Para kay Pablo Neruda, 1904–1973

Tanging mga salita ang naiwan ngayon. Humimlay
. . . . . . . . . . .  . . ang mga ito gaya ng mga libingan,
o batong Andes na wakas ng lungtiang palumpong.
Wala akong lakas ng loob na bakbakin
ang mahabang listahan ng iyong tuwa, na isinasalit
ang bakal nito at pelus, ang lahat ng halamanan
at kalansay ng butanding ng iyong piniling baybayin.
Labis ang naisulat na pag-asa, na ang bawat taludtod
ay hinihigit ang buhay sa pagsasaad na, bawat tipan
ay nagwawakas sa pag-asam ng kasunod na tagpo.
Ang marahan, malalim mong tinig ang mahalaga,
itinatampok ang buháy na Chile sa pag-iral,
na ang tula ay tinapay, ang mga aklat ay piging.
Tahimik sila ngayon, at walang tinag sa estante.
Hindi ko maarok ang kumukulog nilang katahimikan,
ang dalamhati ng nangamamatay sa Chile at taglay mo,
ang kamatayan na siyang isang tiyak na pagsasalin.

salin ng “Translator to Poet,” ni Alastair Reid.
salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo.

Higit na matalino sa atin ang tubig

Higit na matalino sa atin ang tubig; maaga nitong natatanaw ang gabi.
Mula sa langit tungo sa dilim ito’y nagbabalik
At kisapmatang naglalaho gaya ng dambuhalang isda
Habang yumayanig ang mga dalisdis sa ilahas nitong ragasa.

Higit na matalino sa atin ang tubig; natutuklas nito ang tuwa
Kahit sa mga punongkahoy,
At hindi sa mga estranghero
Na pinipilit tayong mamuhay nang mapanglaw.

Higit na matalino sa atin ang tubig; hindi ito natutulog,
Bagkus palaging bukás ang paningin sa malaganap na bughaw,
At nakakubli sa lihim ng kamatayan, nag-aabang
Ng pook para sa sariling pag-iral ng buhay.

[“Sular Bizden Akillidir,” ni FAZIL HÜSNÜ DAGLARCA.]

Ang Pinatay nating Halimaw

Taglay nito ang mga matang kumikislap sa gabi
At ang pambihira’t labis na tapang.
Ngunit nabibighani tayo nito
Sapagkat nakalalamang ang ating kalagayan.

Huminto tayo sa bunganga ng madilim na yungib
At iniwan ang bato sa paglalakbay.
Matalik sa mga lihim ng mga gabi at gubat,
Pinunit ng anyo at atungal nito ang katahimikan.

Hindi na natin kahawig ang halimaw,
Hindi umiinom ng tubig, ni hindi natitinag,
Hindi ito laging alerto,
At bahagya lamang kung umidlip.

Sadyang kakatwa bagaman labis na karaniwan—
Mula sa mga palamuti nito’y lilikha tayo ng atin
Na singkintab ng malalambot nitong balahibo,
Samantalang sinlamig ng bato ang ating pandama.

Handang harapin nito ang bangis ng pagkubkob,
Na maging di-mauubos na karne ng tagumpay;
At siya namang sabay-sabay lalamunin
Ng ang ating mga isip, hilakbot, at kamay.

[ “Öldürdügümüz,” ni FAZIL HÜSNÜ DAGLARCA.]

Pagtanaw

Para sa akin, ang bundok
Ay namimighati.
Balisa lamang ako
Ayon naman sa bundok.

Sa tingin
ng bundok,
Ako’y
Nababaliw.

Para sa akin,
Ang bundok
Ay nagugutom.

Ayon sa bundok,
Hindi ako makalapit doon.
Ngunit para sa akin,
Mabibigong makasapit dito
Ang bundok.

[“Göre,” ni FAZIL HÜSNÜ DAGLARCA.]

Kapag umibig ako

Kapag umibig ako
wari ko’y hari ako ng panahon.
Taglay ko ang mundo at lahat ng lalang nito
at sakay ng kabayo pahagibis sa araw.

Kapag umibig ako
naghuhunos akong agos ng liwanag
na ni hindi matalos ng paningin;
at ang mga tula sa aking kuwaderno’y
mistulang bukirin ng palumpong at opyo.

Kapag umibig ako
sumisirit ang tubig sa aking mga daliri
sumisibol ang mga damo sa aking dila
at kung umibig
ay nagiging panahon sa labas ng panahon.

Kapag umibig ako sa babae,
lahat ng punongkahoy
ay tumatakbong nakayapak palapit sa akin. . . .

Kapag inibig kita

Kapag inibig kita
sumisibol ang bagong wika, lumilitaw
ang bagong lungsod, at natutuklas ang mga bagong bansa.
Masasamyo ang oras gaya ng mga opyo,
tumutubo ang trigo sa mga pahina ng mga aklat,
lumilipad ang mga ibon mula sa mga mata mong hatid
ang biyaya ng pukyot,
naglalandas ang karabana sa mga suso mong taglay
ang yerbang Indio,
nahuhulog ang mga mangga sa palibot, nagliliyab
ang mga gubat, at lumalagabog ang mga tambol Nubian.

Kapag inibig kita, mapapawi sa mga suso mo ang kahihiyan
at maghuhunos kidlat, kulog, espada, at unos ng buhangin.
Kapag inibig kita, maalab na babangon at mag-aaklas
ang mga Arabeng lungsod laban sa dantaong panunupil
at sa mga panahon
ng paghihiganti laban sa mga batas ng tribu.
At ako, kapag umibig sa iyo,
ay magmamartsa laban sa kapangitan,
laban sa mga hari ng asin,
laban sa institusyonalisasyon ng disyerto.
At patuloy kitang iibigin hanggang bumaha sa buong daigdig;
Patuloy kitang iibigin hanggang sumapit ang baha sa daigdig.

Paghahambing sa Pag-ibig

Hindi ako kagaya ng iba mong mangingibig, binibini.
Kapag may nagbigay sa iyo ng ulap,
bibigyan kita ng ulan.
Kapag binigyan ka niya ng parola,
ibibigay ko sa iyo ang buwan.
Kapag binigyan ka niya ng sanga,
ibibigay ko naman ang mga punongkahoy.
At kapag binigyan ka niya ng barko,
ibibigay ko sa iyo ang pambihirang paglalakbay.

Ganap akong bigong hanapin ang ugat
Kung bakit ba ako’y balisa’t malungkot;
May isang kuwentong ako’y binagabag
at hanggang paghimbing ay nambubulabog.

Malamig ang simoy noong agaw-dilim
At ang agos sa Rhine ay sadyang tahimik;
Ang tuktok ng bundok ay taglay ang ningning
Ng araw sa gabing marahang napalis.

Doon sa itaas, marikit na nupo
ang kahanga-hanga’t basal na dalaga.
Lumantad sa tanaw ang lihim na ginto
na sa ulo niya’y may kinang ang hibla.

At sinuyod niya ng bulawang suklay
Ang malagong buhok habang umaawit
Ng himig na buo’t iba kung dumantay
Sa mga pandama sakali’t marinig.

Ang bangkerong sakay ng munting baroto’y
Tinuklaw ng lamlam na gumala-gala.
Ni hindi pinansin ang bato sa dulo
o proa ng bangka, siya’y tumingala.

Tila wawasakin ng along mabagsik
Ang bangka’t bangkero, wari nitong loob.
At iyon ang dahil ng muling pag-awit
Ng isang Lorelei, na sukdol ang rubdob.

"Lorelei," (1864), oleo sa kambas ni Eduard Jacob von Steinle

Ang Musika

Kung mga nota sa ilog ang isda, hindi kailanman magkakapareho ang awit, kahit manatili ang tubigan. Mali si Heraklitus. Ang agos ang galaw ang lahat. Hipuin ang mananayaw habang umiikot at mananatili siyang mananayaw. Kaya ba may awit na hindi napatutugtog dahil ang isda ay malimit lumalangoy sa paraang itinatakwil ang notasyon? Kung hihinto ang mga nota ngayon sa kinalalagyan nito, makabubuo ba iyon ng awit? Patuloy bang lumalangoy, samakatwid, ang mga ito tungo sa himig? Kung gayon, masasabing ang anumang awit ay maagap na nakababatid ng kawan ng mga isda sa iba’t ibang lalim, ang kagyat at likas na pagtutumbas para sa komposisyon, ang awit-plapla, ang awit-apahap, ang awit-lapulapu. Ngunit isip ang kasalungat ng ilog, ani Ginoong Tsu. Hindi iyon awit sa ilalim ng rabaw na ipinapahiwatig ng isda, dahil ang mga awit na iyon ay hindi umiral kailanman, ngunit nakapirming matitining na nota sa rabaw na nakadikit sa dahon, sa baras. Ang musikang dinig natin ay pinatutugtog ng mga musikong alam ang kaibhan ng diwain at ng notang talaan. Kaya mali si Kepler hinggil sa mga espera, at si Scriabin hinggil sa espektro, at si David hinggil sa mga buról. Tanging ang isip ang nakapagbubulay nito. Tanging ang isip ang makawawasak ng pananahimik nito sa pamamagitan ng simponiya.

"Si Hylas at ang mga Nimpa," ni John William Waterhouse, 1896.

1889-1916

Noong 1889, maihuhubog sa salamin at allid ang mga trinsera. Dalawang libong metro paibaba, dalawang libong Polish na nakakadena ang hindi nakababatid kung ano ang ginagawa nila roon. Sa kanugnog na pook ay natuklasan ng mga Pranses ang kalasag na Ehipsiyo. Ipinakita nila ito sa pinakamahusay na doktor ng daigdig, siya na nakaimbento ng obaryotonomiya. Ang pinakamagaling na tenor ng daigdig ay umawit ng dalawang libong nota sa teatro na dalawang libong metro ang sukat paikot. Natamo niya ang dalawang libong dolyar at ibinigay sa Kawaniwahan ng Pasteur. Nasa loob ng salamin ang mga Pranses.

Sa Tahimik na Gubat

Sa tahimik na gubat, hindi lumalatag ang takipsilim at ang bagyo ng kalungkutan ay hindi pa sinasalanta ang mga dahon. Sa tahimik na gubat na tinahak ng mga Diwata, ang mga Diwata ay hindi na magbabalik.

Sa tahimik na gubat, napawi ang saluysoy ng mga batis, dahil ang agos ay halos walang tubig at lumilihis. Sa tahimik na gubat, may punongkahoy na kasingtingkad ng itim, at sa likod ng punongkahoy ay may palumpong na hugis-ulo at nagliliyab, at naglalagablab sa ningas ng dugo at ginto.

Sa tahimik na gubat na hindi na muling babalikan ng mga Diwata, may tatlong itim na kabayo, ang tatlong itim na kabayo ng mga Mago, at ang mga Mago ay hindi na nakasakay sa mga kabayo o nananahan kung saan at ang mga kabayo’y nagwiwika gaya ng mga tao.

Libak at iba pa

Tumungo sa pantalan ng ilog ang gansang mula sa alamat ni Andersen. Ang ating limahan ay ganap ang nobilidad, at sa lilim ng malagong bundok ang mga manggagawa’y nananahan sa kanilang lumang bahayan. Ang aking kaibigang Romantiko at ako, na nasa baybay kapiling ang mga babaeng naglalaba, ay naghahagis ng tinapay sa gansang mula sa alamat ni Andersen. Hindi napansin ng mapanlibak na gansa ang tinapay, ngunit hindi rin iyon binawi ng ingay ng mga pumapalo sa labada; ay, mga labandera, o malalayong ingay ng inyong pag-aaway, kayong mga manggagawa sa trangkahan makalipas ang hapunan.

Buhay ko

Nasa silid ang lungsod. Ang pandarambong ng kaaway ay hindi malubha at ang kaaway ay hindi tatangayin ang lahat dahil hindi niya kailangan ang salapi yamang ito’y kuwento at kuwento lamang. Ang lungsod ay may tanggulang yari sa pintadong mga kahoy: bibiyakin natin iyon upang maidikit sa ating mga aklat. May dalawang kabanata o bahagi. Narito ang pulang hari na may ginintuang korona na nakasakay sa lagari: iyan ang ikalawang kabanata. Hindi ko na matandaan pa ang unang kabanata.

Ang Salmong Inaawit Ko (Beshalach)

Hindi ko ibig umawit sa Panginoon
na maringal na nagtagumpay
na ihagis  sa dagat ang kabayo at hinete.

Ayokong sabihin na
ito ang aking Diyos at dadakilain siya
na Diyos ng aking ama, at pupurihin

kung katumbas lamang iyan ng pagdiriwang
kapag ang mga baha at bomba ay iniwang
sugatan at tiklop ang kanilang mga katawan

kahit sila pa’y malulupit na tagapag-utos
kahit sila pa ang unang humataw sa atin
kahit sila pa’y hindi naging katulad natin.

Ang salmong inaawit ko ay nagsasabing
hindi tumatalikod ang Diyos
sa alinmang bahagi ng kaniyang nilikha.

Ang salmong inaawit ko ay nagwiwikang
ang Diyos na may kinikilingan ay hindi
makasusumpong ng pabor sa aking paningin.

Pinupuri ko ang Diyos na nanininghal
sa mga anghel na nagagawang magdiwang
kapag nalulunod ang mga anak ng Maykapal

Ang Diyos na humihiling na gumising tayo
ay hinaharap ang ating pinahihintulutan
na bendahan ng ating mga palad ang duguan.

Sa Bintana

Itulot sa akin ang gutom,
O mga bathala na nakaupo at nag-uutos
Sa daigdig.
Itulot sa akin ang gutom, kirot, kasalatán,
Ibilibid ako sa kahihiyan at kabiguan;
Mula sa inyong mga ginto’t tanyag na pinto’y
Ibigay sa akin ang sukdol, nakapanlulumong gutom!

Ngunit iwan sa akin ang kaunting pagmamahal,
Ang tinig na magwiwika pagsapit ng takipsilim,
Ang kamay na hahaplos kapag madilim ang silid
At babasag sa mahahabang pangungulila.
Sa dapithapon, na ang mga hulagway
Ay pinalalabo ang paglubog ng araw,
Isang munting lagalag, kanluraning bituin
Ang lumitaw mula sa nagbabanyuhay na dilim.
Hayaan akong lumapit sa bintana,
Tanawin mula roon ang araw, ang anyubog ng hapon,
At hintayin at alamin ang pagbabalik
Ng aking munting minamahal.

Hubad

Tinuyot ng mga pagkawala, kami’y naglakbay para maabot ang tubig,
. . .. . . . ang baybayin niya, ang aking baybayin.
Ang kuwintas ng kaniyang hininga, ang sinturon ng mga pawis: ang mga paglikom
. . . . . . . upang talikdan ang pagkawala.
Na tinumbasan sa halaga ng pagkawala.
Bakit ang gayong kaningning, kainit na ilaw ay nagpapasikip ng silid?
Nagkunwari akong interesado sa atin ang mga anghel.
Nang dumilat ako’y saka nabatid kung paanong lunukin ko ang pagkasintunado,
. . . . . . na naghahatid tungo sa isang uri ng kawalan.
Hindi ko alam kung sinunod ko ang tunay na hiling ng aking puso.
Aling puso?      Aling puso?      Kailan?

May Sulat Siya

Nais kong maging magkaugnay ang lahat ng bagay sa lohikong uniberso.
Subuking ihimig ang hinaharap bago sumambulat na parang salamin.
Marahil ay payak ang lihim: hayaang ibanda ng salamin ang anumang nariyan.
Dumidila sa pampang ang alon ng pasipiko, umaalingawngaw ang mga uwak.
Ang liwayway, ang bawat bagay sa aking sangay na nagpapaalala,
. . . . . . ay muling lumilitaw.
Nananatiling pinilikan ang mga madaling-araw at sadyang enigmatiko.
Sasapit ang panahong magsisimula ang mundo na hubugin ang matigas mong ulo.

Naiwang Hulagway

Nagbubunyag ng kawalang kulay ang silid kapag niretratuhan.
Binuksan niya ang diksiyonaryo’t nabasa ang salitang Norwego.
At itinuring itong orakulo, habang umuulan ng niyebe sa labas.
Nabalisa ang kaniyang mukha sa salamin, nalito sa alingawngaw.
Sa nakaraang tagpo, hindi ba tinawag nila siya na “tsikadora”?
Pinunit ng simoy-panaginip ang tuktok ng mga palma, halos pawasak.
Namumuhay nang mag-isa ang tsikadora habang di-makali ang siglo.
Ang kaniyang silid, simputi ng itlog, ay tahimik na bagyo ng yelo.

Pighati sa Langit

May oras ng pighati sa langit.
Matinding oras na sakop ng duda ang mga kaluluwa.
Bakit ko nilikha ang mundo? naisip ng Diyos,
At ang mga sagot: Hindi ko alam.
Sumalungat sa kaniya ang mga anghel.
Nangalagas ang kanilang balahibo.

Lahat ng ipotesis: grasya, eternidad, pag-ibig
ay bumabagsak. Pawang balahibo lamang iyan.

Isa pang balahibo at mawawasak ang langit.
Napakatahimik, ni walang kaluskos na nagsasabi
ng sandali sa pagitan ng lahat at wala.
Ibig sabihin, ang kalungkutan ng Bathala.

Lihim

Mabibigo kang ihayag ang panulaan.
Manatiling walang tinag sa iyong sulok.
Huwag umibig.

Nauulinig ko na may barilan
Na abot ng ating mga katawan.
Himagsikan ba iyon o pagmamahal?
Huwag umimik.

Lahat ay posible, ako lamang ang imposible.
Umaapaw sa mga isda ang dagat
Na parang naglalakad lamang sa lansangan.
Huwag magwika.

Ipagpalagay na ang anghel ng lagablab
ay sumaklaw sa mukha ng daigdig
at ang mga isinakripisyong tao
ay humiling ng kapatawaran.
Huwag magmakaawa.

Lilith, pintura ni John Collier. Dominyo ng publiko.