoo na ang tulang ito ni Santos. Ang Lungsod Pasig, na pinangangasiwaan ngayon ni Alkalde Bobby Eusebio, ay malaki na ang ipinagbago kaysa noong nakaraang panahon. Maayos ang mga pagawaing-bayan sa lungsod, mabilis ang serbisyo ng pamahalaang lokal, malilinis ang kalye, naisaayos ang palengke at iba pang impraestruktura, at sumisigla ang samot-saring negosyo, bagaman mapupuwing ang tumitinding trapiko ng mga sasakyan dahil binuksan sa apat na panig ang Pasig. Maaaring simula ito ng bagong mukha ng Pasig. Ang Pasig na lunggati ni Santos ay maaaring nagkakabuto’t laman sa ilalim ng pamamahala ni Eusebio, at tanging ang taumbayan ang makapagsasabi kung nagtagumpay o nagkulang ang nasabing alkalde.

Samantala, nagtataka lamang ako kung bakit hangga ngayon ay walang pagpapahalaga kay Santos lalo sa mga paaralang nakapaloob sa Pasig. Panahon na para muling pahalagahan si Lope K. Santos at angkinin ng mga taga-Pasig, at maaaring simulan ito kahit sa pagtataguyod ng mga silid-aklatang nakatatak ang kaniyang maningning na pangalan.

Parol at Aginaldo mula sa Dalawang Dakila

Mahigpit na magkaribal sa balagtasan at koronasyon ngunit matalik na magkaibigan sa tunay na buhay sina Jose Corazon de Jesus at Florentino T. Collantes. Sila ang pinakatanyag na pares sa buong panahon ng balagtasan—at hinangaan ng mga kapuwa makata at hinabol ng mga babae—dahil kapuwa sila nagtataglay ng mataginting na tinig sa bigkasan at husay sa matulaing pangangatwiran. Higit pa rito, sina De Jesus at Collantes ay mga lantay na makata, at bihasa sa pagkatha ng mga tulang pasalaysay. Maihahalimbawa ang dalawa nilang piyesa na pumapaksa sa kapaskuhan. Ang tula ni De Jesus ay tungkol sa parol, samantalang ang tula ni Collantes ay hinggil sa batang dukhang namamasko.

Ang Magandang Parol
ni Jose Corazon de Jesus

Isang papel itong ginawa ng lolo
may pula, may asul, may buntot sa dulo;
sa tuwing darating ang masayang Pasko
ang parol na ito’y makikita ninyo.

Sa aming bintana doon nakasabit
kung hipan ng hangi’y tatagi-tagilid,
at parang tao ring bago na ang bihis
at sinasalubong ang Paskong malamig.

Kung kami’y tutungo doon sa simbahan
ang parol ang aming siyang tagatanglaw,
at kung gabi namang malabo ang buwan
sa tapat ng parol doon ang laruan.

Kung aking hudyatin tanang kalaguyo,
mga kapwa bata ng pahat kong kuro,
ang aming hudyatan ay mapaghuhulo:
“Sa tapat ng lolo tayo maglalaro.”

Kaya nang mamatay ang lolo kong yaon,
sa bawat paghihip ng amihang simoy,
iyang nakasabit na naiwang parol
nariyan ang diwa noong aming ingkong.

Nasa kanyang kulay ang magandang nasa,
nasa kanyang ilaw ang dakilang diwa,
parang sinasabi ng isang matanda:
“Kung wala man ako’y tanglawan ang bata.”

Inilalahad ng “Ang Magandang Parol” (1928) ang kuwento ng lolo na nakaugaliang gumawa ng parol tuwing kapaskuhan. Ang naglalahad na persona ay isang apo, na inilarawan ang silbi ng parol mulang palamuti at tagatanglaw hanggang sagisag ng mga batang naglalaro tuwing gabi. Mahihinuhang ang parol ay hindi na lamang sagisag ng tala na tumanglaw sa sabsaban nang isilang ni Maria si Hesus. Ang parol, sa pananaw ng personang bata, ay tagapagpagunita ng diwain at katauhan ng lolo sa kaniyang apo. Pumanaw man ang lolo, magbabalik ang kaniyang alaala tuwing kapaskuhan dahil sa magagandang karanasang idinulot niya sa kaniyang apo, at kabilang na dito ang paglikha ng marikit na parol tuwing kapaskuhan. Ang parol, gaya ng sinaunang bituin, ay inaasahang magniningning at tatanglaw sa isip at kalooban ng bata kahit sabihing naulila na ang bata.

Sa tula ni De Jesus, ang parol ay lumalampas sa silbi nitong maging palamuti lamang sa bahay o simbahan. Ang simbolo ng parol ang higit na mahalaga, at kaugnay ng simbolikong liwanag na inaasahang gagabay sa paglaki ng bata at hahalili sa paggabay ng lolo sa kaniyang apo. Nadaragdagan ang kargang pahiwatig ng parol dahil iyon ay hindi karaniwang parol na mabibili sa merkado. Ang parol ay nilikha ng lolo, kaya nagkakaroon ng halagahang sentimental sa panig ng bata. Nagsisilbi ring tagapamagitan ang parol sa lolo at bata, at sa parol na ito isinasalin ng bata ang kaniyang pagpapahalaga sa lolo niyang minamahal.

Naiiba naman ang rendisyon ni Collantes sa kaniyang tulang “Dahilan sa Pasko” (1929). Heto ang teksto ng buong tula.

Dahilan sa Pasko
ni Florentino T. Collantes

Nagsabit ang parol, at ang mga ilaw
sa lahat ng dako’y iba’t ibang kulay.
May tugtugan dine, doon, may awitan
sa kabi-kabila’y naghahalakhakan.
Inuman ng alak, kalansing ng pinggan
binata’t dalaga’y nangagsasayawan. . .
Noche Buena noon, ipinagdiriwang
ang Banal na Bata sa Kanyang pagsilang.

Ngunit itong mundo’y katulad ng saga
“Ang kabila’y itim, pula ang kabila.”
Hanggang nagsasaya ang maririwasa
ay naghihimutok ang mararalita.
Sa gabi ring yaon ng awit at tuwa
ay may isang Inang kalong ng pagluha.
Ibig mang magsaya ay walang magawa;
ibig mang kumain, ang makai’y wala.

Papa’no’y ang kanyang asawa’y may sakit
may ilang linggo nang nahiga sa sakit.
Ang inaasahang matipunong bisig
noon pa ba naman mahapo’t mangawit.
Ngunit hindi ito ang lalong hinagpis
kundi ang kawawang anak nilang ibig.
O! Pasko na búkas! Ngunit walang damit
itong anak nilang sukat na magamit.

O! Pasko na búkas! Sa mga lansangan
ang maraming bata’y magsisipamasyal.
Magsisipamaskong may bagong bihisan
at magsisikain sa mga handaan.
Ngunit tangi kayang anak niya lamang
ang di makikita sa gayong lakaran?
Ang anak ng iba’y nagkakatuwaan
itong kanyang anak ay tatanaw-tanaw.

Ang kinabukasa’y parang nakikita’t
naguguniguni ng kawawang Ina:
Ang maraming batang nakapamasko na
may dalang laruan at kay-saya-saya;
ngunit itong bunsong bunga ng pagsinta
ay titingin-tingin at mamata-mata.
Ito palang Pasko’y lalo pang mapakla
kung dumating itong nagdaralita ka!

Ngunit ang naisip ng Inang may lumbay
dulutan ang anak ng kaligayahan.
Kung kaya’t noon di’y binuksan ang kaban
hinugot ang saya na ipinangkasal;
tinahi noon din at pinaglamayan
at ginawang baro ng anak na hirang.
Saka nang dumating ang kinabukasan
halos naluluhang bunso’y binihisan.

At pinapamaskong katulad ng lahat
na maraming bata na tigib ng galak.
Ngunit itong batang walang kamag-anak
parang sinusundan ng masamang palad.
Ang iba’y mayroong perang tinatanggap
dapuwat sa kanya ay walang lumingap.
Pati pala Pasko’y meron ding mahirap
at ang aginaldo’y hindi rin laganap.

Ang kawawang bata, tuwing mananaog
ang napagpaskuha’y luha at himutok.
Yaong ibang bata ay tigib ng lugod
at sa aginaldo’y nagkakampuputot.
Malata man siya at nadadayukdok
sa mga handaa’y walang nagpatulog.
Hanggang sa marating ang bayang kanugnog
walang nagkamaling kamay na nagkupkop.

Nang papauwi na sa kinahapunan
maputi sa gutom, malambot sa pagal.
Sa maraming bata ay napahiwalay
nadaan sa isang magarang tahanan.
“Magandang Pasko po!” ang bating magalang
ngunit nabulagta ang lunong katawan.
Dalawang matandang kapwa namamanglaw
ang siyang naawang ang bata’y tulungan.

Nang mahimasmasan ang kulang ng palad,
tanong ng matanda: “Kangino ka anak?”
Ang kawawang bata sa pagpapahayag
sa matang malamlam nanalong ang perlas.
Itong mag-asawa sa pakikimatyag
ang dibdib ay halos magiba’t mawalat.
At di pa man tapos ang pagsisiwalat
niyakap ang batang luha’y nalalaglag.

Ito palang batang palaboy lansangan
ay anak ng bunso nilang minamahal;
ng mutyang dalagang nang minsang magtana’y
di na pinapanhik sa mahabang araw.
Ito palang batang lipos kagutuman
ay kanilang apo’t dugo nilang tunay.
Samantalang sila’y nasa kayamanan
ama’t ina nito’y nasa kahirapan.

At ang nagkalayong puso sa pag-ibig
dahilan sa Pasko’y muling nagkalapit.
Ang namaskong bata nag muling magbalik
kasama ang ingkong at ang impong ibig.
Masaya na ngayon at wala nang galit,
nakatkat sa diwa ang mga hinagpis.
Kung kaya’t ang dating nagkalayong dibdib
dahilan sa Pasko’y muling magkadikit.

May apat na bahagi ang tulang sinipi kay Collantes. Una, ang pananabik at pagsasaya ng buong bayan dahil sa pagdating ng araw ng pasko. Ikalawa, ang lungkot ng isang dukhang mag-anak, at pagnanais ng ina na bigyan ng damit ang kaniyang anak at pagalingin ang sakit ng bana. Ikatlo, ang pamamasko ng bata at kabiguan nitong makapamasko. At ikaapat, ang pagkakatuklas ng bata sa lolo’t lola niyang maykaya—na dating nagtampo at itinakwil ang anak nilang babaeng nakipagtanan sa kaniyang kasintahan—at nang bandang huli’y nakipagbati sa kanilang anak.

Ang tula ni Collantes ay maituturing na kuwento bagaman nasa anyong patula. Inilalahad sa tula ang dalawang panig ng mga uring panlipunan (i.e., mayaman at mahirap), at depende sa uring pinagmulan ng isang mag-anak ay nakasalalay doon ang kanilang kaginhawahan. Ang pasko ay mahihinuhang umabot na sa yugto ng pagiging materyalistiko ng mga tao, na ang kaligayahan ay laging ipinapantay sa dami ng handa, regalo, panauhin, at pagsasaya. Sa kabila nito, ipinakita rin sa tula na ang kapaskuhan ay pagsasabuhay ng tunay na pagmamahal ng magulang sa kaniyang anak, gaya ng pagsasakripisyo ng inang tahiin ang damit na anak kahit ang tela ng damit ay mula sa kaniyang kasuotang pangkasal.

Ang pamamasko ng mga bata sa bahay-bahay ay matagumpay ding nailahad sa tula. Ngunit ang gayong pamamasko ay depende sa bata, at malimit nakararanas ng deskriminasyon ang mga batang dukha dahil ni kusing ay hindi sila nagkakapalad na abutan sa mga pinamamaskuhang tahanan. Kung ang mayayamang bata ay hindi kinakailangang mamasko (dahil maaaring ipinadadala na lamang sa kanila ang regalo at aginaldo), ang mga dukhang bata ay kailangang maglakad at magbahay-bahay nang buong maghapon at magbaka-sakali sa mabuting kalooban ng mga tao.

Ang kabiguan ng batang makapamasko ay magbabago sa dakong huli. Hindi man nakapamasko ang bata ay tinanggap niya ang pinakamahalagang regalo: ang pagkakatuklas sa kaniyang lolo at lola. Ang lolo at lola na pawang nabagbag ang loob sa bata ay natuklasan din na iyon ang kanilang apo. Ang bata ang nagsilbing tagapamagitan sa ina ng bata at sa mga magulang nito. Ang pagbabagong-loob ng lolo at lola tungo sa kanilang anak na babae ay pagwawakas din ng pangungulila sanhi ng pagkakawalay ng anak sa magulang.

Higit pa rito, ang ipinangangakong magandang bukas para sa bata ay mahihinuha sa posibilidad ng pagtulong ng maykayang magulang sa kanilang anak na naghihirap sa kasalukuyan. Ang bata ay masasabing nagtamo ng ibayong ginhawa kaysa kaniyang mga kalaro at kaibigan, dahil hindi lamang mabubuo ang pamilya kundi makapagsisimula rin ng bagong relasyon sa panig ng mga magulang at anak. Ang bata ang mahihinuha ring tagapagligtas sa materyal na kahirapan ng kaniyang mga magulang, at tagapagligtas din sa kalungkutan o pangungulila ng kaniyang lolo at lola. Sa tula ni Collantes, ang esensiya ng pasko ay nasa bata na inaasahang magiging pag-asa ng bagong henerasyon.

Ang tula ni Jose Corazon de Jesus at ni Florentino T. Collantes ay rumirikit dahil iniangkop iyon upang bigkasin at pagnilayan ng madla ang mga konseptong gaya ng pagmamahal, pagpapamilya, kapaskuhan, pagreregalo, at palamuti. Ang mga salita ay madaling mauunawaan ng babasa o makaririnig, at magaan ang taktika ng pagsasalaysay dahil ang mga dalumat ay matalik sa puso ng taumbayan. Gayunman, ikinukubli ng gayong gaan ang bigat ng diwaing ipinahahatid ng tula: Na ang pagtuklas sa kapaskuhan ay higit sa kayang ibigay ng materyal na bagay. Ang parol ni De Jesus at ang aginaldo ni Collantes ay lumalampas sa mga orihinal nitong silbi at pagpapakahulugan, kaya ang dating pagkakaunawa sa mga panlabas na katangian ng kapaskuhan ay napapalitan ng matiim na pagpapahalaga sa pakikipagkapuwa, paggunita, at pagmamahal.

Candon: Isang Pagbasa sa Epiko ni Reynaldo A. Duque

Kampanaryo, kuha ni Bobby Añonuevo

Kampanaryo sa Ilokos

Nakasisindak sa unang tingin ang epikong Candon (2000) ni Reynaldo A. Duque na nagwagi ng unang gantimpala sa timpalak ng Philippine Centennial Commission. Ngunit kapag binasa ang buong akda’y madaling sundan, gaya ng pagsubaybay sa isang nobelang patula. Nakapanghihinayang at hindi pinansin ng mga kritiko ang epiko ni Duque; at kahit sa hanay ng mga Ilokanong manunulat ay walang gumawa ng masusing kritika ukol doon na maituturing na pagkaligta sa pinakamasigasig, at marahil pinakatanyag, na manunulat na Ilokano sa panahong ito.

Binubuo ang Candon ng 8,816 saknong, at bawat saknong ay may tigwawaluhing taludtod na isahan ang dulong tugma. Bawat saknong ay may sukat na 14,14,7,14,14,7,7,14 na magandang pagtatangka dahil lumilihis ito sa nakagawiang lalabindalawahing pantig na awit ni Balagtas at sa mapag-eksperimentong padron ng Ang Pangginggera ni Lope K. Santos na may sukat na 12,12,6,12,6,12 ang bawat saknong. May limang aklat ang epiko, ito ang taguri ni Duque, at bawat aklat ay hinati sa tatlong bahagi, na ang bawat bahagi ay binubuo ng tatlumpung saknong. Ang Candon ay tumatalakay sa buhay at pakikipagsapalaran ni Isabelo Abaya; at ang maalamat niyang kabayanihan mulang Kailukohan hanggang pakikipag-alyansa sa Katipunan ni Bonifacio ang ilan lamang sa papaksain ng salaysay.

Ilalarawan sa epiko sa pamamagitan ng isang mahihinuhang Ilokanong tagapagsalaysay ang Kailukohan, partikular ang Candon, bilang ideal na pook mulang pagbanggit sa mito nina Angalo at Aran hanggang makasaysayang pakikihamok ng mga bayaning gaya ng mga Abaya, Guirnalda, at Ricarte. Ang pagiging ideal ng pook ay mahihiwatigan sa pagbanggit sa likas na kaligiran—na may magandang klima, mayamang lupain, at mapagpalang tubigan—at itatanghal na “bayan ng mga magbubukid.” Palabis din ang pagpuri sa katangian ng pangkalahatang Ilokano, gaya ng “masikhay,” “relihiyoso,” “matapang,” “marunong makipagkapuwa,” “liping Saluyot,” “marangal,” “sintigas ng batong buháy,” “mapagkumbaba,” at mataas ang pagpapahalaga sa “puri.” Ngunit ang lahat ng ito’y magbabago pagsapit ng mananakop na Espanyol, at ang dating malayang Ilokano ay maghuhunos na busabos, alipin, at masamang loob, alinsunod sa pananaw ng kolonisador.

Kung positibo ang tingin sa Ilokano, kabaligtaran naman ang mga kontrabidang Fray Rafael Redondo at ang mag-amang Nilo at Alvaro de Gracia, na pawang inilarawang mabalasik, malayaw, gahaman, at malibog na ibig kandiin ang sinumang makitang dalaga. Ang paglalarawan ay de-kahon, gaya ng “ulupong” lagi ang kaaway kung hindi man “duwag” na kawangis ni Lusiper, at parang pelikula noong panahon ng kopong-kopong na ang mga kontrabida ang sukdulan ng kasamaan, ang anti-tesis sa katauhan ng mga bidang gaya nina Isabelo Abaya at Salacnib Arquero na pawang may makalangit na kabutihan. Kahit ang deskripsiyon sa mga babaeng sina Imnas at Saniata ay palabís at animo’y pawang diwata o diyosa, reyna ng uniberso, at pinakamagandang hayop, bukod sa nagtataglay ng mga katangiang mayumi, masunurin, matatag, at mapagmahal. Inulit lamang ni Duque ang mga sakit sa pagkatha ng mga Balagtasista noon.

Ilulugar ng tagapagsalaysay ang himagsikan sa Candon sa mahabang kasaysayan ng himagsikan sa Kailukohan, at kabilang dito ang Cagayan, Gran Cordillera, Kalinga, Pangasinan, at Zambales, at babanggitin ang mga pakikibaka ng gaya nina Magalat, Andres Malong, Juan Caragay, at Juan de la Cruz Palaris. Ngunit higit pa rito, pahahalagahan ang himagsikan sa Candon na kaugnay ng pakikibaka ng Katipunan (Kataas-taasan, Kagalang-galang na Katipunan ng mga Anak ng Bayan) ni Andres Bonifacio at lalampas sa maalingasngas na Kasunduan sa Biyak na Bato. Ang tagpo sa labas ng Candon ay pagsasadula sa mga posibleng nasaksihan, nadama, at naisip ni Isabelo Abaya bilang kalahok sa pakikibaka laban sa mananakop hanggang pagsasalong ng sandata makaraan ang Kasunduan sa Biyak na Bato. Mababanggit din sa epiko ang maikling ng lagom ng himagsikan sa gaya ng Bulakan, Maynila, at Cavite, at kung paano napasok sa eksena si Isabelo Abaya at ang Sigaw sa Candon.

Bagaman ang pamagat ng epiko ay “Candon,” hindi naman talaga Candon ang pangunahing tuon ng epiko bagkus si Isabelo Abaya. Animo’y talambuhay ni Belong, ang palayaw ni Abaya, ang isinapelikula, at babanggitin sa salaysay ang ugat niya mula sa katutubo’t maalamat na bayaning Abay-a hanggang sa angkang maykaya sa Candon. Gayunman, hindi naman nalinang nang husto kung paano yumaman ang angkan ng Abaya sa Candon, at kung bakit napabilang agad ito sa uring ilustrado-prinsipal. Ipakikita rin ang pagkamulat ni Belong sa pang-aapi ng mga Espanyol, na pangungunahan ni Fray Rafael Redondo, ng mag-amang Nilo at Alvaro de Gracia, kasama ang mga boluntaryong kawal at guwardiya sibil. Mamumundok si Isabelo makaraang ibilanggo ang kaniyang mga kaanak dahil sa pekeng paratang ni Fray Redondo; magpapakadalubhasa sa paghawak ng armas at sa sining ng pakikihamok, gaya ni Rambo, doon sa liblib na pook; at mangangalap ng mga tauhan sa hanay ng mga pangkat etniko ng Ilokos upang bumuo ng hukbong panlaban sa mananakop. Magbabalik siya sa bayan ng Candon na parang koboy na sakay ng puting kabayo, maghihiganti kina Fray Redondo at Alvaro de Gracia na gumahasa at pumatay sa kasintahang si Imnas. Makikipag-alyansa siya kay Bonifacio, at magwawakas ang nobela sa pagputok ng himagsikan at pagtataguyod ng bagong gobyerno.

Estetika ng Epiko
Ang totoo’y hindi masinop sa tugma at sukat si Duque bilang makata. Sablay ang tugmaan ng awtor lalo sa paggamit ng pandulong tugmang nagwawakas sa patinig, at kahit ang may impit na malumi at maragsa ay itinutugma niya sa pulos malumay o mabilis na bigkas. Maaaring may kinalaman dito na ang bigkas ng mga salita sa Ilokano ay walang malumi o maragsa; gayunman, hindi ito dapat maging dahilan yamang ang ginamit ni Duque ay hindi wikang Iluko bagkus Filipino. Maihahalimbawa ang mga saknong 6-7, Kanto X:

6
Bilang unang hakbang, kinausap ni Don Nilo
Si Don Guillermo Alviar, ang capitan del pueblo.
Isinnunod din dito
Si Abel Aparici, tenyenteng maginoo
Ng mga guwardia civil, at nayag naman ito.
Tatlo silang bumuo
Sa pangkat bilang sugo
Sa pamilya Abaya at makipagkasundo.

7
Kaya nang hapong iyon, sa maluwag na sala
Ng malaking casa ni Don Proceso Abaya,
Umagong nang sagana
Ang mamahaling vino, galing pa sa Espanya.
Noroon sina Don Proceso’t Donya Severa
At gayundi’y kasama
Si Fernando Abaya,
Ang anak ng pari, ngunit si Belong ay wala!

Mapapansin sa saknong 6 na ang may impit na mga salitang “bumuô,” “sugò,” at “makipagkasundò” ay itinugma sa walang impit na “Nilo,” “pueblo,” “dito,” “maginoo,” at “ito.” Sa saknong 7, mauulit ang mali at itutugma ang maragsang “walâ” at maluming “saganà” sa malulumay na “sala,” “Abaya,” “Espanya,” “Severa,” at “kasama.” Hindi gumawa ng ganito si Francisco Balagtas, at kahit ang mga balagtasistang sumunod sa kaniya sa kaniyang bakas.

Bukod sa maraming sablay sa tugmaan, maipupuwing din sa akda ni Duque ang kawalan ng disiplina sa hati (caesura), yamang ang kaniyang mga taludtod ay naglalaro sa lalabing-apating taludtod na napakaluwag, at maaaring hatiin sa 7/7. Sumasablay din siya sa sukat ng mga taludtod, at maihahalimbawa ang mga saknong 20 at 22, Kanto 2, Ikalawang Bahagi. Bagaman mga panlabas na aspekto lamang ito ng tula, ang paglitaw ng nasabing pagkakamali sa sukat at tugma ay makapagpapagaralgal kapag binasa nang malakas ang kaniyang tula, at makapagpapahina sa panloob na aspektong tumutukoy sa nilalaman ng epiko.

Ang totoo’y mahilig maglustay ng salita si Duque sa kaniyang epiko. Maihahalimbawa ang seksiyong “Mutya ng Bagani Ubbog” (Kanto 4, Ikalawang Bahagi), na tumalakay sa katauhan ni Imnas. Paulit-ulit ngunit hindi umaandar ang papuri sa kagandahan ni Imnas, at kahit ako ang kasintahan niya ay mabubuwisit ako sa gayong pasukdol na paglalarawan:

4
Sa Bagani Ubbog, mayroon ngang isang hiyas
Na ang kumandili ay lipaking mga palad
Sa hardin, siya’y rosas
Tampok na mutya’t bighaning wala pang katumbas
Ipinaglihi sa kariktan ng maiilap
Na bulaklak sa gubat
Aliw siyang matimyas
Na dinidilig ng mga hamog ng pagliyag.

5
Sumipot siyang sagpaga sa sakbibi ng gabi
Marahil, upang maitago sa kuko ng imbi
Mabulas siyang binhi
Ng lahi ni Ilokano sna sakdal lunggati
Kutis ay ipinagmamalaking kayumanggi
Patubo ng pagkasi
Isang batubalani
Na ang angking gayuma ay walang maiwawangki.

6
Sa isang maralitang kubong pugad ng tuwa
Isinilang si Imnans, lamina ng pagsinta
Anak man ng dalita
Na sa kanayuna’y lagi nang sumasalanta
Dumating siyang aliw na ang kakambal ay tala
Sa umaga, diwata
Ng bukid at tumana
Sa sakbibi ng nayong kadluan ng ligaya.

Sa ganitong paglalarawan, si Imnas ay waring isinilang na ngunit magbabalik uli sa sinapupunan upang iluwal muli sa iba’t ibang pagkakataon. Hindi lamang dito nagtatapos ang gayong paglalarawan, at sa mga susunod na saknong ay mababanggit ang kaniyang pagdadalaga na iuugnay pa rin sa talulot at sa de-kahong pananaw sa dalagang tagabukid.

Mabuway sa kabuuan ang balangkas ng epiko. Mapaiikli ang epiko sa sangkatlong bahagi nito, at ang ibang salaysay hinggil sa digmaan ay walang nadagdag na kakaiba, na magpapalutang sa malikhaing guniguni na pupuno sa mga puwang sa kasaysayan. Ang transisyon ng mga tagpo, halimbawa sa Kanto I hanggang Kanto 2, ay hindi madulas na naipakita ang pangkalahatang paglalarawan ng Ilokano na tumungo sa tiyak na paglalarawan kay Belong. Sumasablay din si Duque sa paggamit ng paghahambing at pagtatambis sa mga katangian ng tao sa katangian ng insekto, hayop, ibon, halaman, at iba pang bagay, at pangunahin na rito ang paggamit ng hulagway ng alakdan bilang manghihimagsik. Mapupuwing din ang paraan ng pagsasalaysay, na kung minsan ay pabarok at kung minsan ay melodramatikong humahangga sa kakornihan. Ang deksripsiyon halimbawa kay Belong na may kabayong puting tinawag na “Bannawag” (i.e., Liwayway) ay tila hiniram na tagpo sa pelikulang Zorro na kulang na lamang ay magsisirko si Belong at magsuot ng maskara’t kapa ng kabalyero. Biglaan din ang pagsulpot nina Belong at Salacnib tuwing may pagtatangkang lapastanganin ang mga babae, na nakayayamot dahil kumita na ang gayong paraan sa mga pelikula.

Ang pinakamabigat na maipupuna sa epikong Candon ay nabigong linangin kung ano ang gumagabay na ideolohiya kina Isabelo, Salacnib at ng magkapatid na Guirnalda sa kanilang ipinundar na kilusang umanib sa Katipunan. Dito puwedeng maglaro si Duque ngunit nakaligtaan niya habang abala sa pagsasalaysay sa mga sekundaryong tagpo ukol sa pag-iibigan ng magkasintahan o pag-aalala ng magulang sa kinabukasan ng anak. Malabo ang rekonstruksiyon ng ideolohiya at lunggati sa salaysay ni Duque, at mahihinuhang kaya lamang naghimagsik sina Isabelo, Salacnib, at magkapatid na Guirnalda ay dahil inagrabyado ang kani-kaniyang pamilya (at ang kani-kaniyang ekonomikong poder) nina Fray Redondo at mag-amang De Gracia, bukod sa nilaspatangan sina Saniata at Imnas na kasintahan nina Salacnib at Isabelo. Sa ganitong pangyayari, maiisip na ang pag-aaklas ni Isabelo ay higit na pansarili kaysa pambansang pagdulog. Ang papel ng mga pangkat etniko ng Ilokos ay pawang palamuti lamang, at hindi naipakita ang aktibo nilang ambag sa diwain at pangarap na kabansaan. Pasibo ang mga pangkat etniko, at napakadali nilang nahimok ni Belong kahit sabihin pang si Belong ay may dugo umanong katutubo. Mababaw din ang pagkamulat ni Isabelo hinggil sa  kaalipnan at kalayaan at kabansaan, at reaksiyonaryo ang kaniyang tugon sa kolonisasyon, at maraming maipipintas dito ang mga kritiko. Kahit ang konsepto niya ng “Katagalugan” ay limitado at panrehiyon, na taliwas sa konsepto nina Bonifacio at Jacinto na tumutukoy sa “Katagalugan” bilang buong bansa (basahin halimbawa, ang saknong 4, Kanto 5, Ikalawang Bahagi).  Maingat din sina Bonifacio at Jacinto sa paggamit ng salita, at hindi nila gagamitin ang taguring “Filipino” o “Republika Filipina” at pipiliin ang “Tagalog” at “Haring Bayang Katagalugan” na magagamit ng lahat ng taal na mamamayan sa kapuluan. Mahalagang linawin din ni Duque ang konsepto ng kabayanihan sa epiko. Sa Katipunan nina Bonifacio at Jacinto, ang “bayani” ay tumutukoy sa buong bayan, ngunit pagsapit sa epiko ay matatampok ang kabayanihan sa ilang personalidad, at pangunahin na si Belong at ang kaniyang angkan.

Ngunit babawi sa bandang dulo ang epiko. Ang usapan nina Lakay Quired at Salacnib, o nina Apong Simon at mag-anak na Arquero ay kahanga-hanga ang pukol ng mga pahiwatig. Ang paggamit ng mga katutubong tayutay, dalumat, at hulagway kahit sa usapan ng iba’t ibang tauhan ay isang bukal ng yamang muling binuhay ni Duque. Pinayaman din ni Duque ang talasalitaan ng Filipino sa paglalahok ng mga salitang Ilokano na ikakabit hindi lamang sa Tagalog bagkus maging sa ibang wikang lalawiganin. Ang gayong salita, pahiwatig, at dalumat, na batid ng mga tauhang Ilokano, at siyang nalilingid sa mga Espanyol, ang magtatangi sa pambihirang komunikasyon ng mga Ilokanong hawig sa uri ng komunikasyon ng Tagalog , Bikol, Bisaya, at iba pang lalawiganing wika.

Mapalulusot pa rin ang epikong Candon ni Duque kahit maraming kahinaan, ngunit maimumungkahing isalin sa prosa, gaya ng sa nobela. Sa gayon, hindi siya masisiki sa paglalarawan ng kung ano-anong bagay, at mapawawalan niya nang husto ang mga makapigil-hiningang tagpo. Ang maganda kay Duque ay tinangka niyang itanghal ang buong Ilokos sa pananaw ng Ilokano, at lumampas na siya sa hanggahan ng Ilokandiya. Nilampasan na ni Duque nang milya-milya ang mga makatang Ilokano, at waring ayaw magpakahon sa napakatradisyonal na pagkatha at paggamit ng purong Ilokanong salita lamang. Ang akda niya ay nagpapanukala ng muling pagtuklas sa iba pang bayani ng himagsikang hindi binabanggit sa mga aklat ng kasaysayan. Nagbibigay din siya ng halimbawa kung paano gagamitin ang kasaysayan upang lumikha ng kathang isip na pook, tauhan, at panahon na pawang may bukod na realidad na makapagsasarili palayo sa itinala’t kanonigong kasaysayan, at siyang maipagmamalaki, hindi lamang ng mga Ilokano, bagkus ng lahat ng Filipino.

Balagtasan para sa Madla

Mababago ang topograpiya ng pag-aaral sa balagtasan nang ilathala ng Ateneo de Manila University Press ang Balagtasan: Kasaysayan at Antolohiya (1999) ni Galileo S. Zafra. Pambihira ang aklat ni Zafra dahil sa angkin nitong mapaghawang saliksik, sariwang pagbasa ng datos, at matalim na pag-urirat sa estetika at ugat ng balagtasan. Bagaman ang mga halimbawang balagtasan sa naturang aklat ay binawasan ng pabliser dahil sa pagsasaalang-alang sa badyet, hindi nagkulang ang aklat sa dapat nitong lamanin. Ang aklat ni Zafra ay inirerekomenda kong ihalili sa mga pag-aaral ng balagtasan, imbes na pagtiyagaan ang mga halimbawang tekstong inilalahok sa mga teksbuk sa matataas na paaralan sa kasalukuyan.

Hari ng Balagtasan

Jose Corazon de Jesus: Hari ng Balagtasan

Bumunsod ang balagtasan mula sa popular noong “duplo,” ayon kay Teodoro E. Gener, at ginamit ang elemento ng pagtatagisan ng dunong at bait sa pamamagitan ng mabubulaklak na pananalita at matatalim na pananalinghaga.  Ang “duplo” ay isang uri ng larong patula tuwing may lamay na laan para aliwin ang mga naulila’t bisita, at karaniwang ginaganap sa loob ng bakuran o kamalig. Ang balagtasan, na ikinabit sa pangalan ni Francisco (Balagtas) Baltazar, ay masasabing isang uri ng pagpaparangal at paggunita sa dakilang makata ng Katagalugan at pagpapahalaga sa pampanulaang pamanang iniwan niya sa sambayanan.

Kung ang duplo ay gumagamit ng mga tauhang gaya ng “Hari” (patnugot ng duplo),  “Manduduplo” (na tinatawag ding “duplero” o “duplera”), “Belyako” (lalaking makikipagduplo), “Belyaka” (babaing makikipagduplo), “Piskal” (tagausig), “embahador” (tao na nananawagan sa dakong labas at ibig lumahok sa laro), ang Balagtasan ay kumasangkapan ng mga salitang gaya ng “Lakan Diwa”, “Lakan Ilaw,” at “Gat Payo” o “Gat-Usig” na pawang pinakalupon ng Katarungan; dalawang makatang magtatagisan; at isang “Paraluman” (ang babaing ipinagsasakdal o ipinagtatanggol ng makata).

Hindi umano sumangguni sa anumang aklat ang Kapulungang Balagtas—na pangkat ng mga makatang Tagalog na unang pinamunuan ni Rosa Sevilla—nang gamitin nito ang salitang “Balagtasan.” Ngunit nakalahok na sa diksiyonaryo ni Don Pedro Serrano Laktaw ang salitang “Balagtasan,” “Balagtasin,” at “Balagtas” noon pa mang 1914, may sampung taon ang tanda bago itanghal ang kauna-unahang balagtasan sa Instituto de Mujeres sa Tayuman, Tundo, Maynila. Ang naturang mga lahok sa diksiyonaryo ay sinipi ni Gener nang buo. Ang “Balagtas” ay dagdag na apelyido (sobrenombre) ni Francisco Baltazar na awtor ng Florante at Laura. Ang “Balagtasin” ay ang pananalinghaga o pahayag na enigmatiko at may kubling pakahulugan. At ang “Balagtasan” ay tumutukoy sa pagkamalinaw, bukod sa singkahulugan ng “agtas,” “bagtas” “balatas,” “tapat,” at “tula.”

Walang sinulat na balagtasan si Balagtas. Kay Patricio A. Dionisio ikinabit ang karangalang sumulat ng kauna-unahang balagtasan sa Filipinas, nang ilathala ng Bagong Lipang Kalabaw noong 5 Abril 1924 ang kaniyang piyesang “Ibig-Sumali-Kung-Maaari.” Inilahok din ang panawagan sa mga makata na lumahok sa balagtasan, at kabilang dito ang pares na sina Rafael Olay at Tomas L. de Jesus; sina Amado V. Hernandez at Guillermo A. Holandez; at sina Jose Corazon de Jesus at Florentino T. Collantes. Pinakatanyag ang kina De Jesus at Collantes dahil kinakatawan nila ang dalawang samahan ng mga manunulat, ang “Ilaw at Panitik” at ang “Bulalakaw.”  Ang dalawang makatang ito ang kababaliwan ng madla, at hahabulin ng mga dalaga, dahil sa angking kisig, talino, at tinig bilang mambabalagtas.

Magkaibigang matalik sina De Jesus at Collantes, ngunit sa oras na umakyat sila ng entablado upang magbalagtasan ay animo’y mortal na magkaaway. Inilarawan ni Hernandez ang nasabing magkatunggali na tila “dalawang mandirigmang mabalasik at walang habag, na nagbabaka nang totohanan at walang pasintabi. Hindi ang gantimpalang salapi ni ang ngiti ng isang paraluman ang sa kanila’y mahalaga, kundi ang tunog ng palakpak ng kalahatan, ang sama-samang paghanga’t paggiliw ng madlang nanonood, ang matamis na tagumpay na gawad ng bayang tagahatol.” Anuman ang maging hatol sa balagtasan, dagdag ni Hernandez, ang dalawang makisig na makata’y walang imik na bababa sa entablado’t sasakay ng awtomobil nang hindi nag-uusap. Tahimik na tahimik ang paglalakbay. At magwawakas lamang ang gayong pananahimik kapag nagsalo na sa agahan ang mga makata sa Plaza Lunch o El Refugio, o saanmang sikat na restoran sa Escolta.

Magiging maalamat ang pagtatalo nina De Jesus at Collantes, dahil hindi lamang sila magtatagis sa ibabaw ng entablado hinggil sa isang “bulaklak” (babae) o “bituin” (reyna ng pista), bagkus papaksain kahit ang maiinit na usapin sa lipunan, mulang kultura at politika hanggang ekonomiya at kasaysayan. Ang balagtasan ay hindi lamang tagisan ng argumento, bagkus kasangkapan din para aliwin ang madla, at ipagparangal ang wikang umuugat sa ambag ng Tagalog. Hindi lamang sa Tagalog itatanghal ang balagtasan bagkus tatagos kahit sa Iluko (Bukanegan), Kapampangan (Crissotan), Sebwano, Ilonggo, Espanyol, Ingles, at iba pang wika. Pinakasukdulan ang ganapin ang mariringal na balagtasan sa gaya ng Olympic Stadium, Opera House, at Teatro Zorilla na pawang maluluwang na lunsaran ng pagtatanghal at pinupuno ng libo-libong tao mula sa iba’t ibang saray ng lipunan. Hindi maglalaon ay magiging inspirasyon din ang balagtasan para itanghal sa teatro, radyo, telebisyon, at isaplaka sa ilang pagkakataon.

Naging tanyag ang balagtasan dahil sa mga sumusunod na elemento: una, ang pang-aliw sa madla; ikalawa, ang pagpapamalas ng talas ng pangangatwiran; ikatlo, ang pagtatampok ng mga pambihirang kaalaman sa madla;  ikaapat, ang kadalubhasaan sa sining ng tula at pabigkas na pagtula; ikalima, ang pagiging patas sa pagpapasiya kung sino ang magwawagi, alinsunod sa itinakdang patakaran ng tagisan; at ikaanim, ang pagsangkot sa madla bilang kabahagi ng gayong masining na pagtatalo. Sumikat sina De Jesus at Collantes, halimbawa na, dahil bukod sa pagiging guwapo at makisig ay batid nila ang sining ng pagtula. Hindi humaharap sa madla ang dalawa nang walang puspusang paghahanda, at itinuturing ang bawat laban na tila iyon na ang pangwakas nilang paghaharap. Ang gayong mataas na paggalang sa taumbayan ay mahirap nang mapantayan sa ngayon, kahit ng mga politikong nagtatalo-talo sa batasan.

Hindi lahat ng balagtasan ay seryoso ang paksa. Hindi rin lahat ng balagtasan ay sinulat ng dalawa o higit pang tao. Ang mga sikat na mambabalagtas noon, gaya nina De Jesus at Collantes, ay siyang sumusulat ng isang mahabang balagtasan. Sa kasalukuyan, tanging sina Teo T. Antonio, Michael Coroza, Vim Nadera, Raul Funilas, at kung minsan ay si Rio Alma na lamang ang paminsan-minsang nagpapaunlak ng balagtasan. Nagtungo ang pangkat, maliban si Funilas, minsan sa Honolulu, Hawai’i , at doon ipinamalas sa mga manonood kung bakit kahali-halina ang balagtasan.

Sanggunian
1. Collante, Gloria T. “Ang Pagkaunlad ng Balagtasan”. Makinilyado, walang tiyak na petsa, at hango sa koleksiyon ni Florentino T. Collantes na nasa Unibersidad ng Pilipinas, Diliman.
2. Gener, Teodoro E. Duplo’t Balagtasan. Manila: Institute of National Language, 1949.
3. Hernandez, Amado V. “Batute at Collantes: Dalawang Hari”. Mayo 25, 1958. Makinilyado na may lagda ni Hernandez.
4. Zafra, Galileo S. Balagtasan: Kasaysayan at Antolohiya. Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1999.

Liham ni Pinay: Kritika sa tula ni Ruth Elynia S. Mabanglo

Liham ni Pinay mula sa Singapore
ni Ruth Elynia S. Mabanglo

1 Sugatan ang ngiti ko nang lisanin kayo
2 Malagim ang kahapon at malabo ang bukas
3 Ngunit kailangang ipakipagsapalaran
4 Kahit ang mga payak ninyong halik at yakap.
5 Malinaw na malinaw sa pananda

6 Ang paglalim ng pileges sa noo ni Ama,
7 Ang namintanang luha sa mata ni Ina,
8 Ikinubli lamang ng mga pisil sa palad
9 At niligis na wala-nang-bangong bulaklak.
10 Bumubuntot ang mga bilin at tawag
11 Sa papalayong hakbang ng panganay na anak.

12 Umalis akong may dawag ng takot
13 Hatid ng dalita’t walang pangalang pagod.
14 Lumulusot ang kirot sa nakabihis na tapang
15 Ngunit kailangang makawala sa gapos ng utang.
16 Umalis akong may udyok ng pangarap
17 Makauwi sa galak, maahon sa hirap,
18 Bugnot na palibhasa sa galunggong at kanin
19 At palad na meryendang kamote’t saging.

20 Pangarap ko ring maging maybahay
21 Ng isang ginoong guwapo’t ginagalang
22 Maligo sa pabango kung Sabado’t Linggo
23 At mamasyal sa parke nang walang agam-agam.

24 Lumipad nga ako’t dito nasadlak
25 Nagsusulsi ngayon ng sunog na pakpak.
26 Sa among banyaga pagkatao’y itinakwil
27 Ipinahamig na ganap sa madlang hilahil.
28 Nakaniig ko rin ang tunay na hirap
29 Sa isang gusaling may dalawampung palapag.
30 Utusan, yaya, kusinera’t labandera
31 Sakop kong trabaho’y lahat-lahat na.
32 Labing-anim na oras na walang tawad
33 Ang kayod ko rito sa maghapong singkad.
34 Kaninong mata ang di mababasag?
35 Kaninong dila ang di magliliyab?
36 Mabuti nga’t may nalabing panahon sa pagtulog
37 Sa altar ng pangarap, may maidudulog.

38 Mabuti na ito, kayo rin ang may sabi,
39 Magpaalila man ako’y may maisusubi.
40 Inilalakip ko rito ang kaunting halaga,
41 Pag-initin agad sa pagas na bulsa.
42 Kalimutan muna ang nasang sinimpan
43 Pag-asuhing madali ang palayok at kalan.
44 Samantala’y ipagdasal nang taos at taimtim,
45 Matagalan ko ang hirap at saklot ng panimdim;
46 Tumibay akong kasabay ng siyudad
47 Bago mamanhid ang isip at puso’y tumigas.

Desdichado el que llora, porque ya tiene el hábito miserable del llanto.
          —mula sa “Fragmentos de un evangelio apócrifo” ni Jorge Luis Borges

 

Sa hanay ng mga makatang babae sa kasalukuyan, si Elynia S. Mabanglo marahil ang maituturing na pinakamabungang nagsusulat ng tula sa Filipino. Kahanga-hanga ang pagkakamit niya ng Hall of Fame sa Palanca; ang pagsungkit ng titulong Makata ng Taon sa Talaang Ginto; ang paghamig ng mga gawad mula sa mga institusyong gaya ng Cultural Center of the Philippines, Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas, Komisyon sa Wikang Filipino, National Commision for Culture and the Arts, Samahang Balagtas, UP Creative Writing Center, at Liwayway. Sa mga aklat ng mga tula ni Mabanglo, masasabing ang kapwa kalipunang Mga Liham ni Pinay (1990)  at Anyaya ng Imperyalista  (1998)  ang dalawang panulukang bato—na may iisa ang hubog—ng kaniyang pagkamakata; at kapwa pumaling nang bahagya sa matining na tinig ng Supling  (1970)  at ng mairuging Kung Di Man  (1993).

Kabilang sa unang dalawang nasabing kalipunan ang tulang “Liham ni Pinay mula sa Singapore.” Animo’y alusyon yaon sa malagim na sinapit ng gaya nina Flor Contemplacion at Delia Maga sa Singapore. Ngunit dapat idiing naunang nalathala ang tula ni Mabanglo noong 1987 bago pumutok ang alingasngas sa Singapore. Ang naturang tula ay masasabing bahagi ng salamin na ibig ipamalas ng makata, ang salaming nagbubunyag sa katauhan ng babae bilang Anak-Ina-at-Inang Bayan, habang inihihimaton ang mahalagang “papel niya sa mapagpalayang pakikibakang pampolitika.”[1] Basahin ang tula at halos mababatid na ang hagod ng buong kalipunan ng dalawang aklat na pinaglathalaan nito. Ang sarisaring sipat sa babae ay masasabing nasa lawas ng isang uniberso; at ang personang si Pinay-bilang Filipina, migranteng manggagawa, at mapagpalaya-ay lastag na sagisag na nangangailangang pagpakuan ng pansin.

Ang mga dekada 1970 hanggang 1990 ang maituturing na panahon ng mga migranteng Filipino. Noong 1999 lamang, umabot sa $6.7 bilyon ang naipasok ng OFW (Overseas Filipino Worker) sa kabang-yaman ng Filipinas. Bilang pagkilala sa ambag ng nasabing manggagawa, ipinahayag ni Pangulong Joseph Ejercito Estrada ang 2000 bilang taon ng mga OFW “upang kilalanin ang kanilang kabayanihan at sariling pagsasakripisyo sa pagsusulong at pagpapalakas ng ekonomikong pag-unlad sa loob at labas ng bansa.”[2] Mahaba ang kasaysayan ng mga OFW, laksa-laksa ang bilang at mukha, at mababakas ang kanilang ambag mulang plantasyon sa Hawaii hanggang minahan sa Africa; mulang niyebe ng Alaska hanggang buhangin ng Saudi Arabia, mulang aparato sa Japan hanggang damit sa Italy. Ang OFW din ang nagpakilala sa Filipinas sa buong mundo: mulang impormasyong teknolohiya hanggang pagkakawanggawa; mulang bayani hanggang salarin o biktima ng sarisaring krimen at gulo.

Ginamit sa nabangggit na tula ni Mabanglo ang pamamaraang tila pagkatha ng isang mahabang liham. Ang ganitong taktika ang ginamit din at pinatanyag ni Ariel Dim. Borlongan sa tulang “From Saudi With Love” na nagpamalas ng kaniyang husay sa paggamit ng parikala habang pigil na pigil ang paglalantad ng lagim sa isang OFW-persona na nakatakdang pugutan ng ulo doon sa Saudi Arabia.[3] Hindi na rin naiiba ang paliham na pamamaraan kung babalikan ang mahabang tradisyon sa panulaang Tagalog. Kinasangkapan na iyon ng mga makatang may regular na pitak sa mga diyaryo at magasin noong bago at makaraang sumiklab ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, at maihahalimbawa ang mga tula nina Julian Cruz Balmaseda, Jose Corazon de Jesus, Benigno Ramos, Lope K. Santos, Iñigo Ed. Regalado, Amado V. Hernandez, Emilio A. Bunag, Florentino T. Collantes, Ildefonso S. Santos, Alejandro G. Abadilla, Manuel Principe Bautista, at Alberto Segismundo Cruz. Ang pinakatanyag marahil sa paliham na pamamaraan ng pagtula ay ang “Ultimo Adios” na sinulat ni Jose Rizal. Maaari namang ituring na magkakatanikalang bukás na liham ang “Hibik ng Filipinas sa Inang España” ni Hermenegildo Flores; ang “Sagot ng España sa Hibik ng Filipinas” ni Marcelo H. Del Pilar; at ang “Katapusang Hibik ng Filipinas” ni Andres Bonifacio.

Hindi na rin lingid sa lawas ng panitikang pambansa ang pagtalakay sa usapin ng mga Filipinong migranteng manggagawa (o Filipinong turista) doon sa ibang bansa. Bago pa tumanyag ang mga akda sa Ingles ng gaya nina Carlos Bulosan, Bienvenido N. Santos, at N.V.M. Gonzalez, nauna nang tinalakay yaon ng mga kuwentistang Tagalog na gaya nina Deogracias A. Rosario, Carmen A. Batacan, Lazaro Francisco, at Domingo Raymundo; at isinatula ng mga makatang gaya nina Balmaseda, De Jesus, Collantes, at Delfin Colada Baylen. Pagpasok pa lamang ng dekada 1980, ginagamit na muli nina Rio Alma, Mike L. Bigornia, at Teo T. Antonio ang alusyon ng OFW na binihisan ng bagong anyo sa kani-kaniyang mga tula. Pagkaraan ng Pag-aalsang Pebrero 1986, umigting ang pagsulat ng mga tula hinggil sa OFW na naging matagumpay o dili kaya’y nasangkot sa sarisaring krimen at hinatulan ng kamatayan; at patutunayan ng mga magasing gaya ng Liwayway, Bannawag, Bisaya, Philippine Free Press, Philippine Graphic, at Filmag ang sigla ng paglalantad ng nasabing mga karanasan. Maging ang mga kuwentong popular na lumalabas sa mga tabloyd—gaya ng Tempo, People’s Tonite, Abante, Bulgar, at Remate—ay nagbunyag ng samotsaring nakakikiliting salaysay hinggil sa pakikipagsapalaran ng mga OFW sa ibang bansa hanggang nitong dekada 1990. Mababanggit din ang maiinit na komentaryo at ulat na nalathala sa mga diyaryo, gaya sa Manila Bulletin, Philippine Star, Malaya, Philippine Daily Inquirer, Manila Times, at Diyaryo Filipino. Pinagpistahan sa mga pangunahing estasyon ng radyo at telebisyon ang pakikipagsapalaran ng OFW, habang nagpupumilit na linawin ng mga di-gobyernong organisasyon ang kalagayan ng mga migranteng manggagawa sa buong daigdig. Hindi naman nagpahuli ang mga prodyuser ng pelikula na tumabo nang malaki sa takilya sa pagpapalabas ng gaya ng “Flor Contemplacion Story” at “Sarah Balabagan Story.” Ang penomenon ng OFW ay puwedeng maihanay sa iba pang malalaking pangyayari sa Filipinas: ang Pananakop ng Japan sa Filipinas at ang paglago ng Hukbalahap; ang pagpapataw ng Batas Militar at ang diktadura ni Ferdinand E. Marcos; ang Pag-aalsang Pebrero 1986; ang pagsasabatas ng pagpapatalsik sa Base Militar ng US sa buong arkipelago; ang pagsabog ng Bulkang Pinatubo noong 1993; at ang paglakas ng insurhensiya na isinusulong ng mga mandirigmang Bangsamoro at rebolusyonaryong komunista.

Sa “Liham ni Pinay mula sa Singapore,” ang pagkasangkapan ni Mabanglo sa “liham” at “Babaeng OFW”—bilang kapwa talinghaga at daluyan nito—ay maaaring maipaliwanag kung uuriin ang paraan, at ang saray, ng pananagisag na ginamit sa buong lawas ng pagtula. Susubukin sa panunuring ito na baklasin at titigan nang isa-isa ang mga sagisag at pananagisag na taglay ng buong balangkas ng tula upang higit na maunawaan ang sapot ng mga pahiwatig nito. Pagkaraan ng lahat, tatangkaing buuing muli ang mga binaklas na bahagi upang itampok ang panibagong pagtingin sa tula. Isasaalang-alang din sa pag-aaral na ito ang paglalapat o pagtatagis ng mga konsepto ng Katipunan—na binuo ng gaya nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto—sa balangkas ng tula ni Mabanglo. Iyon ay sa layuning ilugar ang diwain ng kabansaan, at ang lahat ng matalik na diwain nito, sa tula. Bakit? Nang maiwasan kahit paano ang lantarang panghihiram ng mga banyagang konseptong nabuo sa sarisaring larang, lalo doon sa Estados Unidos, Rusya, at Europa; at ang paggamit niyon bilang sanggunian sa pagsusuri.

Maihahaka na ang mga salitang ginamit sa naturang tula ay nakapaloob sa isang taal na bukal ng wika, na sa pagkakataong ito ay tatawaging “Filipino.” Kung higit pang uuriin ang “Filipino” ay hindi maiiwasang balikan ang “Tagalog” bilang dakilang saligan at pangunahing wika na bumubuo rito sa Filipinas ngayon. Ang Tagalog, na ayon sa batikang mananaliksik na si E. Arsenio Manuel, ay matanda pa umano sa Ingles, Espanyol, Latin, at Griyego. Ang naturang bukal ng wika ang walang pasubaling pinagdukalan ng makatang Mabanglo. Sa pagdukal ng makata sa nasabing bukal, ang mga salita na masasabing may dati nang kani-kaniyang natatanging pakahulugan ay napaninibago ang ibinubungang sapot ng mga pahiwatig alinsunod sa paglalangkap ng mga salita, pagbubuo ng mga parirala, at pagbabalangkas ng mga pangungusap bilang isang saknong, o bilang magkakatuhog na saknong ng tula. Gayunman ay masasabing walang kapangyarihan ang makata na bumuo ng sarili’t nakabukod-sa-daigdig na talahulugan o diksiyonaryo. Hindi basta mahiwagang bulang lumitaw kung saan ang kaniyang mga ginamit na salita na siyang tinatanggap ngayon ng mga tao. Mayroon siyang pinagkunan niyon at pinagsanggunian. Kinakailangan niyang sumandig sa bukal ng wikang nabuo sa paglipas ng panahon, na humubog sa kaniyang kaisipan bilang mamamayan ng kaniyang tinubuang bayan.

Sa nasabing kalagayan, halimbawa, ang salitang “Pinay” (pambabae) ay masisipat na hindi lamang basta balbal na salitang maitutumbas sa “Pinoy” (panlalaki). Nakakarga sa “Pinay” ang mga pakahulugang nabuo may 80-pataas na taon na ang nakalilipas mula nang dumagsa at magtrabaho ang mga Filipino sa Estados Unidos. Sa paglipas ng panahon, masasabing nagbabanyuhay ang salitang “Pinay” at maikakabit doon ang matatayog na katangiang pantao o kahit ang mga mapang-alipustang katawagan na pinalaganap ng mga dayo: Inang Bayan, katulong, puta, propesyonal, bayani, santa, at kung ano-ano pa. Maihahalimbawa rin na ang mga konseptong gaya ng “ginhawa,” “kalayaan,” “puri,” “katwiran,” “liwanag,” “dilim,” “loob,” “katotohanan,” “Inang Bayan/Haring Katagalugan,” “pag-ibig,” “layaw,” at “paggawa” ay may pinagbatayan at pangunahin na marahil dito ang lawas ng ideolohiya ng Katipunan. Gayunman, maihahaka na hindi sa Katipunan unang nagsimula ang lahat. Posibleng bago pa nabuo ng Katipunan ang nasabing mga kaisipan ay taal na yaong lumalaganap sa kapuluan, na patutunayan halimbawa ng paggamit ni Balagtas ng gayon ding mga konsepto sa kaniyang klasikong Florante at Laura, bukod pa sa matatagpuang kahawig na konsepto sa libo-libong awit, korido, tanaga, mito, salawikain, at epikong-bayang nabuo sa Filipinas o sa iba pang panig ng Asya. Ano’t anuman, susubukin sa pag-aaral na ito na gawing batayan ang sa Katipunan yamang yaon ang maituturing na kauna-unahang nagtangkang lumagom ng diwain ng isang bansa.

Sagisag bilang Salabid sa Lohika

Umiinog ang “Liham ni Pinay mula sa Singapore” hinggil sa mga kinatalogong karanasan ng masasabing OFW na nagtungo sa Singapore upang makapagtrabaho at kumita ng salapi, habang nangangarap na makapag-asawa ng isang banyagang makahahango sa kaniya sa hirap. Ngunit sa kasamaang-palad ay naging alila ang persona at dumanas ng mabibigat na trabaho mula sa kaniyang amo. Bagaman nakapagpapadala siya ng salapi sa kaniyang iniwang mga kamag-anak sa Filipinas, mahihinuha ang panghihina ng kaniyang loob (taludtod 44-47) at kaya humihiling siya sa mga iniwan na ipagdasal siya upang magkaroon ng sapat na lakas para maipagpatuloy ang trabaho.

Nilisan ng persona ang sariling bansa dahil sa sumusunod. Una, kahirapan. Mahihinuha ito sa taludtod 3 (“Malagim ang kahapon at malabo ang bukas“); taludtod 13 (“Hatid ng dalita’t walang pangalang takot”); at taludtod 18 (“Bugnot na palibhasa sa galunggong at kanin”). At ikalawa, na kaugnay ng una, guminhawa ang buhay at nang makatikim ng kaunting luho. Mababatid ito sa taludtod 16 (“Makauwi sa galak, maahon sa hirap”); taludtod 20-21 (“Pangarap ko ring maging maybahay/ Ng isang ginoong guwapo’t ginagalang”); at taludtod 22-23 (“Maligo sa pabango kung Sabado’t Linggo/ At mamasyal sa parke nang walang agam-agam”). Maaaring sipating mapanlagom ang lunggati ng persona kung isasaaalang-alang ang pangkalahatang lunggati ng mga Filipinong nangingibang-bayan upang magtrabaho, at may bahid ng katotohanan, bagaman maihahaka ring limitado, kung pagbabatayan ang mga karanasan ng OFW. Mabuway na susuhayan ng iba pang katangian ang lunggati, gaya ng walang binanggit hinggil sa ilang detalye sa propesyong naabot ng persona o sa kasanayang natamo niya dito sa Filipinas.

Nang matupad ng persona ang pangarap na makapangibang-bansa, hindi naman malinaw kung saan niya kakamtin ang lunggati. Mahihiwatigan ito sa taludtod 24-25 (“Lumipad nga ako’t dito nasadlak,/ Nagsusulsi ngayon ng sunog na pakpak. //) Ang salitang “sadlak” ay maaaring tumayong hulagway ng “pagbulusok sa kamalasan, kahihiyan, o kasawian” ng persona. “Sadlak” din ang maaaring ikabit sa halos singkahulugan nitong “pagbagsak,” “pagkabulid,” o “pagkaparool” kung pagbabatayan ang pakahulugan ni Jose Villa Panganiban o nina Vito C. Santos at Leo English. Sa unang malas, ang kombinasyon o ang salungatang pahiwatig ng “paglipad” at “sadlak” sa taludtod 24 ay parikala ng mabilis na pagpaling mulang tagumpay tungong kabiguan. Ngunit kung uuriing mabuti, ang dalawang binanggit na salita ay magbubukas ng pahiwatig na walang kontrol ang persona kung saan siya magagawi, at tila tinangay lamang siya ng kung anong puwersa ng tadhana. Na sa katotohanan ay kabaligtaran, dahil bago umalis ng bansa ang isang OFW ay malinaw sa kaniya kung saang bansa siya hihimpil, kung anong uri ng trabaho ang naghihintay sa kaniya, kung anong kultura ang papasukan niya, at kung ano-ano pa. Sa madaling sabi, daraan siya sa mahabang seminar at sermon dito pa lamang sa Filipinas. (Salamat sa ahensiya ng gobyerno o sa di-gobyernong organisasyon!) Maraming mapagpipilian ang isang OFW, at pinakasukdulan ang pagtanggi niya sa inihahaing trabaho sa ibang bansa. Kahit paano’y nakahanda siya kahit pa ilegal na rekruter ang kumuha ng kaniyang serbisyo. Maliban na lamang sa ilang pagkakataon, halimbawa kung magpapasiya ang OFW na mag-TNT (basahin: Tago-nang-tago sa opisyales ng inmigrasyon sa ibang bansa). Sa gayong pagkakataon, walang katiyakan ang OFW kung saang panig ng daigdig siya magagawi.

Subalit sa naturang tula ay ni walang pahiwatig kung TNT ang persona. Wala ring binanggit hinggil sa sinumang ilegal na rekruter. Kaya maihahakang ang kalabuan ng pagpapasiya—o ang kawalan ng kapangyarihang makapamili—ng persona kung saang bansa siya “magagawi” ay pawang bungang isip lamang. Bungang isip yaon na isinakatawan ng persona, at iginiit sa tula. Ang paranoia ng persona bilang talinghaga ay lumikha ng kulob na daigdig sa tula para magmistulang kalunos-lunos ang kalagayan ng OFW. Sa ganitong pagkakataon, maihahaka na ang makata ang “nagsadlak” sa OFW-persona hinggil sa pook na marapat nitong marating sa tula. Na kahanga-hangang pangyayari! Ang Singapore ay isa sa mga bansang may napakahigpit na batas at patakaran hinggil sa inmigrasyon at pagtanggap ng mga manggagawang dayo.

Nag-iiwan din ng tanong ang taludtod 25. Ang alusyong “pagsusulsi” at “sunog na pakpak” ay malikhaing paraan ng paggewang ng mga hulagway. Ang “pagsusulsi” ay nagpapahiwatig ng pagtatangkang maisaayos ang natastas o nabutas na anyo, nang mapanatili ang dating pag-iral ng isang bagay o pangyayari—halimbawa ang isang damit o kalagayan—nang walang matinding pagbabagong ginagawa. Kakabit niyon ang pagtitipid, pagtitiis, at pagnanais na maging kapaki-pakinabang ang anumang bagay na maaaring magamit pa, o ang sitwasyong kaya pang mapangibabawan. Samantala, ang “sunog na pakpak” [4] ay nagpapahiwatig ng ganap na kabiguang makamit ang isang mataas na lunggati. Ang kombinasyon ng “pagsusulsi” at “sunog na pakpak” ay mahihinuhang marupok na paglalapat ng tayutay. Ano pa ang dapat lutasin nang maagap kung ganap na ang kabiguan sa ibang bansa? Wala na marahil kundi ang makauwi nang buo ang pangangatawan at pag-iisip. Gayunman ay walang nakasaad hinggil doon sa tula. Ang tanging hiling ng persona’y “Tumibay akong kasabay ng siyudad/ Bago mamanhid ang isip at puso’y tumigas.“//

Sa tula ni Mabanglo, nakamit ng persona ang kaniyang pangarap na makapangibang-bansa. Mahihinuhang ang “sunog na pakpak” ay tayutay, hindi ng “pangarap” bagkus, ng “pagkaalila” ng persona: ang pagkabusabos ng kaniyang pagkatao dahil sa pagiging “katulong” at yaon ang hindi niya matanggap. Ang gayong kalunos-lunos na kalagayan ay masasabi pang pinatindi ng pagkakataong “itinakwil” ng persona ang “pagkatao” (taludtod 26). Ang “pagtakwil” ay mabigat na salita. Tinataglay niyon ang pagtangging kumilala at magsaalang-alang, na kung minsan ay may bahid ng pagkapoot at paglimot; at sa yugto ng tula, ang pagtanggi sa katotohanan ng pag-iral, at ang poot at paglimot ay kataka-takang nakasentro sa persona. Hindi “isinuko” ng persona ang kaniyang sarili sa “among banyaga,” gayong ang “pagsuko” ay mahihinuhang higit na matalik sa mga salitang “ipinahamig” (taludtod 26) at sa “nakaniig…ang tunay na hirap” (taludtod 28).

Kung tunay ngang “itinakwil” ng persona ang sarili para sa among banyaga, bakit kinakailangan pa niyang maghinagpis sa pangyayaring siya’y “utusan, yaya, kusinera’t labandera”? Kung ilalapat ang konsepto ng “bait” mula sa Katipunan, ang yugto ng “pagtatakwil sa sarili” ang sukdulan ng kawalan ng maingat na pagpapasiya, ng matinong katwiran, ng malalim na pag-iisip, ng tiyak na pagkilos. Maaari ding sipatin na hindi sanay sa mabibigat na trabaho ang persona, kahit pa nakasaad sa taludtod 13 ang kaniyang pinagmulan: dukha. Ang “karukhaan” ni Pinay ay maiuugnay sa natamo niyang propesyon sa lipunan; yamang ang propesyon ang maaaring makapagtakda kung paano lulutasin ni Pinay ang kaniyang suliraning pananalapi. Ano ang propesyon ng persona? Hindi nakasaad. Umaangal ang persona na labing-anim na oras siyang magtrabaho kada araw sa pagiging katulong. O kakaunti ang nalalabing oras ng kaniyang pagtulog at pamamahinga. Gayong isinaad naman niyang “itinakwil” niya ang sarili at wala siyang naabot na mataas na edukasyon? Isang kabalintunaan ito na dapat tuklasin, at kinakailangan marahil ng panibagong bahagdan ng pananagisag upang masapol yaon ng mambabasa.

Ang gayong daloy ng lohika ay isa pang dapat mapagtuunan ng pansin. Ang pagiging “katulong” (domestic help) ang hindi matanggap ng persona. Bakit naman? Hindi ba marangal ang maging DH kung ihahambing sa pagiging politiko na kurakot sa gobyerno? Ang pagtatrabaho sa malinis na paraan ay isang katangiang kahanga-hanga, kung babalikan ang winika ni Jacinto. Ang “paggawa” ay kabaligtaran ng “layaw.” Tumutukoy din ang una sa pagkakamit ng kadakilaan dahil nakapagpapalakas ito ng isip, loob at katawan. Bukod pa rito’y nailalayo ang tao sa “buhalhal na kasalanan, maruruming gawi, at kayamuan.” Samantala, ang pahiwatig ng “malayaw” na pamumuhay ng among Singaporean ang masasabing paglagay sa katayuang “mababa” at di-nalalayo sa asal-hayop. Gayunman ay higit na dapat pagpakuan ng pansin kung bakit hindi matanggap ng persona ang nasabing trabaho. Maitatatanong tuloy: Hindi ba bago magtungo sa Singapore ang naturang persona ay batid na niya na gayon ang kaniyang kahihinatnan? Maiisip na hindi dumaan sa isang matinong ahensiya ng rekruter ang persona at kaya hindi niya alam kung ano ang kaniyang papasuking trabaho. Niloko ba si Pinay, halimbawa, na “pagkaguro” ang ipinangako sa kaniyang trabaho ng ahensiya ngunit “katulong” ang kaniyang kinauwian? Walang pahiwatig sa tula. Maiisip tuloy na ang melo-dramatikong pagngunguyngoy ng persona ay pilit na inilahok ng makata sa tula upang lumitaw ang isang kaawa-awang tagpo.

Kaya mahihinuha ang karupukan ng isip ng persona-OFW. Tatanggapin ng persona ang kaniyang abang kalagayan: Mabuti na ito, kayo rin ang may sabi/ Magpaalila man ako’y may maisusubi// (taludtod 38-39). Ngunit walang ipinahiwatig sa tula na katanggap-tanggap nga sa mga kamag-anak ng OFW ang magpaalila basta kumita lamang ng salapi ang kanilang kaanak. Ipinaaako ng persona sa kaniyang mga kamag-anak ang kakitiran ng kaniyang isip. Kung babalikan ang unang saknong ng tula, mahihinuhang may pagbabantulot pa nga sa panig ng mga kamag-anak kung hahayaan nilang mangibang bansa si Pinay (taludtod 4-11). Pahiwatig yaon na may nalalabing pagmamahal sa persona ang mga naiwang kamag-anak nito sa Filipinas, na maaaring nakaligtaan lamang banggitin ng naturang OFW dulot ng panandaliang amnesia. Maihahakang maluwang ang puwang sa pagitan ng mga salita sa tula; at ang mambabasa, o ang pamilya na pinatutungkulan, ang hinahayaang magkarga ng mga pakahulugan sa mga sagisag na nagbubuhat kay Pinay. Kaya posibleng sipatin din ang mga taludtod 38-39 bilang masakit na “pahaging” sa mga kamag-anak ni Pinay na umaasa sa kaniyang dolyar na ipadadala sa Filipinas. Ang ganitong pananalita ay susuhayan ng mga katwirang: una, may takot at pagbabantulot sa panig ni Pinay na umalis sa Filipinas; ikalawa, walang malinaw na propesyon si Pinay; ikatlo, itinakwil ng persona ang sarili at nagpaalipin sa among Singaporean; at ikapat, paranoid si Pinay sa kaniyang propesyong OFW o pagiging katulong.

Samantala’y kung uuriin nang mabuti kung sino ang kausap ng persona ay malabo. Ang “kayo” na binanggit sa taludtod 1 at tumukoy din sa “inyo” na matatagpuan sa taludtod 4—na nasa ikalawang panauhan—ay biglang lumihis sa ikatlong panauhan (tingnan ang mga taludtod 5-37). Animo’y mahabang monologo yaon ng persona, at ang sinimulang tonong kumbersasyonal sa bukanang saknong ay hindi napanatili o dili kaya’y nasundan. Bagkus ang tinig ay nagmistulang pabulalas5, o nagtatalumpati sa entablado, na para bang walang kaalam-alam ang mga tao na bábasa ng kaniyang sulat. Maaaring ikatwirang sinadya ang gayong taktika. Kung sinadya, lilitaw na lumalaylay ang pananagisag sapagkat hindi yata batid ng persona kung sino ang dapat niyang kausapin. Marahil ay magulo ang isip ng persona. O kaya’y mahina siyang magsulat gaya ng nakararaming di-nakapag-aral. Ano man ang dahilan, itatatwa lahat iyon ng malalalim na salitang inilahok sa tula at maihahakang marunong ng Tagalog ang persona.

Ang kabihasaan—kung kabihasaan mang maituturing—ng persona sa paggamit ng malalalim ng Tagalog ay maihahakang pag-angkin niya ng kapangyarihan na makapagpahayag sa sariling wika; at ang kapangyarihan ding iyon ang magbubukod sa kaniya sa wikang ginagamit ng kaniyang amo at siyang namamayani sa Singapore. Ngunit itatatwa yaon ng isang sagabal. Iyon ay walang iba kundi ang pila-pilantod na pananaludtod sa pananagalog, ang kawalan ng matinong pangungusap sa ilang saknong dahil sa ginamit na taktikang pagtatanggal ng mga pangatnig, pang-ukol, at iba pang salita. Maaaring mapalusot pa iyon kung animo’y tila nabuburyong ang inog ng isip ng persona. Ngunit hindi. Wala rin sagka sana sa maayos na pagsunod sa balarila yamang hindi naman gumamit ng sukat at tugma ang makata. Hindi rin ipinadron ng makata ang tula sa daloy ng Ingles, o kaya sa mga salitaan sa dula o kuwento, o kaya’y sa pabalbal na taktika, na pawang malimit tinatantiya ang makatotohanang usapan upang magmukhang madulas ang pananaludtod. Kaya masisilip na ang bigat ng paggamit ng malalalim na salita ay katumbalik ng bigat ng kapangyarihan ng maayos at malinaw na daloy ng diwa at pahayag. Ang pingas sa mga pangungusap ay nakapagdulot ng kalabuan (i.e. pagkabarok) o ng salungatang pagpapahiwatig sa balangkas ng liham. [6] Malinaw na halimbawa ang mga taludtod 16-19 na maibabalangkas sa tatlong pangungusap ngunit ikinulob lamang sa isang pangungusap ni Mabanglo. Ang resulta: nakapagpalabo ng pananagisag ang pagkawala ng mga pangatnig, bantas, at panghalip sa pangungusap. Sa kabilang dako’y mapagdududahan din ang tinig ng persona. Si Pinay ay masisipat na nagsasalitang waring taga-akademya imbes na probinsiyana. Na kahit sabihin pang dukha’y mahihiwatigang nasa gitnang uring kung mag-isip ay pseudo-intelektuwal. Taliwas na taliwas ang tinig ng persona sa karaniwang OFW na naging katulong, at mahihinuhang mapagbalatkayo.Ang tinig at himig ni Pinay sa tula ay kawangis din sa halos lahat ng tula sa nabanggit na dalawang koleksiyon ni Mabanglo: iisa ang taginting na kung hindi man nanggagalaiti ay mapaghinagpis.

Sa paningin ng taga-Singapore, nakamit ni Pinay ang kapangyarihang makapagpahayag sa sariling wika; subalit sa paningin ng mga kamag-anak o kaibigan o bayang Filipino, ang kapangyarihang makapagpahayag ni Pinay ay maituturing na kapos, paltos, o malabo. Hindi sapat ang basta makapagpahayag. Kailangan yaong malinaw, tiyak, at tapat.

Pansinin din ang sumusunod. Sugatan ang ngiti ko nang lisanin kayo[.] /Malagim ang kahapon at malabo ang bukas[,]/ Ngunit kailangan [kong] ipakipagsapalaran/ Kahit ang mga payak ninyong halik at yakap./ Ang mga bantas at salitang nakapaloob sa panaklong ay masasabing ang nawawalang mahahalagang sangkap sa pangungusap. Ang katagang “ngunit” sa ikatlong taludtod ay mas angkop na palitan ng “kaya” upang itampok ang pangyayaring makikipagsapalaran ang persona dahil “malagim” ang dati niyang karanasan at walang katiyakan ang kaniyang kinabukasan. Ang pasalungat na paraan ng pagpapahayag na ginawa ni Mabanglo ay lilitaw pang may pagbabantulot (napilitan?) sa panig ng persona-OFW; dahil gayong batid ng persona ang dusta nitong kalagayan ay waring ayaw pang umahon sa abang kalagayan. Maiisip tuloy na ang balangkas na pangungusap ay “Ingles na Tinagalog” na siyang pinasimulan nina E. San Juan Jr. at Cirilo F. Bautista. At kung kaliligtaan naman ang nakapanaklong na “kong” (taludtod 2) ay mahirap mabatid kung sino ang tinutukoy ng “ipakipagsapalaran.” Maipagkakamaling “ipakikipagsapalaran” ng mga kaanak ang persona, halimbawa kung sisipating parang bugaw ang una sa huli. Bukod pa rito, ang mga taludtod 3-4 ay mauuring kahina-hinala. Ang persona ay walang pasubaling “ipakikipagsalaparan” ang kaniyang buhay sa Singapore upang kumita ng salapi. Subalit ang “ipakipagsapalaran” ang “mga halik at yakap” ng kaanak ay nag-iiwan ng tanong yamang hindi naitaguyod nang ganap sa tula kung sadyang kaugnay ng naturang pananagisag ang lantay na pag-ibig; o ang pagtataksil nang palihim ng OFW sa kaniyang kamag-anak o vice-versa.

Ang mga taludtod 5-11-na malinaw na pagpasok sa ikatlong panauhan-ay nagbibigay ng malikaw na pananagisag hinggil sa kausap ng persona. Hindi ba ang sulat ay nakatuon sa pamilya ng OFW? Bakit nakabukod ang gayong paglalarawan? Sino ang tinutukoy na pinagmumulan ng bilin at tawag? Posibleng ikabit ang gayong pahiwatig sa OFW na paalis, o kaya’y sa mga magulang nitong maiiwan sa Filipinas. At sino ang tinutukoy na “panganay na anak”? Maaaring ikabit ang pahiwatig sa anak ng OFW; o kung hindi’y sa OFW na isang anak na nagpaalam sa kaniyang mga magulang. Ano’t anuman, nagiging masalimuot ang alamís dahil ang saray ng mga pahiwatig ay nakapaloob sa kung ano ang tunay na ibig ipakahulugan ng persona. Na nagkataong isinalalay sa sablay na pananaludtod.

At bakit nagkagayon? Malulutas ang kahinaan ng saknong kung muling babasahin nang ganito ang daloy ng pangungusap: Malinaw na malinaw sa [aking alaala]/ Ang paglalim ng pileges sa noo ni Ama,/ Ang namintanang luha sa mata ni Ina, [Na pawang] ikinubli ng mga pisil sa palad/…Bumubuntot ang [kanilang] mga bilin at tawag/ Sa papalayong hakbang ng panganay na anak. // Ang naturang paglalatag ng mga hulagway ay lilitaw na nasa tonong kumbersasyonal pa rin ang tinig ng persona. Ginamit lamang ang paggunita upang ipakita ang naglalaro sa isip ng persona at hindi ang kung anong pagsingit ng imahen sa teksto. Mapapansing ang “pananda” ay pinalitan ng “alaala” upang hindi maipagkamaling karaniwang marker, gaya ng lapis o kapirasong papel, lamang ang “pananda.” [7]

Sa mga taludtod 16-23, higit na lilinaw ang talusaling na pag-iisip ng persona. Inudyukan ng pangarap na umunlad ang persona at nang guminhawa sa hinaharap ang pamumuhay. Ngunit ang “pangarap”8 na tinutukoy ay malabo sa tula. Ano ang nais o lunggati ng persona? Maging dakilang titser, inhinyero, abogado, kaminero, o puta? Hindi tiyak. Basta naghahangad lamang ang persona na magtagumpay. Higit pang mabubunyag ang pagkatalusaling ng gawi ng persona dahil pangarap din niyang makapag-asawa ng guwapo, mayaman, at iginagalang na lalaki. At tumikim ng luho, gaya ng paliligo sa pabango at paglalakwatsa sa parke, nang walang iniisip na problema. Kaya paano maaasahang magtatagumpay ang isang OFW-o kaya’y ang sinumang tao-kung hindi malinaw sa kaniyang sarili kung ano ang ibig niya sa buhay? Lalo pa kung hindi niya batid kung paano makakamit ang lunggati? Ang kahinaan ni Pinay bilang talinghaga sa tula ay pinatindi ng kalagayang higit na detalyado ang paglalarawan ng mga bagay na sekondaryo lamang sa buhay ng persona kompara sa abstraktong pagsasahulagway at pagsasaanino ng mahahalagang punto, gaya ng pangarap at propesyon ni Pinay bilang OFW. Dapat lamang asahan na lasapin ng persona ang kaawa-awang kalagayan niya, na nakasaad sa mga taludtod 26-37. Kung hindi alam ng persona kung ano ang mga hakbang na dapat niyang isakatuparan, ang tadhana ang magpapamukha sa kaniya kung ano ang dapat gawin.

Dalawang ulit lumitaw ang salitang “pangarap” sa tula: una, sa taludtod 16; samantalang ang ikalawa’y sa taludtod 37. Ang una’y nag-udyok sa persona upang kumilos at magtrabaho sa ibang bansa. At ang ikalawa naman ay dinudulugan ng persona, na maaaring pinagdarasalan, pinagsasanggunian, o itinuturing na sagrado (“altar ng pangarap”). Mahihinuhang kapani-paniwala ang una dahil ang pangarap ay nagmistulang makapangyarihang “tinig” (o “daimon” sa wikang Romano) na naging gabay ng persona hinggil sa dapat niyang gawin. Ngunit ang ikalawa’y kataka-taka yamang ang reaksiyon ng persona sa nagsakatawang “pangarap” (panaginip?) ay pagdulugan yaon. Ano ang idudulog? At bakit magdudulog ng anumang problema o hinaing ang OFW sa kaniyang pangarap kung ang pangarap ay basta umunlad ang buhay nang walang pagsasaalang-alang kung ano ang marapat o tumpak gawin? Bukod pa’y hindi naman matutugunan ng “pangarap” ang lahat ng hiling ng persona. Bagkus, ang persona ang dapat aktibong kumilos upang matupad ang kimkim na lunggati. Kaya ang ikalawang pahiwatig ng “pangarap” ay maaaring makapagsaad ng higit na kahinaan ni Pinay, dahil pumapaloob siya sa realidad na siya lamang ang nakababatid at nagkataong nakabukod sa realidad ng kaligirang iniinugan niya. Lalantad na palsipikadong tayutay ang “altar ng pangarap.” At maisisingit na mahina ang kalooban, ang katauhan, at ang kabuuan ni Pinay bilang OFW. O kung hindi’y nababaliw ang persona dahil kahit banggitin niya ang kaniyang “pangarap,” ang pangarap ay nananatiling hungkag, malabo, at walang direksiyon kaya mahirap abutin.

Sa kabila ng lahat, kahanga-hanga ang intensiyon ng persona na magpadala ng salapi para sa kaniyang mga kamag-anak. Ipapayo niyang gamitin ang salapi upang may mailuto at makakain nang sapat ang kaniyang kamag-anak (taludtod 43); at ipangungunang “kalimutan muna ang nasang sinimpan” (taludtod 42). Maaaring tumukoy ang “nasang sinimpan” sa mga sumusunod. Una, sa kabiguang madanas ang materyal na luho. Ikalawa, sa mahigpit na pag-iingat ng salapi. At ikatlo, sa mga kinimkim at inilihim na hangarin. Nagsasaad ng pagtitipid ang “simpan.” [9] Subalit imposible, sa isang banda, na tipirin o ipunin ang “nasa.” Ang “nasa”-bagaman hindi malimit natutupad at hindi laging nagsasaad na isasagawa-ay nagtataglay ng kalayaan sa loob ng isip at kalooban ng tao. Lilitaw samakatwid na marupok ang taludtod 42 kung idurugtong sa taludtod 43.

Matatagpuan ang pinakasukdulan ng tula sa mga taludtod 44-47. Hiniling ng persona na ipagdasal siya ng mga kamag-anak upang manaig sa gitna ng hirap. Nais ng persona na “tumibay…kasabay ng siyudad/ Bago mamanhid ang isip at puso’y tumigas.”// Kataka-taka ang ganitong gawi, lalo kung babalikan ang sinambit ng persona sa taludtod 26: ang pagtakwil sa sariling pagkatao. Kung itinakwil ng persona ang sarili, hindi pa ba nangangahulugan ito na hindi pa manhid ang isip at tumigas ang puso niya? Bukod pa rito, ang pagtatangkang ihambing ng persona ang sarili sa siyudad ay makapag-iiwan din ng puwang para makagimbal. Kasabay ng pag-unlad ng lungsod ang pagsibol ng iba pang problemang panlipunan: labis na populasyon, polusyon, krimen, alyenasyon, sakit, at kung ano-ano pa. Hindi man ekspertong sosyologo o antropologo ang sinumang mapagmasid na tao’y mahihinuha niya sa kaniyang kaligiran ang isang katotohanan: ang sukdol na kaunlaran ng lungsod ang simula din ng paghina ito. Kung ilalapat sa tula, ang pagnanasang sumabay ng persona sa tibay ng lungsod ay kagila-gilalas. Mahihinuhang si Pinay na umalis ng Filipinas ay hindi na ang dating Pinay na kakilala ng kaniyang kaanak. Nabubura ang kaakuhan ni Pinay at ang natitira’y ang lungsod ng Singapore na kaniyang pinagtatrabahuhan. Dagdag pa, maglalaho tiyak ang OFW, ngunit mananatili ang lungsod-maunlad man o hindi-habang naririyan ang pangangailangang magtipon sa isang lunan ang mga mamamayan.

Ang paglalahok ng “sugatan ang ngiti” (taludtod 1), “dawag ng takot” (taludtod 12), at “udyok ng pangarap” (taludtod 16) nang lisanin ng persona ang sariling bansa ay tatlong tayutay na mahihinuhang pahiwatig din ng simula ng pagkabiyak ng katauhan ng persona: ang isa’y ibig manatili sa kinalakhang lupaing malapit sa puso niya ngunit salat naman yaon sa materyal na kaginhawahan; samantalang ang ikalawa’y umaasa sa ipinangangakong materyal na kaginhawahan ng banyagang lupain ngunit nagsasaad naman ng pagdanas ng persona ng mabigat na tungkulin o pasanin. Kung mayroon mang maganda sa tula, yaon ay walang pasubaling ang paglalahok ng kirot, takot, at pag-asa na pawang mga talinghagang iiwan ni Pinay sa alaala ng mga tao na pinatutungkulan ng liham.

Sagi at Sagsag sa Sagisag na Inang Bayan

Mapapansing ang persona, na kinakatawan ni Pinay, ay nagtatangkang dalhin ang isang napakapersonal na salaysay tungo sa malawak na lipunan. Ang mismong pangalang “Pinay”10 ay masasabing alusyon sa balbal na salitang “Filipino” o ang babaeng Filipino ang pagkamamamayan (citizenship). Maaaring gumanap din ng sarisaring papel si Pinay bilang “artista, ina(ng bayan), at subersibo” kung isasaalang-alang ang pagsusuri ni Roderick Niro Labrador sa mahabang tulang “Anyaya ng Imperyalista” ni Mabanglo. Kung gayon nga, kinakailangang sipatin si “Pinay” bilang sagisag sa higit na mataas na saray ng pagpapahiwatig, alinsunod sa ibig ipaabot ng nananagisag at sa maaaring mabatid ng sumasagap ng pananagisag.

Si Pinay ay maaaring sumagisag hindi lamang sa isang Filipina bagkus sa napakaraming babaeng OFW sa iba’t ibang panig ng daigdig. Gayunman, masasabi ring si Pinay bilang persona ay hindi kayang sumaklaw—at karaniwang limitado ang kintal—sa pangkalahatang hulagway ng babaeng OFW. Si Pinay bilang OFW, sa mga tula ni Mabanglo, ay mahihiwatigang kapilas lamang na mukha ng iba’t ibang uri ng katulong (i.e. domestic help) o ng mga propesyonal na naghahangad ng dolyar, mansanas, tsokolate, niyebe, buhangin, banyagang asawa, inmigranteng visa, sex, at kung ano-ano pa. Ang OFW na palaging api at kawawa ngunit malakas ang loob at pangangatawan; ang mapaghanap ng ginhawa at tagumpay sa buhay; ang dakilang mapagsapalaran sa ibayong dagat; ang ipinagmamagarang bagong imahen ng bayani ng bansa; at ang mapanggulat na Inang Bayan na dumurukit sa sarili upang mabuntis nang mag-isa at magluwal ng kalayaang pangkasarian, pampolitika, at pangkasaysayan. Pinakamatingkad sa lahat ang pagtatampok sa panlahatang Pinay bilang sagisag na “Inang Bayan.” Datapwat taliwas sa ibig ipabatid ni Mabanglo, si Pinay bilang Inang Bayan sa “Liham ni Pinay sa Singapore” ay isang sagisag na nagtataglay ng katangiang babasagin at umaasa ng kaligtasan sa pamamagitan ng dasal (taludtod 47).

Taliwas si Pinay sa sinaunang pagtingin hinggil sa alusyong “Inang Bayan” na kinasangkapan ng mga makatang Tagalog bago sumiklab ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ayon sa tulang “Kasarinlan”11 ni Filomena T. Alcanar, ang personang Filipinas-bagaman maliit kung ihahambing sa ibang bansa-ay maihahalintulad sa “…tubig kung makahirin/Pumapatay ng mayama’t malakas ma’y sinusupil.” Sa dalawang pangwakas na taludtod ng naturang tula, napakahalaga ang pagpapanumbalik ng isinakatawang “kasarinlan” at kaya “Ang mamatay ay dakila’t kamatayan ay matamis/ Kung bisig kang nagpaguho sa gusali ng limatik.” Sa isa pang tula ni Alcanar, ang “Ina ang babaeng nagpapakamatay/ Lumikha ng isang payapang tahanan,/ Ina ang babae na nanghihinayang/ Magtapon ng binhing pakikinabangan.” [12] //

Sa tulang “Ang Ina Ko’y Lumuluha…” [13] ni Julian Cruz Balmaseda ay inilarawan ang talinghaga ng “Ina” bilang Filipinas sa ganitong pamamaraan. Lumuluha ang Ina (Filipinas) hindi dahil sa kahirapan, bagkus dahil sa pang-aalipin ng dayo: “Bukod tangi ang Ina ko sa lahat ng mga ina:/ may sariling kayamanan, may lupai’t may pasaka/ ay kung bakit habang buhay ay palagi nang kasama…/ May puhuna’y nangungutang, may gusali’y tumitira/ sa gusaling hiram lamang ng nanghiram sa kaniya…/ Kung ang tao’y nilikhang parapara,/ ang ina ko’y nalimutang pamanahan ng ligaya.”// Batid ng persona kung bakit nalulungkot ang kaniyang ina. Mahihiwatigan din sa taludtod na maláy ang persona na ang kaniyang Inang Bayan ay may likás na yaman (o dating maginhawa) dangan lamang at ang nakikinabang ay ang mga mananakop na bansa. Kung babalikan ang tula ni Mabanglo, nalulungkot si Pinay dahil sa pagiging “alila” sa Singapore ngunit tinatanggap o tinitiis ang pasakit na yaon kapalit ng salapi. Ang naturang gawi ay masasabing kakikitaan ng kasalatan sa “katwiran,” alinsunod sa ibig ipakahulugan ng Katipunan.

Ang paglalarawan ni Balmaseda ay maaaring maugat sa “Inang Bayan” o “Haring Katagalugan” na konseptong binuo ng gaya nina Bonifacio at Jacinto sa kanilang Katipunan. Mahihiwatigang ang tulang binuo ni Balmaseda ay alingawngaw ng “Ang Dapat Mabatid ng mga Tagalog” ni Bonifacio. Ang pagkakamit ng “ginhawa,” para kay Bonifacio, ay nangangailangan ng pagpapanumbalik ng “katwiran” at “liwanag” sa tao upang mabatid ang tumpak na landas na dapat tahakin:

“…Itinuturo ng katwiran na huwag nating sayangin ang panahon sa pag-asa sa ipinangakong kaginhawahan na hindi darating at hindi mangyayari. Itinuturo ng katwiran na tayo’y umasa sa ating sarili at huwag antayin sa iba ang ating kabuhayan. Itinuturo ng katwiran na tayo’y magkaisang-loob, magkaisang-isip at akala, at nang tayo’y magkalakas na maihanap ang naghaharing kasamaan sa ating bayan.” [14]

Iginiginiit ni Bonifacio na ang “kaginhawahan” ay higit sa pagtataglay ng materyal na bagay. “Panahon na,” aniya, “na makilala ng mga Tagalog ang pinagbuhatan ng kanilang mga kahirapan. Araw na itong dapat kilalanin na sa bawat isang hakbang natin ay tumutungtong tayo at nabibingit sa malalim na hukay ng kamatayan na sa ati’y inuumang ng mga kaaway.” [15] Sa tula ni Mabanglo, si Pinay bilang Inang Bayan ay handang magtiis ng mga pasakit na dulot ng makapangyarihang bansa (Singapore). At ang kalabuan ng pangarap ni Pinay, na mahihinuhang nakasalig sa materyal na kaginhawahan, ay pagkabalaho sa “karimlan” at “kawalan ng bait.” Iniaatang niya ang kaniyang “pagginhawa” hindi sa paglutas ng mga tinamong pang-aapi sa dayong amo kundi sa pag-asa sa idudulot na lakas ng pinaniniwalaang diyos na abstrakto; o dili kaya’y sa pagsalalay sa “panaginip” na animo’y walang katuparan. Sa Katipunismo [16], ang “kaginhawahan” ay maaaring makamit dito sa mundo at hindi sa kung saang kalangitan. Bukod pa rito, ang katwiran na mailap sa pagkatao ni Pinay ay nasasagkaan ng kawalan ng kalayaan. Para kay Jacinto, ang “katwiran” at “kalayaan” ay magkasanga; at nakasalig ang una sa ikalawa:

“Madalas namang mangyari na ang Kalayaan ay sinasakal ng mali at bulag na pagsampalataya, ng mga laón at masasamang ugali, at ng mga kautusang udyok ng mga akalang palamara.

Kung kaya may katwiran ay dahil may kalayaan.

Ang Kalayaan nga ay siyang pinakahaligi, at sinumang mangapos na sumira at pumuwing ng haligi at upang maigiba ang kabahayan ay dapat na pugnawin at kinakailangang lipulin.” [17]

Sentral sa ideolohiya ng Katipunan ang konsepto ng “liwanag” at “dilim.” Bukod sa dalawa, higit pa umanong mag-ingat sa “ningning” na nakasisira ng paningin at nagdudulot ng maling pagsampalataya. Sa tula ni Mabanglo, ang Singaporeang dolyar ang maaaring sumagisag sa “nakabubulag na ningning” at hindi sa katotohanan ng paglaya ni Pinay bilang personang OFW. Ang inaasahang materyal na luho, gaya ng “paliligo sa pabango,” “masasarap na pagkain,” at “paglalakwatsa sa parke” ay maaaring pumuno rin sa pananagisag na “ningning.” Maselan ang mga makatang Tagalog na maituturing na Katipunista, gaya nina Ramos, Pedro Gatmaitan, Balmaseda, Regalado, L.K. Santos, De Jesus, Hernandez, at Collantes sa paghawak ng gayong diwain. Parang pinagtiyap ng tadhana ang pagkasangkapan nila ng mga konsepto’t salitang pang-Katipunan sa kani-kaniyang mga tula. Halimbawa, papabor sina Ramos, Santos, Collantes, at Hernandez sa panig ng mga manggagawang nagwewelga at itataguyod ang konsepto ng esensiya ng “paggawa” na pinalawig nina Bonifacio at Jacinto; samantalang tinutuligsa rin ang negatibong “layaw” na ipinangangalandakan ng mayayaman at hindi naman pinakapangunahing kailangan sa pag-iral ng isang tao. O kaya’y maihahalimbawa ang tulang “Lider Obrero” ni De Jesus na masisteng tinutuligsa ang mapagbalatkayo’t mapanggamit na organisador ng mga manggagawa na may layong kalakalin ang hanay ng mga ito upang maging popular ang sarili sa politika, puhunan, at paggawa.

Samantala’y ang Singapore ay maaaring sumagisag sa anumang bansang maunlad: ang sentro ng kaginhawahan at pagmamalabis, ang bukal ng diskriminasyon at pambubusabos, ang hanggahan ng maningning na tagumpay o ng balighong pangarap. O kaya’y ang maliit ngunit maunlad o mapagmataas na bansang naging sangay ng dambuhalang network ng mauunlad na bansa na pilit pinangingibabawan ang mga dukhang bansa. Ang Singapore bilang talinghaga ay lumalantad na “aktibong” tagapagdala ng sitwasyon, ang “tagapagdikta” hinggil sa maaaring tamuhing ginhawa ng persona sa tula. Ang Singapore, sa tula ni Mabanglo, ay masasabing pinagsasanga lamang sa tauhang among mapang-api kay Pinay. Singapore din ang bulag na pagsisilbihan ni Pinay bilang Inang Bayan kapalit ng kinakailangang salapi. Ang pagpailalim kung gayon ni Pinay sa Singapore ay simula ng pagsusuko niya ng taglay na laya; at ang kawalan ng laya ay magdudulot naman ng pighati. Maaaring tingnan din sa anggulong ang pighati ni Pinay ay naiibsan, kahit bahagya, habang tumatanggap siya ng karampatang salapi. Tanggalin ang salapi, at makaaasa marahil ng pagbalikwas ni Pinay laban sa kaniyang amo; o ng Inang Bayan (Filipinas) laban sa Singapore.

Ang Filipinas, sa kabilang dako, ay inilarawang lunan ng karukhaan, halimbawa mulang trabaho hanggang edukasyon. Si Pinay ang maglalantad nito, at nagsakatawan ng kawalang kapangyarihan, ng babasaging bait, ng mabababaw na pangarap. At si Pinay bilang Inang Bayan-na maituturing o itinuturing ang sarili na “mababa”-ay nakapagtatakang nagnanais na pumantay sa kalagayang “mataas” ng mayamang bansang gaya ng Singapore. Sa tula, si Pinay ay lumalantad na “pasibo” sa kaniyang sitwasyon. Hindi gagawa ng sariling pamantayan si Pinay at hindi sisipating iba ang kaniyang daigdig sa daigdig ng mga dayo. Mahihiwatigang ang pamantayan niya sa sarili, sa kaanak, at sa Filipinas, ay ang pamantayang “panlabas”—ang pagtinging materyalistiko at mekanikal na iginigiit ng lumang paniniwala at pinagtitibay ng mga mapanakop na bansa. Pangaral nga ng makatang Ismael C. Almazar: “Huwag kang malungkot kung ikaw ma’y dukha,/at nabubuhay kang api’t kulang pala;/ dukha man ang tao’t may pusong dakila,/higit sa mayamang sakim at masiba!”  [18]

Sa unang malas, ang pagpasok ni Pinay sa banyagang lupain ay pagtatangkang takasan ang karukhaan na kaniyang nararanasan sa sariling bansa. Kaugnay nito, puwede ring sipatin na ang kolektibong hulagway ni Pinay bilang OFW ang sumasalakay at nagtatangkang agawin ang pook ng kapangyarihang isinakatawan ng Singapore at ng Singaporeang employer. Subalit ang banyagang lupain ang makapagdidikta ng mga patakarang dapat pagsumundan ng persona upang masabing nagtagumpay nga siya. Sa tula, ang pagpaloob ni Pinay sa Singapore ay pagkagat sa pain at pagkabitag sa pang-aalipin. Ito ang magbabadya ng pagkabiyak ng katauhan ni Pinay: ang isa’y malayang aninong naiwan sa loob ng Filipinas, at ang ikalawa’y hulagway na umiiral at humihingi ng paglaya doon sa loob ng Singapore. Kung hihigitin pa ang mga pahiwatig, si Pinay din ang magiging ekstensiyon ng kawad ng pambubusabos at diskriminasyon ng among Singaporean. Samantala’y masisipat naman ang amo na humihigop ng kapangyarihan sa kabuuang bukal ng yamang ekonomiko-panlipunan-pampolitika ng Singapore. Ang pagpalag ni Pinay sa abang sitwasyon ay lalantad na abstrakto, suntok-sa-hangin, at ipinaloob pa sa mga retorikang tanong (taludtod 34-35) upang pangatwiranan ang pag-angal. Tinupad lamang ni Pinay ang pasaring ng sinaunang kawikaan:

Nakahiga na sa papag
ay lumipat pa sa lapag.

Gayunman, mahihiwatigang ang pagkabusabos ni Pinay ay dulot din ng kaniyang kamangmangan at pagsandig sa ilalaan ng tadhana. Ipinamalas sa tula ang pagnanais na makamit ng persona ang isang pangarap. Ang pangarap na malabo, hungkag, at walang patutunguhan. Hihilingin niya sa mga kamag-anak na ipagdasal siya upang maipagpatuloy ang gawain. Ang naturang katangian ang karupukan din ni Pinay bilang sagisag. Handang itakwil ni Pinay ang sarili kapalit ng maalwang kabuhayan ng pamilya. (Sa tulang “Ang Paghihintay Ko” [19] ni Alcanar, nawari ng hardinera-persona na “Ang pananagana ay sa gumagawa’t di sa naghihintay.”) Ang kamangmangan din ni Pinay ang maglalantad ng balighong pag-ibig niya sa pamilya na naiwan sa Filipinas. At sa naturang kalagayan, si Pinay bilang Inang Bayan ay masisipat na napasasakop sa dayuhang bansa dahil sa mga sumusunod. Una, pagkabulag sa yugtong ni hindi niya batid ang taglay na yaman, talino, at lakas na nasa kaniyang kaakuhan. Ikalawa, masaklaw na kamangmangan sa bisa ng kolonisasyon at diskriminasyon ng lahi lalo sa ibang lupain. Ikatlo, paghahangad ng mabilisang pagyaman kahit ang kapalit ay pagkawasak ng puri at paglasap ng kaapihan. Ikaapat, paglalaho ng sariling pambansang “kaluluwa” o “diwa” na pawang sumapi sa katawan ng ibang mapanakop o maunlad na bansa. Ikalima, ang karukhaan sa pambansang lunggati, bukod pa sa materyal na bagay. Ito ang mga baluktot na katangiang matagal nang ibig ituwid ng Katipunan nina Bonifacio at Jacinto. Sa kasamaang-palad, napananatili pa rin yaon sa nasabing tula ni Mabanglo.

Sakali’t napakarahas ng gayong pagsipat, marapat pa ring tingnan si Pinay bilang sinapupunan na “nagluluwal ng masa” at “nagpapalawig at kumakatha ng pakikibaka ng masa” kung ilalapat ang kritika ni Labrador. Na bagaman kinakailangang danasin ni Pinay ang kasalukuyang pang-aapi at pagpapahirap, “susupling sa kaniyang mga palad ang mga sandata laban sa pang-aapi; at sa kaniyang mga palad din makatatagpo ang masa ng inaasam nitong kalayaan.” Sa ganitong pagkakataon, si Pinay bilang sinapupunan ay baog at hungkag. Paanong susupling ang “sandatang mapagpalaya” sa palad ni Pinay kung mismong si Pinay bilang persona sa tula ay handang magpaalila para lamang sa materyal na kaginhawahan ng buhay? Kung wala siyang pakialam kung “itakwil” ang pagkatao-pagkamamamayan-pagkabansa basta lamang makamit ang inaasam na salapi o luho? Kung malabo ang kaniyang pinagtutuunang pangarap at palaasa sa diyos na magpapatibay sa kaniya? Napakarupok na hulagway at sagisag si Pinay; at ang kaniyang kalayaan at ang kalayaan ng kaniyang mga kaanak at ng Filipinas ay marapat lamang umabot sa antas ng kaniyang naunsiyaming karunungan. Hindi gumanap ng pangunahing papel si Pinay bilang mapagpalaya sa tula; bagkus ibang kaakuhan ang mahihinuhang gaganap niyon para sa kaniya. Matagal nang inuyam ni Benigno Ramos ang gayong asal na palabalak: “Sa makuha at sa hindi ang mahal mong kasarinlan/ hindi iyan ang sa amin ay lubos na kailangan,/ kami’y walang dapat gawin kundi pawang balak lamang/ at pagkatapos magbalak, magbalak ng iba naman…/ Filipinas, aming bayan/ sa balak ka mamamatay!  [20] //

Sa kabila ng lahat, maaaring titigan ang sagisag na Pinay bilang tagakatawan ng kapangyarihang ibig manaig sa pook mismo ng kolonisasyon. Ang pananatili ng persona sa kaniyang employer at sa Singapore ay pagpapalawig sa dati nang paniniwalang “mapagtiiis,” “matibay,” at “di madaling igupo” ang OFW o ang Filipino. Na tinitingnan lamang ni Pinay ang Singapore bilang kasangkapan upang maabot niya ang mithi. Kung susundin ang gayong pangangatwiran, higit na lilitaw na materyalistiko nga si Pinay (o ang Filipinas); walang pakundangan ang kaniyang pagkasubersibo hangga’t kikita ng salapi kahit pa malagay sa panganib ang buhay. Bukod pa, mahihiwatigang negatibo ang sipat sa mga halagahang Filipino na “pagtitiis”o “pagkamatiisin” at “pagkamatibay.” May hanggahan lahat yaon, ayon sa Katipunan, at dapat nakasalig sa katwiran o dili kaya’y sa tunay at dalisay na pag-ibig: hindi lamang para sa kadugo o sa bayan, kundi maging sa kaakuhan mismo ni Pinay.

Mahalagang balikan ang masusing teorya [21] ng pagsipat na ginawa ng batikang historyador Zeus A. Salazar hinggil sa “Kabansaan,” “Katipunan,” “Kabayanihan,” at “Himagsikan.” Maihahanay sa isang panig ang mga konseptong gaya ng “Nasyon” (Nación), “Filipinas” “Rebolusyon” (Revolución), “Hero” (Heroe) na pawang itinaguyod ng mga ilustrado, creole, at mestisong kastila na siyang mga elite. Sa kabilang dako’y maipaglalangkap naman ang mga konseptong gaya ng “Inang Bayan,” “Haring Bayang Katagalugan,” “Himagsikan,” “Katipunan,” at “Bayani” na pawang itinaguyod ng mga anakpawis na gaya nina Bonifacio at Jacinto. Malaki ang kaibhan ng dalawang pangkat ng mga salita, kung pagbabatayan ang kasaysayan ani Salazar, na marapat lamang isaalang-alang upang mabatid ang kasalukuyang kalagayan ng pagtingin sa kabansaan.

Kung ilalapat ang teoryang pangkasaysayan ni Salazar sa tula ni Mabanglo ay walang pasubaling guguho ang anumang paimbabaw na linyang pampolitikang ibig ipahiwatig ng personang si Pinay. Si Pinay ay mahihinuhang supling ng mga diwaing iisa ang pinaroroonan: na nasa banyagang gahum na pampolitika’t pang-ekonomiya ang kaligtasan ng bansa o OFW; na nasa pagpailalim na iilang maykaya ang kaligtasan ng mga dukha; na sinisipat ang Singapore gaya ng dating pagsipat sa Espanya, Amerika, at Japan na pawang pinaniwalaang makapagsasalba sa Filipinas; na ang kalinangang inaangkin ni Pinay ay kalinangan ng tagalabas imbes na Inang Bayan (Filipinas); na maiisipan lamang marahil ni Pinay ang kung anong rebolusyon kung nagsimula na’t lumaganap ang himagsikang itinaguyod ng mga kapwa niya anakpawis doon sa sariling bayan.

Salungat ang diwaing “kabayanihan” ni Pinay kung sisipatin sa punto de bista ng mga anakpawis ng Katipunan. Taglay ng isang “bayani” halimbawa ang malinaw na lunggati para sa kaniyang kapwa, bayan, at pangkat. Ang kaniyang pagkilos ay hindi sumasalungat sa sariling lipunan ni sa kalikasan. Sadyang taglay din niya ang “mataas na kalooban” at laging nauunawaan ang sariling lipunan at ang taal na kultura. Kapiling siya ng iba pang anakpawis na naglalayong itaguyod ang kabansaan. Hindi siya magpapakitang gilas na kinakaya niya ang hirap ng pagiging alipin sa Singapore. Higit sa lahat, hindi siya papayag na apihin ng banyaga. Kung hindi’y karapat-dapat lamang siyang ituring na “taong labas.” Si Pinay, samakatwid, sa tula ni Mabanglo, ay salungat sa itinakdang pamantayan ng Katipunan nina Bonifacio at Jacinto. Siya ang hulagway na ibig itampok ng mga banyagang mananakop na laging tinatangkilik ng mga maykayang iilan sa kontemporanyong Filipinas. Ang masaklap, ang iyaking si Pinay ay lilitaw na “héro” kung ang mambabasa ay matitigatig ng kaniyang pabulalas, madamdaming pagngawa para sa sarili. Datapwat paano kung hindi?

Liham bilang Sagisag na Lukót

Maraming maging silbi ang “liham” ni Pinay. Ang liham-kung ito ay iniuukol lamang sa isang tao o kamag-anak-ay magbubunyag ng mga personal na pagdidili-dili ng sumusulat. Maglalantad din ito ng kaniyang masasayang karanasan, o kung hindi man, ng ilang mapapait na karanasang kaniyang sinapit sa ibang pook na hinimpilan. Bukod pa rito, mababanggit na habang naglalantad ng katotohanan ang isang sulat ay nag-iiwan din ito ng maluwang na puwang na marapat punuan ng sinumang babasa na matalik sa lumiham. Ang naturang puwang ay marahil madaling maiintindihan ng sinumang malapit sa puso ng lumiham kung ang mga ginamit na pananagisag ay kapwa matalik sa nagtatalastasan. O kaya’y higit na magpapalabo ng kanilang pagkakakilala sa kaibigan o kaanak na sumulat kung ang paraan ng pagliham ay taliwas sa mga bagay na nakasanayan nila hinggil sa pagkakabatid at pagpapabatid. Makapagpapalabo rin sa liham kung pagbabatayan ang kasalukuyang nadarama o iniisip ng bumabasa; ang antas ng kaniyang kaalaman hinggil sa mga nakaraang pagbabasa ng sulat; at ang tumpak na paghagip sa mga sagisag na ibig na ipaabot ng lumiham. Kaya ang “bukás na liham” ay hindi kailanman magiging aninag (basahin: transparent) o lantad hangga’t ang paraan ng pananagisag ay malabo, maligoy, walang tiyak na direksiyon, at peke ang dating sa kalooban ng bumabasa.

Ang “Liham ni Pinay mula sa Singapore” ay naglulugar sa mambabasa doon sa isang madilim na sulok upang mabulabog ang kaniyang pandama. Ang “liham” ay masisipat na malabo, palsipikado, at napakalawak kung itatampok sa personal na antas ng mga kaanak ni Pinay. Halimbawa, pinakakaraniwan na sa mga Filipino ang pangungumusta ng lumiliham ngunit ni hindi man lamang ito binanggit sa tula. Ni hindi rin binanggit ang unang impresyon ni Pinay sa Singapore nang lumapag halimbawa ang eroplano sa paliparan. O kung ano na ang kaniyang kinakain, suot na damit, at tiyak na tirahan sa kasalukuyan. Higit na nakasentro ang sulat hinggil sa “malulupit” na dinanas ng persona mula sa isang dukhang nayon sa Filipinas hanggang sa maringal na lungsod ng Singapore. Na bagaman posibleng totoo ay lilitaw pa ring melo-dramatiko (basahin: overacting) kung isasaalang-alang ang kabuuang talakay sa tula. Pansinin: kung totoong labag sa loob ni Pinay ang maging katulong sa Singapore, bakit naman siya pumayag at nagtungo pa roon? Disin sana’y pumasok na lamang siyang entertainer sa Japan at nang maaliw pa siya kahit paano. Kabaliwan ang gawi ni Pinay, lalo sa pagkakataong ngumangawa pa siya’t kinaaawaan ang sarili upang kaawaan lalo ng kaniyang mga kamag-anak sa Filipinas. Huwag sabihing wala siyang mapagpipilian. Mayroon. Dangan lamang at hindi niya alam kung ano ang dapat gawin sa buhay. O sadyang malayo sa realidad ang kaniyang isip at pandama.

Sa kabilang panig, masisipat din ang “liham” na makitid at salat sa panlahatang detalye kung ibabatay naman sa panlipunang antas na ginagalawan ni Pinay bilang Inang Bayan, o bilang OFW, o bilang karaniwang mamamayan. Ang tula ni Mabanglo ay lilitaw na nagtatangkang paghaluin ang mga aspektong “panlahat” at “pang-isahan.” Nagbunga yaon ng kahinaan sa tula; at sa dalawang aspektong binanggit, nabubunyag ang sapilitang paglalatag ng mga sagisag upang kagyat na malagom ang samotsaring karanasan. Halimbawa, binanggit ni Pinay ang “pangarap” (panlahat); ngunit hindi naman isinaad ang pinagmulang “propesyon” (pang-isahan) niya. O ang “pangarap” (panlahat) bilang propesyonal na manggagawa (malabo/panlahat) katapat ng “pangarap na materyal na luho” (malinaw/pang-isahan). Maihahaka na sadyang may panlahatang lunggati ang mga OFW, gaya ng makapagtrabaho at kumita nang malaki-laking salapi kung ihahambing sa batayang pasahod sa Filipinas at nang sa gayon ay mairaos sa hirap ang pamilya. Subalit alinsunod din yaon sa abot ng kanilang panlahatang kasanayan, kaalaman, at karanasan: bilang katulong, inhinyero, siyentista, o sex worker. Ang mapanlagom na katauhang “Pinay” kung gayon ang isang balakid na nabigong igpawan sa tula.

Sa isa pang pagsipat, ang liham ni Pinay—kung susuriin bilang “bukás na liham”—ay agad ding mapupunit. Kung ang ibig ng persona ay ihayag sa kaniyang kaanak o bayan ang malupit niyang karanasang sinapit sa Singapore, hindi na siya magpapaligoy-ligoy pa. Bagkus, isasaad niya ang mga detalye mulang ahensiyang kaniyang pinag-aplayan hanggang inmigrasyon ng Singapore at sangay ng Kagawaran ng Ugyanang Panlabas (DFA) ng Filipinas; ang panloloko sa kaniya ng among Singaporean mulang pasuweldo hanggang paglabag sa kasunduang nilagdaan sa oras ng sapat na pamamahinga ng empleado matapos magampanan nito ang trabaho; ang mga nakasama sa bahay ni Pinay, na ipagpalagay nang iba pang Filipinong naroroon sa tinukoy na gusali; ang pagtatago sa pasaporte ni Pinay ng kaniyang amo, halimbawa, at iba pa. Ang liham ni Pinay ay lilitaw na hinalaw mula sa mga pahayagan at kulang sa saliksik o interbiyu; inihaka nang sablay ng makata sa kaniyang pagtula; at kapos sa pagsasaad ng mga impormasyong kinakailangan sa matagumpay na pagpapagitaw ng damdamin at iniisip ng mambabasa. Higit sa lahat, kulang sa sining ang pagkatha ng liham at hindi nalalayo sa ipinadadalang “Liham sa Editor” doon sa mga pahayagan o tabloyd.

“Liham” ang magbubunyag kay Pinay hinggil sa kaniyang pagkatao, o sa anumang kaniyang kinasapitan. Ito ang lunan na papalooban ng persona upang ang “pabatid” at si “Pinay” ay maging isa. Ang kapwa talinghaga, bagaman may posibilidad ng pagsasalikop, ay kinakailangan ding maghayag ng ilang katangian na bagay at matatagpuan lamang sa bawat isa. Ang “liham” na naging “Pinay” ay malabo ang anyo mulang pahiwatig ng pagkakasulat; at si “Pinay” na pumasok sa “liham” ay kinapos sa kaakuhan upang mailantad ang tunay niyang pagkatao’t lunggati. Maidaragdag na ang personang bihag ng mapapait na tadhana sa Singapore ay pansamantalang nakalaya sa pamamagitan ng pagpapadala ng liham. Ang liham kumbaga ang nalalabing instrumento ng kapangyarihan ni Pinay. At ang inaasahang pagdating ng liham-tugon ng mga kaanak mula sa Filipinas para kay Pinay-kung mayroon man at kung matutupad-ang maihahakang pagtatangkang maibalik sa katauhan ni Pinay ang “katwiran” at “liwanag.” Ang naturang liham-tugon ang maaaring pumuno rin sa sagisag na “kaginhawahan” na mailap sa kalooban ng persona. Dapat idiin ditong walang masama sa pagkasangkapan sa “liham” bilang paraan ng pananalinghaga sa tula. Nasa kamay pa rin ng makata kung paano niya gagamitin ang gayong midyum. Sa panig ni Mabanglo, hindi na kalabisan marahil kung sabihing pagsisinungaling ang pag-aming nagtagumpay nga siya sa gayong pamamaraan.

Walang sariwang pananalinghagang naiambag ang “Liham ni Pinay mula sa Singapore” sa kabuuang daloy ng Panulaang Filipino. Ang nasabing tula ay kapwa halimbawa at salamin sa panahon ni Mabanglo kung paano nabalaho nang matagal sa isang yugto ang mga linyadong makatang inunsiyami ng Dekada Sitentang aktibismo-na umalingawngaw hanggang sa feminismo, kabaklaan(ismo) at iba pang “ismo” sa Filipinas nang ipinid ang nakaraang milenyo. Kaya napakahalagang balikan ang sinambit ni Mabanglo sa kaniyang panayam sa UP Diliman noong 11 Agosto 1989.

May prerogatibo ang bawat makata sa paghabi ng pamamariralang magluluwal ng kanyang talinghaga. Gayunma’y marapat na natatanto niya ang lahat ng implikasyong kaakibat ng pamimili niya ng salita. Ang pagtula ay hindi basta pagsasalpak ng mga salitang bubuo ng taludtod na kapagkuwa’y magiging saknong. Babae at [sic] lalaki, may pananagutan ang makata sa kanyang talinghaga. [22]

Totoong may pananagutan ang makata sa kaniyang sining—o sa talinghagang kinasangkapan niya—sa pagbubunyag ng diwain at pagtula. Napakahalaga rin ang pagsasaalang-alang sa maingat na paggamit ng mga salita, anumang wika ang pinagbatayan nito. Kung susundin ang naturang poetika ni Mabanglo, walang pasubali’t malinaw na halimbawa ang “Liham ni Pinay mula sa Singapore” kung paano pumipiglas, humuhulagpos palayo sa mga palad ng makata ang mga salita’t talinghaga. Isang parikala na marahil ang gaya lamang ni Elynia S. Mabanglo ang makapaglilinaw nang tapat.  

MGA TALA

[1] Basahin ang introduksiyong sinulat ni Roderick Niro Labrador sa aklat na Anyaya ng Imperyalista ni Elynia S. Mabanglo.

[2] Basahin ang pinakabagong ulat hinggil sa Overseas Filipino Worker sa Manila Times, 7 Hunyo 2000.

[3] Kabilang ang tulang “From Saudi with Love” sa kalipunang Pasintabi ng Kayumanggi ni Ariel Dim. Borlongan. Si Borlongan marahil ang isa sa mga unang matapat na nagsatula ng buhay-OFW sa ibang bansa nitong kontemporanyong panahon. Maituturing nang klasiko ang kaniyang tula na nagwagi ng unang gantimpala sa timpalak Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature noong 1988.

[4] Mauugat ito mula sa Griyegong mito ni Icarus na tumakas sa Crete sa pamamagitan ng mga pakpak na nilikha ng kaniyang amang si Daedalus, ngunit namatay nang lumipad malapit sa araw at natunaw ang pagkit ng mga pakpak. Posible ring tumukoy ito sa alamat ng gamugamo, o ng alitaptap; o sa alamat kung paano nagkaroon ng pakpak ang gaya ng paniki at uwak.

[5] Salitang unang ginamit ni Virgilio S. Almario sa panunuring pampanitikan, na maituturing ding “patalastas” na kasalungat ng “panambitan.” Basahin ang kaniyang aklat na Taludtod at Talinghaga (1984).

[6] Tiyak na pupuwingin ng dakilang makatang Tagalog at kritiko Iñigo Ed. Regalado ang pabarók na pamamaraan ng pananaludtod ni Mabanglo. Para kay Regalado, “mapipilay ang tula at mahihilahod ang dila ng bábasa o bibigkas” kung basta na lamang magtatanggal ng mga pantukoy o pangatnig sa taludtod o sa saknong. Mas pinagtuunan ni Regalado ang may sukat na tula, lalo sa tulang Tagalog. Samantala’y malayang taludturan naman ang ginamit ni Mabanglo, kaya ano pa ang dahilan para magtanggal ng mga pangatnig o pantukoy sa tula? Para maging maaliw-iw ang bigkas? May tumpak na pamamaraan para sa pagpapaikli ng mga taludtod. At ang pahintulot na maaaring gamitin ng makata, ayon kay Regalado, ay ang tinatawag na (1) pagkakaltas, ang pag-aalis ng isang titik o isang pantig sa isang salita, halimbawa “kabiyak” na magiging “kabyak”; (2) pagpupungos, ang pagbabawas ng isa o ilang titik sa unahan o sa loob ng isang salita, gaya ng “nuha” na mula sa “kinuha”; (3) pagsusugpong, ang pagkakabit ng dalawang salita na kung minsa’y kinakaltas ang huling pantig ng una at ang unang pantig naman ng ikalawa, ng dalawang salitang pinag-isa, nang hindi nababago ang katutubong tunog at kahulugan ng pinag-isang dalawang salita, gaya ng “ayoko” na mula sa “ayaw ako” o “hamo” na mula sa “hayaan mo.” May iba pang mungkahi si Regalado hinggil sa pagpapaikli ng mga taludtod, subalit ang tatlong nabanggit ang pinakapangunahin na sa panulaang Tagalog. Para sa karagdagang impormasyon, basahin ang kaniyang sanaysay na may pamagat na “Ang Pahintulot.”

[7] Mauugat ang “pananda” sa “pang + tandâ.” Ang “pang” na unlapi ay nagsasaad ng pagkilos, at kaya lilitaw na ang “pananda” ay isang bagay na ginagamit upang makita, mabatid, matiyak, o maibalik sa alaala ang nawawala, ang hinahanap, o ang malayo sa tao na nagsasalita. Sa Diksyunaryo-Tesauro (1972) ni Jose Villa Panganiban, ang “pananda” ay singkahulugan ng “marker” o “memory teaser.” Ang “pananda” samakatwid ay lalantad na mali ang gamit sa tula kung pagbabatayan ang salin nina Mabanglo at Roderick Niro Labrador. Ang “pananda” ay tinumbasang “memory” sa Ingles. Para sa karagdagang impormasyon, basahin ang saling Ingles na “Pinay’s letter from Singapore,” mp 54-55 sa Anyaya sa Imperyalista.

[8] Maaaring tumukoy ang “pangarap” sa dalawang bagay. Una, sa panaginip. At ikalawa, sa ambisyon o anumang ninanasang makamit ng isang tao. Malinaw ang ganitong kaibhan sa mga naunang tulang Tagalog. Maihahalimbawa ang tulang “Pangarap” (1924) na sinulat ni Juan C. Bugarin at tumutukoy sa unang pakahulugan. Sa tulang “Panghihinayang” (1918)  ni Florentino T. Collantes, ang gamit ng “pangarap” ay tumutukoy sa ikalawang pakahulugan: “Kung ngayon ma’y tag-ulan di’y di tag-ulan ng pangarap/ Kundi ngayon ang panahong libingan ng kulang palad”/…

[9] Ayon sa Diksyunaryo-Tesauro (1972) ni Jose Villa Panganiban, ang “simpan”-na isang pangngalan-ay buhat sa salitang “sinupan” na mahihinuhang mauugat sa “sinop + an.” Bilang pang-uri, ang “sinimpan” ay mangangahulugang “tinipid” o “inipon.”

[10] Ang “Pinay” ay mauugat sa balbal na salitang “Pinoy” at tumutukoy sa babaeng Filipino. Tinatayang unang ginamit ang salitang “Pinoy” ng mga Filipinong manggagawa sa United States noong mga dekada 1920-1930; at katunayan, isang kuwentong Tagalog ni Carmen A. Batacan, na pinamagatang “Isang Dayuhan,” ang bumanggit sa “Pinoy’s Inn” na mahilig puntahan umano ng mga Filipino roon at matatagpuan sa Daan Washington, Stockton, California, USA. Tubong Tundo, Maynila si Batacan, ilang ulit nagwagi sa timpalak sa kuwento ng Liwayway at Taliba; dating patnugot at pabliser ng Sine Natin, isang uri ng magasin na buwanan ang labas.

[11] Tulang binigkas ng may-akda sa Teatro Zorilla noong 1924, at isinama ni Teodoro A. Agoncillo sa kaniyang hindi pa nalalathalang antolohiya ng mga makatang Tagalog.

[12] Basahin ang tulang “Ina” ni Filomena T. Alcanar, na nalathala sa Taliba noong 1 Disyembre 1928. Kasapi si Alcanar sa Kapisanang Ilaw at Panitik, at itinuring siya ni Teodoro A. Agoncillo “na di lamang makata, kundi isa rin namang mapang-akit na mambibigkas, matalinong kuwentista, at may kaunti pang pagkamandudula.”

[13] Sinulat ni Balmaseda ang tula para kay Epifania Alvarez na lumaban sa bigkasan ng tula; at nalathala sa Liwayway noong 1924.

[14] Para sa karagdagang paliwanag, basahin ang pagsusuri na ginawa ni Virgilio S. Almario sa Panitikan ng Rebolusyon(g) 1896.

[15] Mula sa “Ang Dapat Mabatid ng mga Tagalog,” ni Andres Bonifacio.

[16] Tumutukoy ang “Katipunanismo” sa lawas ng mga kaisipang binuo ng gaya nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto, at batay sa pinagsanib nilang mga akda sa Tagalog. Kinasangkapan ko sa panunuring ito ang teorya ng himagsikan ng Katipunang unang binuo ni Zeus A. Salazar. Basahin ang unang talakay ko rito sa Hulagway, Isyu I, Bilang 3, 1999.

[17] Mula sa “Liwanag at Dilim” ni Emilio Jacinto.

[18] Mula sa tulang “Ilang Huwag Lamang” ni Ismael C. Almazar, na nalathala sa Taliba noong 1922. Tubong Baliwag, Bulakan ang makata at may pitak patula sa nasabing diyaryo noon.

[19] Sinulat ni Filomena T. Alcanar at nalathala sa Liwayway noong 1 Setyembre 1923.

[20] Huling saknong ng tulang “Independence Congress” ni Benigno Ramos, nalathala sa Pagkakaisa, sirka 1929-1930.

[21] Basahin ang talakay dito ni Zeus A. Salazar, na malalim niyang naipaliwanag sa “Wika ng Himagsikan, Lengguwahe ng Rebolusyon” (Bakas, 1999); at “Si Andres Bonifacio at ang Kabayanihang Pilipino” (Bakas, 1997). Maaari ding sumangguni sa kaniyang akdang “Ang Babaylan sa Kasaysayan ng Pilipinas” (Bakas, 1999) at “Ang ‘Real’ ni Bonifacio bilang Teknikang Militar sa Kasaysayan ng Pilipinas” (Bakas, 1997). Maraming binubuwag na moog sa larangan ng kasaysayan si Salazar, at walang pasubaling nasa pinakaunang hanay siya ng matitinik na historyador at mananaliksik na maipagmamalaki ng bansa sa kasalukuyang panahon. Tiyak na iismiran si Salazar ng mga kaliweteng Marxista, sosyalista, at marahil ng ilang feminista, dahil sa progresibong pananaw niya hinggil sa bayan at kabansaan. Ngunit ngayon pa lamang ay tiyak nang mahihirapan ang kaniyang mga katunggali na ibagsak siya sa mataas na luklukang kahanga-hangang nakaugat nang malalim sa katutubong dalumatan.

[22] Basahin ang sanaysay ni Elynia S. Mabanglo sa Ani, tomo 3, bilang 3, Setyembre 1989. Mabalasik ang kritika ng makata sa mga lalaking kamakata, na kung tititigan nang maigi ay nag-iiwan ng maraming tanong kaysa sagot. 

Prosang itim at tulang tuluyan sa Filipino

Mauugat sa aking palagay ang tulang tuluyan sa Filipinas sa pagsilang ng “daglî” noong huling mga taon ng siglo 19 at unang dekada ng siglo 20. Tumutukoy noon ang “dagli” sa mga prosang alanganing kuwento at alanganing sanaysay, na binubuo ng ilang talata, at nagtataglay ng larawan o salaysay na nababalutan ng pananalinghaga. Malalathala ang mga dagli na mapagpatawa, mapagmuni, mapanuos, mapang-uyam, at mapaglahad sa pinakamatipid na paraan, gaya ng matatagpuan sa mga pahayagang El Renacimiento at Muling Pagsilang. Sisilang ang dagli sa panahong hindi malaman ng mga manunulat na Tagalog noong bungad ng siglo kung ano ang itatawag sa “maikling-maikling kuwento” o “tulang tuluyan” o “nobela” o “sanaysay” ngunit ayaw magpakahon sa gayong tatak.

Prosang Itim at ibang aklat ni Mike L. Bigornia,

Mga aklat ni Mike L. Bigornia

Ang salitang “tulang tuluyan” na panumbas sa “poeme en prose” ng Pranses o “prose poem” ng Ingles ay hindi kagyat na kinilala nang ganap sa Filipinas. Nagwagi ng unang gantimpala si Amado V. Hernandez sa timpalak pampanitikang itinaguyod ng kapisanang Ilaw at Panitik at pinondohan ni Don Manuel Tambunting noong 1931. Ang kaniyang “maikling kuwento sa tuluyang tula” ay halimbawa ng kalituhan kung paano tatawagin ang bagong uri ng panitikang naglalaro sa hanggahan ng “tula” at “kuwento.” Alanganing kuwento at alanganing tula ang ginawa ni Hernandez. Heto ang halimbawa ng unang tatlong talata na bumubuo sa tatlong yugtong akda na pinamagatang “Wala nang Lunas” ni Hernandez:

Bulaklak ng kasalanan. Maganda at mabango, sariwa pa at makulay.

Siya’y napulot ko sa maalikabok na lansangan ng paglimot; isang bulaklak na maganda nga ay waring pinagsawaan na ng kamay ng kasalanan, isang maputing ibong nabalian ng pakpak at lumagpak sa putik, isang pusong bata nga ay lipus naman ng sugat.

May iba siyang pangalan, nguni’t tinawag ko siya ng Tina. Tina! Mga matang maiitim at mabibilog, mga labing ang saklap ng hapis ay hindi maitago ng tila pahid na dugo ng kalapati, mga pisnging mandi’y mabulong hinog na nakabitin sa sanga. Iyan si Tina. Matamis mangusap, magiliw kumilos; walang kasintamis at kasinggiliw kung maglambing at umibig.

Hindi pa nauuso ang kanta ng Hot Babes hinggil sa “bulaklak” (i.e., puke o kiki) ay nauna na ang kay Hernandez. Umiinog ang sabihin nang “tulang tuluyan” ni Hernandez sa karanasan ng personang magsasaka na nakatagpo ng “kalapating mababa ang lipad” (i.e., puta o baylarina). Inalagaan ng persona ang babae na tinawag niyang “Tina,” at sila’y nagkaibigan. Ngunit dumating ang sandali na kailangang maghiwalay sila, dahil kailangang kumayod sa bukid ang lalaki. Nainip si Tina, nag-alsa-balutan, at nagbalik sa dating gawi nito makaraang makaipon ng lakas. Namighati naman ang lalaki, at hinanap ang dilag hanggang makaabot siya sa isang kabaret doon sa Maynila. Nagpakalasing at nag-eskandalo ang lalaki. At sa di-inaasahang sandali’y nakita si Tina sa madilim na kabaret, kayakap ang ibang lalaki, at nawaring may sakit si Tina. Hindi sa katawan, kundi sa kaluluwa.

Ang kalituhan sa pag-uuri sa akda o tula ni Hernandez ay sasapit din sa akda ni Alejandro G. Abadilla. Noong 9 Setyembre 1932, nalathala sa Liwayway ang tatlong tula ni Abadilla. Ang ikatlong akda ni Abadilla na may pamagat na “Ang Panahon” ay tinawag niyang “kaunting tula at kaunting tuluyan.” Alam ni Abadilla na mahirap tatakan ang kaniyang bagong likha. Alanganin yaong tula at alanganing prosa, at lalong naiiba sa tinatawag na “dagli” na pawang nalalathala at inaabangan sa mga diyaryo o magasin, gaya sa Muling Pagsilang, Renacimiento Filipino, at Taliba. (Tandaan ding mahirap ituring noon na “tula” ang isang akda hangga’t wala itong tugma at sukat, at kahit ang “malayang taludturan” ay hindi pa ganap na tanggap sa loob man o labas ng pangkat ng mga makatang Tagalog. Ang mga makatang nangauna kay Abadilla  ay nagsisikap na mapanatili ang anumang matatawag na katangian ng katutubong tulang Tagalog; samantalang si Abadilla at ang kaniyang mga kapanalig ay nagsisikap namang magpasok ng kabaguhan sa panulaang Tagalog, na magsisimula sa paggamit ng malayang taludturan hanggang pagkasangkapan sa himig o tinig ng tula o iba pang taktikang panretorika.) Narito ang masasabing kauna-unahang tinawag na “tulang tuluyan,” na pinamagatang “Ang Panahon,” ni Abadilla:

—Kung ang mga taong nangakalipas na’y muling magbalik at minsan pa’y magbibigay ng pagkakataon!…—Iyan ang sigaw at kahilingan ng yutayutang nagsisipagsisi ngayon. Sila, na mga sawi! Katulad ng mamamaril na nagpabaya!

Ang kamay ng Panahon ay sumusulat at patuloy sa kanyang paggawa. Ang sino mang di sumama sa kanyang paglakad ay maiiwan sa buhanginan ng naaksayang mga araw. At ang mga ito, kung tunay mang mga buhay pa at humihinga, ay mga patay nang matatawag, sapagka’t sila’y hindi nangatutong magsamantala ng pagkakataong sa kanila’y iniukol ni Bathala.

Napakaikli ng kay Abadilla, at tila paningit lamang sa espasyo ng Liwayway. Lilinaw lamang ang pagbabalikwas ni Abadilla pagsapit ng dekada 40, nang makipagtalo siya sa gaya ni Iñigo Ed. Regalado hinggil sa paggamit ng “malayang taludturan.” Ang “tulang tuluyan” ni Abadilla ay halos kaalinsabay ng paglitaw ng “malayang taludturan” na sinasalungat ng mga nakatatandang makata mula sa kapisanang Aklatang Bayan, ngunit isinusulong naman ng pangkat na Ilaw at Panitik at pagkaraan ng Panitikan.

Kung ihahambing ang nabanggit na tulang tuluyan ni Abadilla sa dagli ay malaki ang pagkakaiba. Maski ang “dagli”—na mauugat sa pahiwatig na agaran ang pagkakasulat—ay sasaklaw sa maituturing na “anekdota,” “pasingaw,” “salaysayin,” “vignette,” “munting kasaysayan,” “sanaysay,” “maikling-maikling kuwento,” “pangulong-tudling,” “tulang tuluyan,” at iba pang kauri. Ipinanunumbas naman ng ibang manunulat o kritiko ang “dagli” sa “sketch” sa Ingles; samantalang ang “pasingaw” ay itinuturing na katimbang ng “protofiction” o “microfiction” na ang malimit na layon ay dumiga’t magpalipad-hangin sa babaeng nililigawan o dili kaya’y mang-inis o mang-uyam sa tao na kinayayamutan.

Halos walang hanggahan ang nasabing mga taguri, at kahit ang mga tulang pasalaysay gaya ng Kahapon, Ngayon, at Bukas (1910) ni Aurelio Tolentino ay ituturing na “novelang Tagalog.” Noong bungad ng siglo 20, karamihan ng sumusulat ng dagli ay nakatago sa talipanpan o sagisag-panulat. Ito ay upang mapangalagaan ang sumulat, at makaiwas siya, sa maaaring libelo, pananakit, o balikwas na magmumula sa pinatatamaan o pinahahagingang mambabasa. Maihahalimbawa ang dagli—pinamagatang “Karamelo”—na halaw ni Antonio K. Abad sa aklat na Impressiones ni Antonio Luna, at nalathala sa Diwang Ginto. Narito ang sipi sa apat na talata na hinalaw ni Abad:

Isang dukhang angkan ang aking dadalawin. Siya’y isang balo na may pito o walong anak. Ang asawa’y isang marangal at matapang na kawal na namatay sa Jolo sa harap ng kuta ng mga Moro noong mga sandali pa namang wari’y kakamtan na niya ang tagumpay. Walang naiwan sa kanyang mga anak kundi katapangang balot ng limot, maraming luha, pangungulilang puspos ng paghihikahos.

Dahil sa pagluluksa, ang balo’y nanirahan sa isang sulok na malayo sa masayang Madrid. Dahil sa lungkot at sa kagipitan ay napilitan siyang tumira sa isang silid ng ikaapat na antas at tila baga ang kasaliwaan ay maaglahing nagsasabi na ang sulok na iyon ay laang maging daingan ng mga sakit.

Hindi ako tumigil sa tapat ng pinto, gaya ng mga nakaraan na pinakikinggan ko ang mga tugtugin sa piyano ni Lucy, isa sa mga anak. Noon ay ibang tugtugin ang pumipintig sa aking kaluluwa buhat sa loob, isang tinig ng batang lalaki na inuulit ang:

“Tinapay, mamá, bigyan mo ako ng tinapay! Pan, mamá…dame pan.”

Wari bang maikling “maikling kuwento” o “munting kasaysayan” kundi man “sketch” ang hagod ni Abad, at halos patula ang ilang pangungusap bagaman hindi kasimbulaklak ng kay Hernandez.  Ano’t anuman, maikakatwirang gayon talaga sumulat ang mga Tagalog, lalo noong bungad ng siglo 20 na ang mga talata ay mabubulaklak, at malimit matalinghaga ang paglalarawan ng mga tagpo.

Kung pagbabatayan ang mga pangunang pag-aaral ni Iñigo Ed. Regalado, maibubukod sa dagli ang “sanaysay” (essay) at “salaysayin” (thesis). Aniya:

5. Ang sanaysay ay lathalang nagpapahayag ng isang palagay o kuro hinggil sa alinmang bagay, suliranin, o paniniwala. Ito’y hindi sinusulat nang mahaba; habang maikli ang isang sanaysay ay lalong tumutugon sa layon ng lathalang ito.

6. Ang salaysayin ay isang lathalang tumutukoy sa isang paksang nangangailangan ng malawak na pagpapaliwanag. Masasabing sa pagsulat ng isang salaysayin ay nagagamit ang kaalaman ng pagsulat ng sanaysay. Bawa’t bahagi ng isang mahabang salaysayin ay isang sanaysay.

May pagtatangka na si Regalado noon na pagbuklod-buklurin ang mga katagang ginagamit sa pagsusuri ng panitikang Tagalog. Sa retorikang kaniyang binuo, halimbawa, ang “paglalahad” ay ipinakahulugang “isang ayos ng pagsulat na ang layon ay gumawa ng isang malinaw, sapat, at walang kiling na pagpapaliwanag sa lahat ng bagay na saklaw ng kaalaman ng tao.” Itinangi niya ang “paglalahad” sa “paglalarawan” (i.e., sketch). Ang “paglalarawan,” aniya, ay “isang ayos ng pagsulat na ang layon ay ipamalas sa nagsisibasa ang anyo at kalagayan ng anumang nais paabutin sa kaalaman ng sino man.” Idinagdag pa niyang ang layon nito’y “maipakilala ang kaibahan ng inilalarawan sa lahat ng kanyang kauri.” Mahaba ang paliwanag ni Regalado sa kaniyang mga termino, at marahil ay nangangailangan ng bukod na pagtalakay hinggil doon upang masuri nang ganap ang lahat ng isinaad niya sa nasabing aklat.

Ang “tulang tuluyan” bilang katapat ng “poeme en prose” ay unti-unti lamang magkakahugis noong mga dekada 1960-1970 at magsisilbing tulay ng protesta kahit noong dekada 1980 at ganap na magkakasanga noong dekada 1990. Kabilang sa mga gagamit nito ang gaya ni Manuel Principe Bautista (na ang mga tulang tuluyan ay tinatatakan ng “maikling kuwento” sa Liwayway) at nina Pedro L. Ricarte, Epifanio G. San Juan Jr., Virgilio S. Almario, at Gemino H. Abad sa hanay naman ng kabataan. Dapat banggitin ang isang napakagandang halimbawa ng tulang tuluyan ni Ricarte, na pinamagatang “Tao sa Hapag Tistisan” na ibang-iba ang hagod kaysa nakagawiang pagsulat noon ng prosa sa Tagalog. Gagamitin ni Rio Alma bilang hinpamagat sa kaniyang koleksiyong Muli, Sa Kandungan ng Lupa, (1994) ang “mala-kuwento” na tila pagsasabing “hindi pa ganap na kuwento” ang kaniyang akda, isang uri ng hybrid at ni ayaw waring magpatawag na dagli, subalit nakaugat pa rin sa tula. Magbabago ang tindig ni Rio Alma nang ilabas niya ang Memo mulang Gimokudan (2005) at pangangatawanan ang taguring “tulang tuluyan.” Ipinamalas ng makata sa naturang koleksiyon ang sari-saring posibilidad ng pagdulog sa tulang nasa anyong prosa, at animo’y humaharap sa daigdig upang magpakilala.

Sa hanay ng mga Filipinong makata, lumikha ng daluyong noong dekada 1980 ang Prosang Itim (1996) ni Mike L. Bigornia. Ibang-iba ang tulang tuluyan ni Bigornia, at malinaw na lumilihis sa malapot na pagsasakataga ng “mala-kuwento” ni Rio Alma, o sa kahig-manok na Marxistang tulang tuluyan ni E.San Juan Jr., o sa mala-propetang parabulang pampolitika ni G.H. Abad. Isang buong koleksiyon ng mga tulang tuluyan ang kay Bigornia, at nagtatalaglay ng makabagong himig ng pagsasakataga ng mga pangyayari, diwa, lunan, o tauhan na pawang taliwas sa nakagawian noong pagsulat ng mga makatang Tagalog mulang Aklatang Bayan hanggang Panitikan at kahit hanggang sa mga Makatang Bagay at nakararaming kasapi ng GAT (Galian sa Arte at Tula).

Malikot si Bigornia. Ang kaniyang tulang “Bestiyaryo,” halimbawa, ay maituturing na hybrid at karugtong ng “Ondine” ni Aloysius Bertrand (sagisag panulat ni Louis Bertrand); bukod pa sa sumasagap din ng sustansiya sa  “Laquelle est la vrai” ni Charles Baudelaire. Malayo rin ang hagod ng “Bestiyaryo” sa maiitim na pangitain ni Arthur Rimbaud, at isang pagkakamali na ihambing, itambis, o itagni ang anumang tuluyang tula ni Rimbaud sa “Bestiyaryo” ni Bigornia. Ang “Bestiyaryo” bilang pambungad na tula sa Prosang Itim ay tila pagkilala na rin ni Bigornia sa halina ng iniiwang panulat ni Bertrand, gaya lamang sa kumpisal ni Baudelaire hinggil sa paghanga sa Gaspard de la nuit ni Bertrand, ang sinasabing ama ng tulang tuluyan sa Pransiya. Ano’t anuman ay namumukod-tangi pa rin ang kay Bigornia sa paggamit nito ng alusyon hinggil sa diwata at sa sinaunang paglikha, na pawang nakalugar sa matagal na panahon at sa pagtuklas ng kaakuhan, buhay, at bait. Itambis si Ondine, ang diwata ng tubigan doon sa ilog na humiling maging dilag sa “Bestiyaryo,” at pagkaraan ay itagni sa ideal na Benedicta na nilulunggati ng persona sa “Laquelle est la vrai?” ay mababanaagan ang salungatan-sagutan-saputan ng mga diwa ng mga tauhan, katauhan, at pangyayari sa tatlong dimensiyon—alinsunod sa mahika blangka ni Bigornia bilang makata.

Ang paglalaro ni Bigornia sa kaniyang prosang itim ay patikim sa maaaring maganap sa panulaang Filipino. Ang aghamistikang isinasaad sa “Ang Matanda sa Tabing-dagat” ay waring paglalahok sa bisa ng puwersang sobrenatural na tila UFO papaloob sa katutubong alamat kay Lam-ang. Mababanggit din ang pambungad na tagpo sa pelikulang Superman bilang eksena sa kimera ng bawat makata sa “Uniberso” ni Bigornia. Pambihira ang lalang ni Bigornia at humuhula ng resureksiyon, na di-malalayo sa resureksiyon ni Kristo at iba pang diwaing magbabalik sa tumpak na pagkakataon. Maiuugnay ang ganitong pagtatangka sa mala-Star Wars na tagpo na “Kuwento ni Handiong” ni Rio Alma, na kompleto sa bakbakan at pakikipagsapalaran, at halos ganap na baguhin ang Handiong ng Bikol. Isa pang tula ni Rio Alma, ang “Kuwento ng Gagamba” ay pagpapasalikop ng selestiyal at galaktikong lunan sa nagbabagong hulagway ng gagamba alinsunod sa personang tumitingala rito.

Samantala, ang kagulat-gulat kay Bigornia’y binubura niya ang mga hanggahan ng tula at prosa; o ng tula-sanaysay-kuwento-dagli-anekdota-pasingaw at kung ano-ano pa nang makaiwas magmukhang puro bilang tula. Halimbawa’y nakikipag-argumento ang “Eman at Rimbaud” hinggil sa sablay na hambingang ipinataw sa dalawang makata; at ang “Luha ng Supremo” na nagsasaad ng ilang haka o panig sa maaaring isinaloob ni Bonifacio bago paslangin ng mga kapanalig ni Aguinaldo. Maipagkakamaling sanaysay ang kay Bigornia ngunit hindi. May katangian ng sanaysay ang tula ni Bigornia, at may katangian din ng tula, gayunman ay hindi maglulunoy si Bigornia sa pagkasanaysay kundi sa kasiningan ng paglalatag ng tagpo o pangyayari bilang sangkap sa tula. Waring magaan ang kabuuang disenyo ng prosang itim dahil sa pambihirang paggamit nito ng wikang Filipinong maituturing ngayong kosmopolitano. Na ang totoo’y mahirap pa ring intindihin hangga’t hindi nauusisa nang maigi ang mga kanto, singit, at sulok ng mga talinghaga’t dalumat na sariwang inilatag ng makata. Hamak na mas mabigat intindihin ang kay Rio Alma. Baklasin man ang mga mala-kuwento ni Rio Alma, at isaayos ang mga taludtod bilang tulang malaya ang taludturan ay hindi maipagkakailang tula. Maglaro man ng mga salita si Rio Alma’y nananatili roon ang iisang puso: tula, na higit sa anumang genre.

Pag-aninag sa tulang tuluyan

Tawagin mang “tulang tuluyan,” “prosang itim,” “mala-kuwento,” o “dagli” ang malimit ipanumbas sa “prose poem,” “microfiction,” at “short-short stories” ay walang pasubaling lumilikha ito ng pailalim na agos sa laot ng panitikan simula nang ilabas ni Baudelaire ang kaniyang Petites Poemes en Prose. Ito ang haka ni Rachel Barenblat, at masasabing may katotohanan, hindi lamang sa Filipinas kundi maging sa ibang bansa.

Kung babalikan ang kaso ng Prosang Itim ni Bigornia, ang estruktura at halina ng tulang tuluyan ay nakakubli o nagkukubli ng tunay nitong anyo. Mabuting balikan sa yugtong ito ang “Nang mauso ang magmakata” ni Bigornia. Sa nasabing tula, ipinakita ni Bigornia kahit sa pinamasagwang paraan ang pinakamarikit at pinakamahusay na makata. Lahat ng tao’y ibig maging makata, ngunit ang tunay na makata’y sumusuway sa kumbensiyon, at ayaw magpakahon sa taguri. Higit pa rito’y lumilikha ng salamangka si Bigornia sa pagkasangkapan sa paningin ng isang bagitong manunulat, at sa marahan, tila muslak na pagsasalaysay ay niyayanig ang mambabasa.

Maparikala at nakapagpapahagikgik ang mga unang tulang tuluyan, kung gagawing modelo si Bertrand. Magiging sindumi ng daigdig naman ng bagamundo at nakahihindik kung pagsusumundan ang mga modelo nina Baudelaire, Rimbaud, Jules Laforgue, at iba pang makatang simbolista o surrealista. Hahaba pa ang usapan kung babalikan sina Frank O’Hara, Oscar Wilde, Amy Lowell, T.S.Eliot, Pablo Neruda, Jorge Luis Borges, J.B. Jacobsen, Walt Whitman, Robert Bly, W. S. Merwin, Russell Edson, Charles Bernstein, Peter Redgrove, Heathcote Williams, at maging si Michael Benedikt. Sa Filipinas, may masasabing bagnos nang hinawan sina Bigornia at Rio Alma na pawang kaibang-kaiba sa mabulaklak na pananagalog ni Hernandez o sa alanganing-tula ni Abadilla. Dapat ding idiin na iba ang “tulang tuluyan” sa Filipino, dahil nagmumula ito sa pambihirang malig, pananaw, pagdanas, at panitikang natatangi lamang sa Filipinas ngunit kayang-kayang makipagsabayan kahit sa tulang tuluyang nasusulat sa Pranses, Ingles, Espanyol, Aleman, Tsino, at iba pang wika ng daigdig.

Mga Tala


Basahin ang nasabing akda ni Amado V. Hernandez sa Amado V. Hernandez: Tudla at Tudling na pinamatnugutan ni Rosario Torres-Yu.
Ang tatlong tula ay “Ang Umang,” “Ang Kuneho,” at “Ang Panahon.” Ang “Ang Umang” at ang “Ang Kuneho” ay kapuwa nagtataglay ng tiglalabindalawahing pantig bawat taludtod, at bawat saknong ay binubuo ng apat na taludtod. Mapipintasan ang tugmaan ni Abadilla, gaya sa “Ang Umang” na maihahanay ganitong paraan: abca/ dead/ efee// o kung hindi man ay axxa/bxxb/cxxc//.  Samantalang ang “Ang Kuneho” ay may ganitong tugmaan: abcd, acea/ cfgc//. Masasabing bungi ang tugmaan ng makata, ni hindi maingat sa paggamit ng pandulong tugma, at malayong-malayo sa mga makatang tarikan na kaniyang pinagrerebeldehan. Kung nagtatangka na si Abadilla noon sa malayang taludturan ay mapipintasan pa rin siya na tersera klase ang kaniyang tula. Ang mga ispesimen ng nabanggit na mga tula ay hango sa Mga Tulang Tagalog, Unang Bahagi, na nasa koleksiyon ni Teodoro A. Agoncillo.
Hango sa makinilyadong manuskrito ni Iñigo Ed. Regalado, at nakalaan wari bilang teksbuk ng mga estudyante sa kolehiyo. Walang petsa. Matatagpuan ang kopya sa espesyal na koleksiyon ng Filipiniana sa Ateneo de Manila University. Si Roberto T. Añonuevo ang nagsikap at naging tulay sa pamilya ng mga Regalado at ng Ateneo de Manila University upang maisalin sa aklatan ng Ateneo ang mga antigong manuskrito ni I.E. Regalado.
Hinpamagat [png.]: mula sa ugat na salitang hin+pamagat, at inimbento kong salita bilang panumbas sa “subtitle” sa Ingles.
UFO [daglat]: tumutukoy sa “Unidentified Flying Object” na popular sa mga science fiction sa kanluran.

Ang Dakilàng Makatà

José Corazón de Jesús

José Corazón de Jesús

Maálinsángan ngúnit nánanabík ang buông plása nang gabíng iyón. Nagsimulâ nang magtípon-típon ang mga táo. Nagháhabulán ang iláng batàng uhugin paikót sa mga kawáyang upúan. May limá o ánim na dalágang naghuhuntahan, hábang nágpapaypáy, sa tabí ng póste ng koryénte. Samantála, ang mga  binatà’y nagsimulâng umáwit ng kundíman, at tíla nagpápalipád-hángin. May mga tindérang naglalakò ng kakanín, tabáko, ngangà, tinápay, at ibá pang bágay sa halagáng isá o dalawáng kusíng. Hábang lumaláon,  lumakás nang lumakás ang lagitík ng mga bakyâ sa loób ng plása. At ang gabí’y may kung anóng kutítap pára sa bituíng pandangál.

Mayá-mayá pa’y dumatíng ang kalésa na hinihíntay ng lahát.

Bumabâ sa sasakyán si José Corazón de Jesús na nakabaròng Tagálog na yarì sa husì, at binagayan ng putîng pantalón at sapátos na putî. Pinagkáguluhán si Huséng Batutè—ang paláyaw ng makatà—ng mga dalága, at humintô ang awítan ng mga binatà. May tatló o ápat na laláking umalálay sa nasábing makatà paakyát sa entabládo. Magálang na bumatì si Huséng Batutè sa mga táo, at tinugón namán siyá ng mga sigáw, paswít at palakpák. At nang siyá’y magsimulâng tumulâ nang maálab, lálong napaíbig ang mga binibíni. Humangà ang mga kabatáan. Nápailíng ang alkálde’t kapitán. Natigalgál ang kúra paróko’t napápalakpák ang matatandâ’t batàng matiím na nakíkiníg. 

Kumálat ang sarì-sarìng opinyón úkol sa nasábing makatà, makaraáng bigkasín niyá ang mga tulâ ng pag-íbig at pagbabalík. May iláng napaluhà at naantíg. At may iláng natuwâ, hábang ang ibá namán ay nainís, sa mga usápang walâng kaugnáyan sa pánitikán o tulâ. Lumagánap din ang ibá’t ibáng puná, balità o tsísmis, na pawáng nagpatingkád sa alamát at gayúma ni Huséng Batutè. Ngúnit may iláng nayamót, at nainggít. “Síno ba iyáng binatà?” usig ng isáng dáyong nagpakilálang si Alejandro. “Nawá’y si Huséng Batutè’y hindî multó lámang niná Huséng Sísiw at Balagtás!”

Halugaygáy sa Panahon ng Globalisasyon

I.
Sa unang malas ay alanganin sa panahon ang iniíwang bakás ng pananalinghaga ni Raúl Funilas. Mabilis siyang mababansagan, kung hindi man mapaparatangan, na alagad ni Francisco Balagtas sa sukdulang pakahulugan, sakali’t pagtuonan ang lalim o lawak ng kaniyang  bokabularyong hango sa Tagalog-Binangonan, at wala ni sa hinagap ng mga akdemiko’t kritikong nahirati sa wika o lente ng banyaga. Kayayamutan din ang mga dalumat-pantubigan ni Funilas, lalo na ng mga tagalungsod, dahil hindi maaarok yaon sa pamamagitan ng kisapmata’t linear na pagbasang de-kahon, gaya ng matatagpuan sa mga blog sa internet at karaniwang rebyu ng aklat sa mga diyaryo. Dagdag pa’y malikot ang pananaludtod at pamamarirala ng makata, at tiyak kong ikagugulat yaon ng sinumang magbabasa ng tula sa unang pagkakataon; o kaya’y nasisiyahan lamang sa mga tula ng ilang makatang ang tinutumbok ng tula’y kalungsuran, kalibugan, at kahungkagan ng pag-iral.

Ngunit sadyang naiiba ang laláng ni Funilas.

Kuha ni Beth Añonuevo

SA DALAMPASIGAN, kuha ni Beth Añonuevo

Masasálat ang kaniyang lakas ng loob bilang makata sa paggamit ng mga salitang unti-unti nang nabubura sa gunita ng bansa, at siyang nakapaloob sa lawás ng wikang pumipintig hangga ngayon sa Talim, Binangonan, Rizal. Ang paggamit ni Funilas sa wika ng kaniyang sinilangang bayan ay tila pagsisikap na ring makipag-usap ng makata sa sariling kababayan, sa wikang kanilang kapuwa nauunawaan at kinalulugdan. Sa gayong pagkakataon, ang diskurso ay maaaring sipatin sa M (Makata) + B (Binangonan) o pabalik. Kumukuha ng lakas at konsepto ang M doon sa B, habang ang B naman ay iniaangat ng M sa sariwang kabatiran sa sandaling matuklasan ng B ang mga dinamikong nagaganap sa loob ng tulang likha ng M. Nabubuo ang diskurso sa panig ng M at B, mula sa saligang sistema ng komunikasyong magkakaunawaan ang bawat isa. At tumataas ang kabatiran ng B mula sa pambihirang pag-akda ng M, o kaya’y tumatalas ang M dahil nagmimistulang kritiko at konsumidor ang B mula sa mga tulang nililikha ng M.

Lalawak pa ang diskurso kung ang mga konsepto’t tekstong dáting nakapaloob lámang sa ugnayang M + B = MB ay iugnay sa malawak na bansa, at ang nasabing bansa naman ay tumugon nang may pag-unawa, sakâ pumaloob sa naturang ugnayan. Sa nasabing yugto, ang M (Makata) + B (Binangonan) o vice versa  ay magiging M (Makata) + B (Binangonan) + F (Filipinas) = MBF. Ang wika o dalumat na huhugutin ng “Makata” doon sa “Binangonan” ay hindi lamang aalingawngaw o kaya’y magbabalik sa nasabing pook, bagkus ay huhulagpos palayo roon, tungo sa malawak na kamalayan ng “Filipinas.” Matagal na proseso ito, ngunit hindi imposible. Ang kahandaan ng Filipinas ay maaaring magsimula sa mga tulang lilikhain ng Makata, at kung gaano kabukás ang Makata na papasukin ang Filipinas sa láwas ng diskurso’t ugnayan ng M + B. Ang B ay maaaring maging metonimiya-kung hindi man mikrokosmo-ng F, alinsunod sa alkimistang pag-akda ng M. Ang B ay hindi lamang mananatiling B, at ang F ay hindi lamang mananatiling F, ayon sa sinaunang pagkakilala nito sa kani-kaniyang sarili. Ang pagsasalikop ng B at F ang pinakamahalagang yugto ng diskursong panghihimasukan ng M. Na bagaman nababawasan nang bahagya ang B sa pagpapaubaya nito sa malawak na F, at kumikitid o lumiliit ang F dahil sa pagpaloob nito sa B, tumatatag pa rin ang B dahil sa kodipikasyon nito sa loob ng F. Lumalalim din ang F dahil sa bukod-tanging ambag na pampanitikan ng B, at may kaugnayan dito ang masining na pagsasatula ng M, na tulad ni Funilas.

Sa kabilang panig, ang ekwasyong M + B + F = MBF ay maaaring madagdagan pa ng mga salik. Una, ang panahon na kinapapalooban ng M, at kapuwa pinagdaraanan ng kabuuang B at F. At ikalawa, ang kasaysayan ng panitikang pinagdaanan ng B at F, at ang pag-akda ng M. Kung isasaalang-alang ang gayon, masisipat ang ekwasyon bilang M (P+KP+A) + B (P+KP) + F (P+KP). Na ang “M” ay tumatayong “Makata,” ang “P” ay “Panahon,” ang “KP” ay “Kasaysayan ng Panitikan,” ang “A” ay ang “Akda o ang Pag-akda,” ang “B” ay “Binangonan,” at ang “F” ay “Filipinas.” Ibinukod ang P bilang kasaysayan sa KP na Kasaysayan ng Panitikan, dahil ang panitikan-pampook man o pambansa-ay may bukod na agos, at maaaring hindi tuwirang sumabay sa agos ng Kasaysayan. Kung babalikan ang mga tula ni Funilas, ang “Binangonan” ng makata ay maituturing na “Binangonan” sa realistikong pagtanaw, sa isang panig. At sa kabilang panig naman ay maaari ding iba sa “Binangonan” na kilala ng nakararami, bagaman posibleng matalik sa puso at isip ng mga taga-Binangonan mismo. Lumilikha ng sariwang pook at panahon ang makata mula sa pinagbatayang pook at kasaysayan. Nagluluwal din siya ng mga tauhang hinugot sa guniguni, ngunit hiningahan ng sining upang makairal sa bagong realidad. Ang bukod na realidad ng “Binangonan” ng makata ay maipapanukalang hindi dapat itumbas lamang nang tuwiran sa realidad ng “Binangonan” ayon sa daloy ng kasaysayan. May panghihimasok na ginagawa ang makata sa kaniyang pinapaksa, at ito ang dapat titigan nang maigi.

Kayâ hindi mananatili at hindi dapat manatiling lihim o sarado ang diskurso sa panig ng Makata at ng Binangonan lamang. Naiuugnay ng makata ang kaniyang tula-hindi lamang sa kaniyang lalawigan bagkus maging sa bansa-kung magkakapuwang ang bansa na alamín, suriin, at timbangin ang anumang inihahatag ng makata sa pamamagitan ng pintungan ng salita o dalumat na kusang-loob na ipahihiwatig o isinasaad niya sa masining na paraan. Makatutulong din sa mambabasa ang mapagkakatiwalaang diksiyonaryo o talasalitaan, ang mga saliksik sa kasaysayang pampook ng Lalawigan Rizal, at iba pang tala mula sa tradisyong pabigkas. Hamon din ng makata sa mambabasa ang pagbabalik sa poetikang tradisyon ng Tagalog, at mula rito’y mababatid kung saan nagmumula at tumutumbok ang makata sa kaniyang pagsunod, paggagad, paglihis, o pagsuway sa mga nakalipas na makata. Para kay Funilas, hindi mahirap unawain ang kaniyang tula. Kinakailangan lamang na handang magtaya ang mambabasa sa teksto, bago mabuo sakâ maunawaan ang diskurso, sa panig ng makata at pook, o sa panig ng tula at mambabasa.

Ang panitikan at wikang nagmumula sa Binangonan ay maituturing na “panrehiyon”-at malayo sa sentro ng kapangyarihan-dahil alanganin yaong Tagalog at Filipino na batid ng nakararami, at hindi nakapailalim sa taguring “Imperyalistang Tagalog-Maynila” na mahilig isakdal ng mga politiko at akademiko, kung hindi man panitikerong politiko, mulang Visayas at Mindanao. Naiiba ang tabas at puntó ng Tagalog-Binangonan na malayo sa Tagalog ng Batangas, Bulakan, at Maynila ngunit may pagkakahawig nang kaunti sa Tagalog-Laguna. Masasabi rin na pawang “lalawiganin”-kung sisilipin sa anggulo ng metropolis-ang wika at dalumat ng Binangonan. Ang nasabing taguri ang bagaheng maituturing upang mabansagang sinauna ang mga tula ni Funilas at siyang malayo sa tunog rap, rock, at pop ng lungsod. Maraming salita’t dalumat mulang Binangonan ang binanggit ni Funilas at hindi pa nailalahok sa diksiyonaryo, bagaman malimit gamitin pa rin sa Binangonan. Walang pasubaling dumaan sa pagbabago, panghihiram, at pagtanggap ang wika ng Binangonan; at huwag asahan ang purong Tagalog nito. Subalit higit pa rito, ang panitikan lalo sa laráng ng tula ay hindi pa natitipon at naitatala nang ganap. Mababanggit ang mga bigkasan ng tula sa plasa doon sa Binangonan noong dekada 1950-1970, at malimit maganap tuwing may pista, halalan, o koronasyon. Bukod doon, wala nang maririnig o mababasa pang tula hinggil at mula sa Binangonan, na sinulat ng taga-Binangonan.

II.
Ang Halugaygáy sa Dalampasigan ang masasabing kauna-unahang solidong koleksiyon ng tulang umiinog sa  tubigan, partikular sa Lawa Laguna, at sa kaligiran ng Talim, Binangonan. Ang mga hulagway at dalumat na ginamit ni Funilas ay katatakutan ng mga hindi nagbabasa ng panitikang Filipino. Mababanggit si Ildefonso Santos at si Alejandro G. Abadilla na pawang lumikha rin ng mga tula noon hinggil sa dagat, o ang mga tulang may bahid ng politika’t ideolohiya na gaya ng kina Rio Alma, Teo T. Antonio, at Edgardo B. Maranan. Mababanggit din ang mga ambag na tula ni Tomas F. Agulto hinggil sa kaniyang mga karanasan bilang mangingisda sa Bulakan man o Batanes. Ngunit ang kay Funilas ay naiiba dahil sa taglay nitong dupil at konsentrasyon sa paghuli ng hulagway sa estatikong yugto kundi man sa sinematograpikong pagdulog-ayon sa punto de bista ng karaniwang mangingisda-samantalang gamit ang wika ng Binangonan. Ibang-iba ang hagod ng wika ni Funilas; at bagaman mapaglaro, magaspang at nagmumurang kamatis kung minsan ay kakikitaan ng kinang na maitatambis sa Tagalog-Bulakan-Maynila nina Alma, Antonio, at Agulto. Pansinin ang “Bumbón” ni Funilas:

Mga dulong yangkáw ng puno sa gubat,
May putok-putukan, dalingdinga’t kilap;
Sa dalampasigan ito’y ibibilad
Layong pahulasin ang sariwang katas.
Bibilang ng linggo’t dahon ay babagsak,
Iisa-isahing sa lupa’y ihampas;
Tuloy sa garoteng may aserong kawad
Molete’t baketeng hahapit ay lakas.
Katulad ng paldang pansayaw ng dilag,
Adorno ay yunot. Kung ito’y ibagsak
Sa rabaw ng lawa’y dito namumugad
Ang tagunto’t ulang na humuli’y salap.
Isang palakayang maraming humamak,
Mula nang mauso ang surong panuwag.

Sa unang malas ay napakahirap ng tula. “Mabibigat,” wika nga, ang mga salitang ginamit ng makata, at walang maiintindihan ang tagalungsod dito lalo’t hindi basta matatagpuan sa diksiyonaryo ang ilang salitang binanggit. Ngunit kung uuriin, maaaring pagpangkat-pangkatin ang mga salita, upang madaling maunawaan. Halimbawa, uri ng mga punongkahoy ang “putok-putukan,” “dalingdingan,” at “kilap.” Tumutukoy naman ang “yangkáw” sa dulong bahagi-kung hindi man duklay-ng punongkahoy o kawayan na babád sa ilalim ng tubig. Mahihinuha naman ang “pahulasin” na katumbas ng “tanggalin” o “paagusin” ang katas, at maiuugnay sa “pagbibilád” o “pagpapatuyo sa init ng araw.” Magkaanak naman ang mga salitang “taguntón” at “ulang.” Uri ng hipon ang “taguntón” na naninirahan sa tubig-tabang; samantalang kauri ng “sugpô” ang “uláng” ngunit sa tubig-tabang imbes na sa tubig-alat nabubuhay. Magkakaugnay ang “garote”(garrote), “molete” (muleta), at “bakete” (baqueta) na pawang hango sa Espanyol, at ginagamit na pampiga sa punongkahoy. Tagalog ang “yúnot” na tumutukoy sa magagaspang na himaymay o bunót, ngunit sa pakahulugan ng makata’y  katumbas ng “itim na lubid na pantubig.”  Namumukod ang salitang “rabáw,” dahil hindi ito Tagalog bagkus Ilokano, at tumutukoy sa pinakaibabaw ng anumang bagay. At maitutumbas naman ang “suròng panuwag” sa hugis-kutsarang panalok ng mga isda at hipon. Kung babalikan ang diksiyonaryo ni Jose Villa Panganiban, ang “surò” ay mula sa sinaunang Tagalog, at katumbas ng “kutsara.” Kaugnay ng nasabing palakaya ang “sálap” na isang uri ng panghuli ng hipon at dulóng.     

Matapos balikan ang mga pakahulugan ng nasabing salita’y madaling mauunawaan ang pahiwatig ng tula. Inilarawan sa tula ang proseso kung paano gumagawa ng “bumbón,” mulang pagpili ng punongkahoy at pagpapatuyo nito sa sikat ng araw, hanggang pagpiga rito at pagdidisenyo ng lubid o bunót. Iniiwan ang nasabing bitag sa laot, upang pagpugaran ng hipon o uláng. Babalikan yaon ng mangingisda sa tamang sandali, upang mahango ang huli. Hinahamak umano ang bumbón bilang panghuli ng hipon o ulang, at nalaos nang mauso ang higit na mapanalasang “suròng panuwag.” Kung titingnan ang anyo ng tula, ang paghahanay ng mga taludtod na lalabindalawahin ang pantig at isahan ang tugma ay tila paggagad sa anyo ng bumbón. Maitatanong: May mahirap ba sa tula? Ang sagot: Wala. Maaaring mahirap sa unang basa ang tula dahil sa malalalim na salitang ginamit. Ngunit kung taal na taga-Talim, Binangonan ka’y karaniwan lamang ang mga salita, at mauunawaan ang diskursong isinasaad ng tula.

Mahihinuhang ang personang nagsasalita sa tula (at bukod sa makata) ay isang mangingisda, at alam kung paano manghuli ng hipon at uláng. Ang paglalahad ng paggawa ng bumbón ay tila pagtatangka na ring ilantad ang dáting gawi ng mga mangingisda. Na nalilimutan na sa ngayon, at kakaunti na lamang ang nakagagawa nang mahusay. Ngunit higit pa rito, ang pagpapagunita sa mga taga-Binangonan hinggil sa bumbón ay pagpapataas na rin ng diskurso hinggil sa sinauna ngunit mabisa at tapát sa likas-kayang pangingisda kompara sa mapangwasak at mapanghamig na uri ng pangingisda. Binubuksan din ng tula ang landas upang ipaalam sa Filipinas na may paraan ng paghuli ng hipon o uláng na hindi kailangang wasakin ang paligid. Sa naturang paraan, umaangat ang salitang “bumbón” mula sa abang kalagayan nito sa Binangonan tungo sa malawak na laráng ng Filipinas, at maaaring makargahan pa ng panibagong pahiwatig o pakahulugang maiuugnay sa bitag o palakayang ginagawa ng makapangyarihang puwersa sa pamahalaan o negosyo at bumibigkis sa isip o loob ng mga tao upang patuloy na madusta ang mga ito. Hindi kailanman nakamamatay ang paggunita, maliban na lamang kung ang gunita mismo ay dati nang bilibid ng malabo at makapangyarihang puwersa, gaya ng kolonyalismo sa ngalan ng globalisasyon, at siyang mapagdududahan kung pilit sasandigan.

Hindi lahat ng tulang may timpla ng tubigan ay nakatuon lamang sa Lawa Laguna. Sa tulang “Pag-uwi sa Pulô,” matatagpuan ang masinop ang pagkakapili ng mga hulagway sa kaligiran at ng katumbas nitong pahiwatig sa kalooban ng tao. Ang gayong taktika ay tila mula sa sinematograpo, at kapupulutan ng aral sa pagtula:

May kulimlim ang banaag
Ng pag-asang kumakalat
Sa kapusuran ng dagat.
Kahit anong pagsisikap,

Ang kutitap nito’y walang
Aranya ng mga talang
Tatanglaw sa pagpapalang
Isasaboy ng tadhana.

Ang dalít na saknungang ginamit sa tula’y nagpapatingkad sa pahiwatig ng unti-unting pagkaupos ng pag-asa sa paligid at ilalim ng dagat. Ang kombinasyon ng “kulimlim,” “banaag,” at “pag-asa” ay pumapaloob sa mataas na dimensiyon kapag idinugtong sa “kapusuran” (ka+pusod+an) at “dagat.” Ang “kapusuran” na tinutukoy ay mahihinuhang hindi lamang tumutukoy sa ilalim ng dagat, bagkus maging sa kaugnay na búhay (kapusod) sa loob ng dagat o sa kaligiran ng nito (pulô). Kung babalikan ang personang nagsasalita sa tula, maaaring siya mismo ang “kapusod” ng dagat, at ang tahimik na saksi sa pagbabanyuhay ng dagat. Mahiwaga ang “isasaboy ng tadhana” at kung idurugtong iyon sa “dagat” at “kapusod” ang positibo sanang resulta ng “pagpapalà”-na maaaring masaganang biyaya ng dagat o karatig-pook nito-ay mauuwi sa wala. Ang pag-uwi ng persona doon sa pulô ay nakargahan ng iba pang pahiwatig, at ang dating elegansiya ng tanawing pangnayon (“aranya ng mga tala”) ay napawing bigla sa kung anong dahilan. Ang gayong pangyayari’y maaaring pahiwatig ng di-pagkilala sa personang umuuwi sa pulô. Ang persona ay mahihiwatigang hindi na kilala ng pulô o ng dagat. At ang kalungkutan ng kaligiran ay masisipat na ekstensiyon lamang ng kalungkutan sa loob ng persona. Ang nasabing tula’y nagpapagunita ng isang matandang kawikaan: “Ang tubig ma’y malalim/ Malilirip kung lipdin,/ Itong budhing magaling,/ Ang maliwag paghanapin.”//

Mapagtatakhan din kahit ang pagpili ng hulagway ni Funilas, at lihis sa inaasahan ng mambabasa. Maihahalimbawa ang “Habilin ng Ama sa Kaniyang Anak na Mangingisda”:

Huwag kang iiyak, anak,
Kung ang luha’y walang dahil,
At mata’y nagbabalatkayo.
Hayaan mo na lamang
Na lumuha ang mga alon.

Napakapayak na pangaral iyon, sa unang tingin. Kung uuriin nang mabuti’y malalim ang pinag-uugatan ng sinasabing “luha” at mahihinuhang hindi dapat iyon itumbas sa gaya ng “luha ng buwaya” na may bahid ng pagtataksil at panloloko. Mahalaga kahit ang “luha” at hindi dapat inaaksaya iyon sa gaya ng paiyak-iyak na pag-arte mula sa isang tao na laki sa layaw. Kagulat-gulat din ang “pagluha” ng mga alon, at sa iba’y higit na pipiliin ang pagluha ng “lawa” o “dagat.” Gayunman sa tula ni Funilas ay ibinubukod ang mga alon bilang may sariling pag-iral, at maihihiwalay sa pag-iral ng “lawa” o “dagat.” Ang “lawa” o “dagat” ay mahihinuhang ang kabuuan ng mga alon; at ang alon ay maiisip na ekstensiyong metonimiya ng tubigan. Ang gayong pananaw, ayon na rin kay Funilas, ay itinuturing ang tubigan bilang uniberso, at ang mga alon ay bahagi lamang ng nasabing uniberso. Kung gayon nga, ituring mang “Maykapal” ang tubigan, ang mga alon naman ang magsisilbing mga nilalang ng nasabing “Maykapal.” Magbabago ang mga alon at mawawala, ngunit magbabalik nang paulit-ulit sa dalampasigan, ayon sa simoy ng panahon. Ang pamagat ng tula ni Funilas ay isa pang susi sa pag-arok ng talinghaga. Ang ama ay isa lamang alon sa malawak na uniberso ng tubigan. At ang kaniyang pangangaral sa anak ay pagpapagunita ng mga halagahan hinggil sa “katapatan,” “pag-ibig,” at “sakripisyo,” tulad ng pag-akò ng ama sa kalungkutan o responsabilidad.

III.
Sabihin nang sinauna si Funilas bilang makata, ngunit pasusubalian yaon ng kaniyang mga eksperimentasyon sa pananaludtod. Batid ng makata hindi lamang ang tradisyonal na awit, gaya ng kay Balagtas, bagkus maging ang sari-saring pagdulog sa ambahan, blues, dalít, ghazal, rondel, sestina, soneto, tanaga, villanelle, at iba pang anyo. Idinidisenyo rin ni Funilas kung minsan ang kaniyang mga tula na magtaglay ng panloob na tugmaan-bukod sa tugmaang wagás, pantigan, tudlikan, at karaniwan-at ipagmamagara ang kaniyang bersiyon ng tumbalik tugmaang pinauso ng kaniyang kaibigang makata. Sa tumbalik tugmaan, ang mga katinig at patinig ng isang salita ay binabaligtad, gaya ng “lakás” na maitutugma sa “kalás” o “sakál.” Ngunit sa panig ng “kalás” at ng “sakál,” higit na mataas na antas ang “sakál” dahil sa katangian nitong ganap na mabaligtad ang “lakás” mula man sa katinig o sa biswal na anyo ng salita.  Ang agimat ng tumbalik tugmaan ay nasa pagpili ng salitang kapag pinagpalit ang mga katinig at patinig ay nagluluwal ng kakaibang hulagway at pahiwatig. Halimbawa, ang “ilog” ay maipapares sa “golì” na balbal na salita, at sa “ligô” na mula sa Tagalog. Paghambingin ang dalawang rendisyon ng tumbalik tugmaan sa “Aldabis Balantok Takloban” at “Tumbalik” ni Funilas. Kung maluwag ang taludtod ng una’y napakasikip naman ng ikalawa, ngunit kapuwa nagtataglay ng indayog sa pandinig at paningin (kung isasaalang-alang ang tekstong pasulat). Marunong ding gumamit si Funilas ng pinakamasikip na tatluhang pantig na taludtudran, at mababanggit ang “Pana sa Lawa.”  Ang kakatwa’y ipinapares pa ni Funilas ang mga banyagang padron ng tula doon sa dalumat ng pangisdaan at kaligiran ng Binangonan, at nagbunga yaon ng espiritung makalalasing sa makikinig o magbabasa. Mahilig din sa akrostik ang makata, at isa sa mga paborito ko ang “Panganay sa Panginay,” na ginamit ang salitang “Balagtas” na akrostik sa simula at dulo ng taludtod. Maikokompra iyon sa pasiklab na “Sigaw,” na ginamitan ng karaniwang akrostik ang mga unang titik ng mga taludtod, samantalang tumbalik akrostik naman ang nasa dulo ng bawat taludtod. Ang totoo’y karaniwan lamang noon ang paggamit ng akrostik sa mga tulang pambigkasan sa Binangonan. Sa paglipas ng panahon ay tila nakaligtaan na ito, at kahanga-hangang ibinabalik ni Funilas sa higit na masiklab na eksperimentasyon.

Uyamin si Funilas na pangnayon ang kaniyang sensibilidad, at tiyak kong ngingitian lamang niya iyon. Hula ko’y lulusog pa ang pagbasa sa kaniyang mga tula dahil sa gayong pang-aasar. Bakit? Madulas ang karamihan sa mga tula ni Funilas, at mahirap ikahon iyon sa mga pagbabansag-na gaya ng “tradisyonal,” “moderno,” “postmoderno,” at “postkolonyal” na pawang matatagpuan sa mga teksbuk sa kolehiyo-nang walang matibay na sandigan.  Lalansihin ng makata ang kaniyang mga mambabasa sa mabini ngunit payak na paraan ng paglalahad, upang gulatin pagkaraan sa wakas. Maihahalimbawa ang “Kitáng”:

Binagting ang liténg na dinampulayan,
bawat isang dipa’y may lawit na sima-
isang palakayang ginaya ni Amba

sa mga dumayo na taga-Batangan.
Lumaganap ito’t nauso sa lawa
ng Laguna. Ayon sa mga matanda,

ito ay marangal, munting hanapbuhay
na makapupundar ng kahit na dampa
(kung magtitiyaga yaong mangingisda).

Noon iyon. Nitong nagdaang tag-araw,
huntahan sa pukás na daan “na walang
pag-asang bumalik” ang kitáng na luma;

lalo pa’t bantad na pinag-aangkahan
ang lawak ng lawa’t hindi masawata.

Ginamit sa “Kitáng” ni Funilas ang mala-sonetong balangkas na may lalabing-apating taludtod. Bawat taludtod ay lalabindalawahin ang sukat, at sunuran ang tugmaang may antas na karaniwan (abb, abb, abb, abb, ab). Wala sa tugma’t sukat ang halina ng tula, bagaman maiisip na ang tatluhang taludtod bawat saknong ay paggagad sa anyo ng serye ng kitáng na ginagamit ng mga mangingisda, samantalang ang pares ng taludtod sa pangwakas na saknong ang animo’y bangka, at lumalagom sa agos ng tugmaan. Ang gayong disenyo ay isa nang uri ng panlalasi, kayâ hindi basta mapaparatangang gumagamit lamang ng padron ng soneto si Funilas.

Sa unang malas ay nakagigitla ang mga salitang ginamit ng makata, gaya ng “liténg,” “kitáng,” “pukás,” “angka,” at “bantad.” Kahit ang “Batangan” na sinasabing pinag-ugatan ng “Batangas” ngayon, o kaya’y ang “ambâ” na tumutukoy sa “amain” o kung minsan ay sa “ama ng lolo” ay ni hindi na marahil maaarok ng moderno’t kosmopolitanong kabataang aliw na aliw sa Ragnarok at Naruto. Ngunit kung babalikan ang naturang mga salita’y karaniwan lamang iyon sa mga mangingisda at taal na residente mula sa lalawigan ng Rizal at Laguna. Tumutukoy ang “kitáng” sa uri ng pangingisdang gumagamit ng mahahabang tansî at bawat linya (liténg) ay may mga kawil na de-páin at sukát na sukát ang agwat sa bawat isa (o isang dipa, gaya ng isinasaad sa tula). Karaniwang iniiwan sa laot ang kitang, at binabalikan na lamang iyon ng mangingisda sa tumpak na oras na inaasahan niyang may huli nang mga isda. Alinsunod sa likas-kayang pangingisda ang kitáng, dahil ang mga huli nitong isda ay ayon sa laki ng páin at kawil na pinili ng mangingisda, at umiiwas hamigin ang lahat ng lamandagat na mabibitag. Kailangan ng tiyaga at pasensiya sa paggamit ng kitáng, na taliwas sa makabagong aparatong laan para sa mabilisang pangingisda.

Sa tula ni Funilas, ang personang naglalahad sa tula ay mahihinuhang may kaugnayan sa mga mangingisda. Magiging susing salita ang “amba” sa ikatlong taludtod; at kaya ang persona na masisipat na kaanak ng “amba” ang magiging saksi rin sa pagtatangkang muling gamitin ang “kitáng” sa Lawa ng Laguna. Sa himig na mapaglarawan, ang persona’y humahatak sa mambabasa na pumasok sa diskurso ng persona at ng kausap nitong mahihinuhang taga-Rizal din. Mataas ang ekonomikong silbi ng kitang noong araw, ayon sa tula. Kaya nitong bumuhay ng pamilya’t makapagpapatayo pa ng bahay ang mangingisda sa dami ng huli. Ngunit nagbago ang panahon. Ang pares ng taludtod sa pangwakas na saknong ang magpapahiwatig na “labis na kinakamkam” [ng maykaya o ng kung sinong awtoridad] ang lawa. Hindi na nagpalawig pa ang tauhang nagsasalita sa tula. Kung magagawi sa Lawa Laguna, mahihinuhang ang tinutukoy ng persona ay ang malaganap na pitak-pitak na palaisdaan; at ang walang taros na pangingisdang gumagamit ng mapanalasang uri ng kagamitang ikawawasak ng likás na kaligiran.

Ang “kitáng” sa tula ay masisipat hindi lamang sa laráng ng pangingisda; pumapaloob din iyon sa kasaysayan, kultura, at pananaw sa daigdig. Nabubunyag ang naaagnas na mukha ng lawa sa pamamagitan ng pagkawala ng kitáng. Kitáng din ang hihimok sa mga tao upang mag-usap, maglimi, at marahil kumilos nang sama-sama. Ang lunggating ibalik ang kitáng ay masasabing lunggati rin ng pagpapanibagong-anyo ng lawa. Na imposibleng mangyari, lalo’t nananaig ang puwersang pampolitika’t pang-ekonomiya sa mga lalawigang gaya ng Rizal, Laguna, Batangas, at Quezon. Kung magiging ganito ang pagbasa, tiyak kong lalagumin ng kitáng kahit ang sangang pahiwatig hinggil sa mabilis na pagbabago ng klima; sa pagkawasak ng balabal ng kalawakan; sa lumalaganap na polusyon at paglaki ng populasyon; sa labis na pag-ubos ng tubig-tabang; at sa pagbabago ng topograpiya ng buong Rizal, Laguna, Batangas, Quezon, at karatig na Metro Manila. Serye ng mga tuldok na bumubuo ng mahabang linya ang kitáng sa lawa, kung sisipatin mula sa itaas pababa. Gayunman, nakapagluluwal iyon ng kakaibang kabatiran at lumalawak na palaisipan pagsapit sa tula.

IV.
Laro, musika, at tradisyon ang tatlong inuukilkil ng Halugaygay sa Dalampasigan. Isang uri ng larong pambata ang “halugaygáy” na ginagamitan ng mutyang nakukuha mula sa malaking kanduli. May tatlong bata ang magkukutsaba upang itago ang isang mutya. Sa harap ng iba pang bata’y pahuhulaan nilang tatlo kung sino ang may hawak ng mutya, habang inaawit ang halugaygáy. Ang sinumang makahula ay siyang magwawagi. Unti-unting nalilimutan na ang larong halugaygay. Ito ay dahil na rin sa bibihira nang makahuli ng malalaking kanduli na pagkukuhaan ng mutya. Nagbago na rin ang uri ng laro ng mga bata, saka nagbago na ang panahon. Dito lamang sa Kamaynilaan, kung hindi man nasa harap ng computer ang mga bata ay tiyak na nagbababad sa telebisyon.

May laro na inihahain ang makata sa kaniyang mambabasa. At ito ang pagpapahula, kung hindi man pagdurugtong, sa inilalagdang talinghaga ng kaniyang mga tula. Ngunit kung ang orihinal na larong halugaygáy ay nakasalalay sa tsamba at pag-alam sa pahiwatig ng mukha o kilos ng nagpapahulang bata, ang koleksiyon ni Funilas ay taliwas sa karaniwang laro. Laro sa ruweda ng talino at bait ang inihahain ng aklat niya, at mahirap mahulaan yaon basta-basta nang umaasa lamang sa hula at tsamba at tadhana. Kaugnay ng nasabing ehersisyo ng isip ang birtud ng musika, at gaya ng matatagpuan sa tulang “Halugaygáy,” ang dating awit pambata o awiting-bayan ay nabihisan ng sariwang anyo pagsapit sa mga tula:

Halugaygáy, halugaygáy puwit ng Da Inggay,
Halugaygáy, halugaygáy nilusob ng bangaw.

Maiuugnay sa nasabing tula ang “Tigalpo” na bulong ng matanda upang mapagaling ang mga maysakit. Sa “Tigalpo,” ang sinaunang agimat hinggil sa panggagamot ay nabubudburan ng siste. Ang mismong manggagamot ay hindi nakagagamot ng sarili; at idinahilan pang ang plema o ubo niya’y pampadagdag ng bisa ng agimat. Ang kakatwa’y inilahad ang mga pangyayari alinsunod sa punto de bista ng isang bata. At ang mahika o himala, kung mayroon man, ay naganap sa isip ng bata hanggang sa siya’y tumanda.

Ang isa pang eksperimento hinggil sa paglikha ng musika ay matatagpuan sa “Kumukumkum.” Wala naman talagang ibig sabihin ang “kumukumkum” kung hindi ang paglalaro ng mga salita. Ang pampolitika’t pang-ideolohiyang pahiwatig ng tula ay tila ipinaskel sa serye ng mga hulagway na pawang inihuhudyat ng unang salita ng bawat taludtod. Ang nasabing mga salita’y nagsisimula sa titik K, at maaaring ipakahulugan din sa gaya ng “Katipunan” o “Komunismo” o “Kalayaan.” Ang laro ng salita at laro ng diwa sa tula ang nagpapaangat sa dáting simpleng awit:

Kumakanta ang pingkiang sibat at armas,
Kumakantang duweto ang riple at tabak;
Kumakawala’y tingga at dugong bumulwak
Kumakaway ang saksing dahong nalalagas.

Kumislot ang puso ng bawat naghimagsik,
Kumilos sa pagsulong ang paang nagputik;
Kumulapol ang dugong sa lupa’y nahasik
Kumislap ang may silaw na abuhing langit.

Mula sa payak na awiting-bayan ay naililihis iyon ni Funilas tungo sa higit na matining na politika ng pakikibaka. Na bibihirang makita ngayon sa mga kabataan, na hindi na yata marunong kahit ng karaniwang tugma at sukat.

Pinakamabigat sa lahat ang tradisyon, at siyang ipinasok ni Funilas sa kaniyang mga tula. Sinikap ni Funilas na ipakita ang nauupos na tradisyon ng Binangonan, lalo na sa panig ng mga mangingisda, sa paggamit ng sari-saring hulagway na karamihan ay taal sa nasabing lugar. Prominente rito ang hinggil sa bangka, isda, halaman, punongkahoy, ibon, insekto, kagamitan, pangisdaan, at iba pang may kaugnayan dito gaya ng tindera ng isda. Kailangan ng tiyaga sa gayong proyekto, at bibihira nang matagpuan iyon ngayon sa mga kabataang nawiwili sa “modernong” pagtula, na halos paggagad lamang sa mga segunda klaseng makata ng ibang bansa. Waring bagong diksiyonaryo ang inihahandog ni Funilas, at tila hinihimok niya ang mga mambabasa na tuklasin ang bawat salita, magsimula sa tunog hanggang sa pinakaubod nito. Maniwala man tayo o hindi kay Funilas ay hindi mahalaga. Higit na mahalaga ang halimbawang iiwan niya sa atin bilang mambabasa. At nasa atin na kung hihigtan iyon sa anumang paraan.

Hindi alanganin sa panahon ang Halugaygáy sa Dalampasigan ni Funilas. Kailangan natin ang ganitong uri ng aklat na handang magtaya, at umiba ng daan, lalo sa panahong pilit pinagpapare-pareho ang lahat-mulang wika hanggang damit tungong pananaw-at tila mga palito na nakapaloob sa isang kaha ng posporo ang lahat. Ito ang pagkakataon na matuklas ang dati nang naririyan, bagaman matagal na nating nililimot kung hindi man tinatakasan. At magaganap lamang iyon, kung sisimulan nating makipagbuno sa mga laláng at salamangka niya. Halina, at salubungin natin ng tagay ang makata ng Talim, ang makatang matalim sa lubos na pakahulugan ng sining.  

Lungsod Pasig
25 Marso 2006

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 152 other followers