About these ads

Kontra-Imperyalistang Pagdulog sa “Bulalakaw ng Pag-asa” ni Ismael Amado

Nakapanghihinayang at nagpahinog nang matagal sa bodega ng kasaysayan ang nobelang Bulalakaw ng Pag-asa (1909) ni Ismael A. Amado, at may pambungad ni Iñigo Ed. Regaldo. Noong 1918, pagkalipas ng sampung taon, saka pa lamang ilalantad sa madla ang aklat. Ito ay batay na rin sa pagsunod ni Amado sa payo ng matatandang manunulat na labis na subersibo ang aklat, at maaaring ikapahamak ng awtor dahil mahigpit noon ang batas laban sa sedisyon na pinaiiral ng pamahalaang kolonyal ng Amerikano. Katumbas ng pagsunod ni Amado sa payo ng matatandang tinali ang pagkawala ng kaniyang oportunidad na maging dakila nang panahong iyon.

Binuksan ang nobela sa tagpong nangutang ang isang Amerikanong nagngangalang John Stag sa tindahan ni Julio. Ngunit walang pera ang Amerikano, kaya hindi pinautang. Nanggalaiti ito kay Julio hanggang magpambuno ang dalawa at masira at magkabasag-basag ang mga paninda ng kawawang tindero. Nabalitaan ito ng mga pulis, subalit imbes na umawat ay nasindak sa Amerikanong de-baril at nangagsitakbo. Sumaklolo si Gerardo, at bagaman tinamaan ng bala sa bisig ay nagapi pa rin niya ang tarantadong Amerikano. Sa tulong ng ilang kababayan ay inireklamo sa hukumang munisipal ang salarin, makaraang usisain ng sarhento at dalawang kasamang kawal.

Idinulog kay Kapitang Memo, alyas ni Maximo San Jorge de los Santos, ang problema ngunit imbes na parusahan si Stag ay pumanig pa ito sa Amerikano. Iyon pala’y dating magkakutsaba sina Memo at Stag sa pagnanakaw, pagpatay, at panggagahasa doon sa Tarlak, hanggang itakas mag-isa ni Memo ang nakulimbat na salapi at iwanan ang kaibigan. Nagbabala si Stag na papatayin nito si Kapitang Memo kapag nabigong iligtas siya sa kaso.

Nagtalo sa pagdinig sina Gerardo at Kapitang Memo, at dahil sa paglalahad ng mga karapatan at katwiran ni Gerardo, napapayag na rin si Kapitang Memo na patawan ng parusa si Stag. Ngunit ang multa’y nagmula sa bulsa ni Kapitang Memo, at nang kinagabihan ng pagkakakulong sa Amerikano ay pinalaya ito sa kung anong paraan.

Ibinulgar sa nobela ang Libis na bayang pinaghaharian ni Kapitang Memo na pugad ng sugalan, gaya ng sabong, monte, tupada, at huweteng. Ibinulgar din ang bulok na pamamalakad sa hukuman, pulisya, at kabuhayan ng mga tao. Nagdulot ito ng ligalig sa mga tao, kaya napilitang itatag ang kapisanang “Dakilang Mithi” bilang tugon sa panlipunang problema, hanggang ibulgar ng isang babaeng limahid ang pandurustang sinapit niya kay Kapitang Memo na gumahasa, umalipin at nagbugaw sa kaniya, bukod sa pumatay sa kaniyang ama at tumangay ng salaping nagkakahalaga ng sampung libong piso—na napakalaking halaga noon.

Nagalit si Kapitang Memo dahil nabulgar ang kaniyang masamang nakaraan. Ipinatawag niya si Gerardo sa kaniyang tanggapan, ngunit imbes na kausapin ay pinagtangkaan pa niya itong patayin. Dumating naman ang gobernador at huli sa akto si Kapitang Memo. Natiwalag si Memo sa kaniyang tungkulin, at nagbalak maghiganti.

Ang paghihiganti ni Kapitang Memo ay magbubukas para ipakilala sa nobela ang gaya nina Faure, Eling, Pacing, at Juancho. Si Faure ang matalik na kaibigan ni Gerardo na siyang pangulo ng Dakilang Mithi, bukod sa mahusay na abogado. Si Eling ang kasintahan ni Gerardo, at pinagtangkaang gahasain ni Juancho bilang ganti sa ginawang pagpapatiwalag kay Kapitang Memo. Si Pacing ang kaibigan ni Eling, at inilahad ang kanilang kalagayan sa pamamagitan ng mga maling paniniwala kung bakit ipinagbabawal ang pagpapaaral sa babae. Si Juancho naman ang bigong manliligaw ni Eling, at siyang kasapakat ni Memo sa paghihiganti. At si Stag ay Amerikanong pusakal na mandarambong at kriminal, bukod sa mapang-aglahi at barumbado, na handang makipagkutsaba sa sinumang Filipino upang maisulong ang pansariling interes.

Ang tunggalian ng mga paniniwala ay sisiklab nang magtalo sina Faure at Juancho hinggil sa layon sa Dakilang Mithi. Nagkaisa lamang ang pangkat nang magtalumpati si Gerardo, at nag-ambagan para maipagpatuloy ang magandang simulain nito hinggil sa mabuting pamamahala. Dapat ding banggitin na ang tunggalian ay hindi lamang nagmumula sa mga uring panlipunan at batayang ekonomiko ng mga tauhan. Ang tunggalian ay may kaugnayan sa nagsasalungatang kultura at paniniwala, mula man iyon sa pagtatanghal ng karapatang pantao hanggang pagtatanggol ng kapurihan ng bansa. Ang tunggalian ay maghihimagsik na Filipino kontra imperyalismong Amerikano, na maglalaro mulang pisikal na antas, gaya ng madudugong bakbakan o pagpatay hanggang antas na sikolohiko at pangkaisipan, gaya ng pagtatanggol sa dangal na ibig ilugso ng dayuhan o kakutsaba nitong Filipino. Sa lahat ng tunggalian, magwawagi ang Filipinong radikal kahit sa unang salpok ay mapapailalim siya sa kapangyarihan ng Amerikano.

Hindi magtatagal ang ganitong tagumpay dahil dadakpin ng nakabalatkayong demonyo si Gerardo, at dadalhin sa gubat upang patayin. Ngunit sumaklolo si Florante, at napatay si Memo—na siya palang nakamaskarang demonyo— nang magpambuno sila sa lupa. Gumanti pagkaraan at sinaksak ni Juancho si Florante. Ngunit sumaklolo si Gerardo at nang magpambuno’y kapuwa sila nahulog sa tulay. Nalunod si Juancho dahil hindi marunong lumangoy, samantalang nakaligtas si Gerardo.

Naratay bago namatay si Florante. Bago ito mamatay ay hiniling nito sa kaniyang inang si Aling Tinay na balutin ng bandila ang kaniyang kabaong. Ipinagbabawal ang paglalantad ng bandila dahil labag iyon sa kautusan ng rehimeng Amerikano. Nang araw ng libing ay dumating ang limang kawal na kayumanggi at isang puti. Nilapastangan ng Amerikano ang libing, niyurakan ang bandilang Filipino, at naging sanhi ito upang sampalin ni Faure ang Amerikano. Sumaklolo ang limang kawal, binugbog si Faure, at tinangay upang ikulong. Walang pumalag sa mga kababayan niyang saksi, na pawang nangasindak.

Hindi nagpapigil si Gerardo na saklolohan ang kaniyang katoto. Isang gabi’y palihim siyang dumako sa bilangguan, pinatay sa saksak ang bantay, at pinalaya si Faure. Matutuklasan din kinabukasan na tinarakan ng talibong sa dibdib ang Amerikanong yumurak sa watawat at sa dangal ng mga Filipino. Tumakas at nagtungo kung saan malaya si Faure, samantalang nagsama sina Gerardo at Eling upang harapin ang bagong yugto ng buhay.

Paglingon sa nobela

Nakapangingilabot ang nobela dahil marami itong ibinubunyag sa publiko at hangga ngayon ay waring bangungot na bumabangon para gulantangin ang madla. Ang korupsiyon ng mga politiko sa halalan para magwagi; ang pandarambong, pagpatay, at panggagahasa; ang pagpapairal ng mga pasugalan at iba pang uri ng bisyo; ang baluktot na paniniwala hinggil sa papel ng babae sa lipunan; ang kahinaan ng pulisya at kawalan ng hustisya mula sa hukuman; ang malayaw na hatid na Amerikanisasyon sa kulturang Filipino; at ang mapang-aglahing patakaran at pamamalakad ng mga Amerikano dito sa Filipinas.

Sa unang malas ay madaling basahin ang nobela, ngunit ang totoo’y hitik iyon ng mga pahiwatig mula man sa pagsisintahan nina Gerardo at Eling, o kaya’y sa paggamit ng simbolo ng watawat na niyuyurakan ng kawal ng Estados Unidos o sa kabulukan ng sistema ng pamahalaang sinasagisag ni Kapitang Memo. Ang tunggalian ng mga katwiran ay mamumutawi sa bibig ng mga pangunahing tauhan, at bagaman mapupuwing sa ngayon na animo’y patalumpati ang pagdulog, ang naturang taktika ay humuhugot ng halina sa tradisyong pabigkas ng mga Filipino sa kabuuan, na ang talastasan ay itinuturing ang kausap na kabahagi ng pagkatao ng nakikipag-usap. Ang naturang taktika ay mahahalata kahit sa pagpasok ng tinig ng awtor doon sa nobela, at gaano man kapayak ito ay maipangangatwirang ang nobelista ay kabahagi sa paglalahad ng mga pangyayari, upang lalong mailapit sa puso at isip ng mga mambabasa ang realidad ng kaligiran sa loob ng nobela.

Bagaman inilalantad ng nobela ni Amado ang kabulukan ng lipunan, ang realidad sa loob ng nobela bilang panitikan ay masasabing kayang tumayo nang mag-isa. At ang naturang realidad na pampanitikan ay naglalantad ng salamangka ng pagkatha, at walang maaasahang direktang tumbasan ng mga pangyayari, dahil ang realidad na pampanitikan ay kayang humuwad sa nagaganap noon. Halimbawa, ang kapisanang Dakilang Mithi ay maaaring kumatawan sa anumang makabansang organisasyong may layuning kontra-imperyalista, ngunit ang pagiging radikal ay hindi lamang nagwawakas sa pagiging reaksiyonaryo at burges bagkus sa pagiging proaktibo, progresibo, maláy, at maka-Filipino. Ang pagpatay nina Gerardo at Faure sa Amerikanong opisyal na yumurak sa watawat ng Filipinas ay hindi simpleng paghihiganti, bagkus pagbabangon na tinutumbasan ng armadong pag-aaklas kung hinihingi ng pagkakataon. Maihahalimbawa rin ang konsepto ng panggagahasa sa babae, at ang babaeng ito sa nobela ay maaaring kumatawan sa Inang Bayan na nilalapastangan ng Estados Unidos.

Sabihin nang marami ang maipupuwing sa estilo ng pagkakasulat. Ngunit dapat isaalang-alang ng mga mambabasa ngayon na nang sulatin ni Amado ang kaniyang nobela ay wala pang panuntunan sa gramatika, ispeling, at palaugnayan sa wikang Tagalog, na pagkaraan ng tatlong dekada makalipas mailathala ang kaniyang nobela ay saka pa lamang mabubuo ng gaya ni Lope K. Santos at mga kapanalig na manunulat sa Aklatang Bayan. (Nagsisimula pa lamang ang paglilinang ng nobelang Tagalog sa bungad ng siglo 20, at ang mga modelo na pagkatha ay hinihiram sa Ewropa kung hindi man sa Amerika. ) Kahit sabihin pang magaspang ang wika ni Amado, at kulang sa estilistang pagdulog, at maipupuwing na rito ang ilang ispeling ng mga salita o ang paraan ng pagbuo ng usapan at tauhan, ang gayong gaspang ay lalong nagpapakinang ng kaniyang akda dahil handa nitong ibulalas ang ubod ng lunggati ng mga Filipino alinsunod sa diskurso ng mga Filipino noong sakop ng imperyalistang Estados Unidos ang Filipinas.

Wala nang dahilan ang makabagong henerasyon para hindi basahin at balikan ang nobelang Bulalakaw ng Pag-asa ni Ismael Amado. Kayang basahin ito nang isang upuan lamang. Hitik sa pag-asa ang nobela, kahit sabihin pang tigmak sa dugo at lubog sa lagim. Dapat muling tuklasin ang nobela, lalo’t nagsisikap muli ang Estados Unidos na palakasin ang puwersa nito hindi lamang sa Filipinas kundi sa Timog-Silangang Asya. At dapat ipabasa ito sa mga kabataan, para mabatid nila kung paano ginagago ng mga banyaga ang dangal ng ating bansa.

About these ads

Ang Kambal na Nobela ni Lazaro Francisco

Nakalulugod ang balitang itatanghal ngayong taon na Pambansang Alagad ng Sining si Lazaro Francisco (1898–1980), ang isa sa mga dakilang nobelistang Tagalog ng kaniyang panahon. Taliwas sa inaakala ng iba, ang mga nobela ni Francisco ay magagaan ang rendisyon, at káyang maunawaan ng mga estudyante sa hay-iskul o kolehiyo. Ginamit na behikulo ni Francisco ang mga magasing komersiyal, gaya ng Liwayway at Alitaptap, sa paghahatid ng mga napapanahong paksa na kung minsan ay yumayanig sa paniniwala ng madla. Ang kaniyang mga akda’y walang pangingimi kung tumalakay sa usapin ng pakikisamá at repormang agraryo, gaya ng Ama (1929); ng pagtatangi sa saliwang panunulisan at makabansang pakikidigma, gaya ng Maganda pa ang Daigdig (1955); ng pagliliwanag sa kapangyarihan ng negosyo at nagkakaisang lakas-paggawa, gaya ng Daluyong (1962); ng pananalig sa pag-ibig at pagtanggap ng malalagim na tadhana, gaya ng Sugat ng Alaala (1949) at iba pa.

MAGANDA PA ANG DAIGDIGMaaksiyon kumbaga sa pelikula ang mga nobela ni Francisco, ngunit nabubudburan yaon ng pag-iibigan, gaya ng dating gerilyang si Lino at gurong si Luring sa Maganda pa ang Daigdig (1955). Tungkol ang nobela sa paghahanap ng ama sa kaniyang nawalay na anak na si Ernesto, makaraang pumanaw ang esposang ginahasa ng mga sundalong Hapones. Nakilala ni Loreto (Luring) Sanchez si Lino nang ipagtanggol nito ang dalaga laban sa masasamang loob. Si Luring ang magpapatibok muli ng puso ni Lino, at siya ring mag-aalaga sa anak niyang si Ernesto. Makakaharap ni Lino si Kumander Hantik na hihikayatin siyang sumapi sa Huk (Hukbalahap) upang pabagsakin ang mga panginoong maylupang nagpapairal ng bulok na sistemang agraryo. Tumanggi si Lino, at maghahasik ng alternatibong pagbabago sa payo ni Pari Amando. Hindi magtatagal sa pag-iisa si Lino, dahil pagbibintangan siyang pumatay ng isang lalaki nang magtrabaho noon siya sa piyer. Mabibilanggo siya, subalit makatatakas kapiling ang ibang bilanggo, magtatayo ng sariling armadong pangkat, at magtatago sa lupaing sakop ni ni Don Tito na bantog na panginoong maylupa. Ipagtatanggol ng pangkat ni Lino ang mga inaping magsasaka, hanggang sumapit ang sandaling magbakbakan ang kaniyang pangkat at pangkat ni Kumander Hantik. Susuko sa awtoridad si Lino sa dulo ng nobela.

DaluyongAng naturang nobela’y dinugtungan ng Daluyong (1962), na sinimulan sa pagkakalaya ni Lino sa bilangguan makaraang mapawalang-sala ng hukuman, at mag-isang maglilinang ng bukid na ibinigay sa kaniya ni Pari Amando. Ngunit hindi magtatagal ang gayong masayang tagpo dahil mababatid ni Don Tito na ang patubig ay daraan sa lupain ni Lino at iyon ang makaaapekto nang malaki sa kaniyang mga bukirin. Hihimukin ni Don Tito na maging bakero si Lino at mangalaga sa mga lupain niya ngunit tatanggi si Lino. Ang anak ni Don Tito na si Benigno Sityar ang magtatangkang mamuno sa bayan ng mga magsasaka. Magkakasagupa ang mga armadong hukbo ni Benong at ni Lino, magwawagi ang pangkat ni Lino ngunit masasawi naman si Loreto Sanchez sa dulo ng nobela. Ang daluyong sa nobela ay ang mahihinuhang di-mapipigilang armadong pag-aaklas ng mga magsasaka laban sa mapanupil na sistemang agraryong pumapabor sa mga panginoong maylupa. Ang daluyong ay mahihitiwagan din na sanhi ng mga problemang panlipunang gaya ng prostitusyon, maruming pamumulitika, pang-aagaw ng lupain, panggagahasa at pagpatay, at di-makatarungang negosyo.

Mahihiwatigan ang transpormasyon ng pagkatao ni Lino sa dalawang nobela. Kung sa unang nobela’y napilitang pumanig si Lino at maging bakero ni Don Tito, sa ikalawang nobela’y iwawaksi niya nang ganap ang pakikipagkutsaba sa panginoong maylupa at magsisikap na makamit ang kalayaan sa mapanupil na sistemang agraryo. Ngunit hindi magagawa iyon nang mag-isa ni Lino. Hindi rin sapat ang tulong nina Pari Amando, Luring, at Koronel Roda. Kinakailangan ni Lino ang tulong ng iba pang magsasaka at malawak na lipunan upang mabago ang baluktot na sistemang agraryo.

Ang mga paksang tinalakay noon ni Francisco ay kakatwang nagbabalik ngayon sa ating piling. Pinaslang kamakailan ang isa sa mga pinuno ng mga magsasakang taga-Sumilao, Bukidnon at dating nagmartsa tungo sa Maynila, samantalang pinagtatalunan ang pagpapalawig sa batas hinggil sa repormang agraryo. Nagpapatunay lamang ito na hindi pa nagwawakas ang mga baluktot na patakarang sumasagka sa paglago ng mga magsasaka, at waring lalong umiilap ang paghahanap ng katarungan sa Filipinas. Makabubuti kung gayon na balikan ang mga nobela ni Lazaro Francisco, at alamin mula roon kung tumpak o hindi ang mga pagsusuri niya sa agos ng kasaysayan. Ipagugunita ng kaniyang mga nobela na ang paghahanap ng katarungan ng mga magsasaka ay hindi kathang-isip lamang, bagkus tunay at tumitibok—na marapat pakinggan ng mga awtoridad nang makamit ang kapayapaan at kaunlaran ng lahat ng mamamayan.

Pagbabago sa Sistema ng Produksiyon ng Teksbuk

Nangangailangan ng bagong sistema ang produksiyon ng sangguniang aklat, na tinatawag ding “teksbuk,” sa Filipinas. Ang pagsusuri ng teksbuk ay hindi dapat mauwi lamang sa pagsala at pagsinop sa mga maling gramatika, palaugnayan, gamit, katibayan, at konsepto ng mga salita, gaya ng malimit gawin ni Antonio Calipjo Go. Kailangan ang pagtataguyod ng mahigpit na proseso mulang pangangalap ng datos at impormasyon hanggang pagpili kung ano ang paksang ilalahok at kung paano isasalin yaon bilang araling kayang humubog sa kasanayan ng mga bata. Ang mga teksbuk ay hindi dapat alingawngaw lamang ng mga teksbuk sa Singapore, Canada, United Kingdom, at United States bagkus sumasalalim sa mga pangangailangan ng Filipinas. Ang mga teksbuk ay hindi rin dapat nakakulong sa Batayang Edukasyong Kurikulum ng Departamento ng Edukasyon, bagaman handang sumunod sa itinatakda ng naturang ahensiya.

Upang magawa ito, kinakailangan ang pagbubuo ng sirkulo ng mga eksperto sa bawat larang, gaya ng panitikan, agham, araling panlipunan, matematika. Ang mga tao na ito ay dapat inaalagaan nang mahabang panahon, dahil sila rin ang mag-aambag nang malaki sa produksiyon ng teksbuk. Ngunit kahit ang mga ekspertong ito ay dapat may kasamang bihasang manunulat at editor, dahil hindi nangangahulugang kayang magsulat nang matino ang sinumang may doktorado o masterado sa isang larang.

Iminumungkahi rin ang pagbubuo ng sirkulo ng mga manunulat na siyang kabalikat ng mga eksperto. Sa Filipinas, masyadong tinitipid kung hindi man minamata ang mga manunulat imbes na bigyan ng sapat na sahod o pabuya para mapaganda ang teksto. Kailangan ang solidong sirkulo ng mga manunulat upang maging katuwang ito ng mga eksperto na pawang nagmumungkahi kung paano bubuuin ang aklat. Ang pagtutulungan ng mga bihasang manunulat, guro, eksperto, at iba pang tao ang susi sa mahusay na produksiyon ng aklat.

Bukod sa sirkulo ng mga manunulat ay dapat binubuo rin ang sirkulo ng mga editor ng bawat larang. Iminumungkahi ang pagtatalaga ng mga editor sa bawat yugto ng produksiyon, at laging nakakawing sila sa mga pangkat ng mananaliksik at sa sirkulo ng mga eksperto. Sa ganitong paraan, naibubukod agad ang matitingkad na mali sa teksto at napapalitan ng sariwa’t tumpak na datos at impormasyon.

Iminumungkahi ang abanseng pangangalap ng datos at impormasyon. Magagawa ito sa pagbubuo ng pambihirang silid-aklatan at artsibo sa panig ng publikasyon, bukod sa pagbubuo ng mga pangkat na ang tungkulin ay maging katuwang sa pananaliksik. Ang pangkat ng mga mananaliksik ay dapat umaayon sa kontemporaneong panahon, ngunit hindi dapat mangingimi sa pagbabalik sa ugat, kasaysayan, at paglago ng isang larang, gaya ng panitikan at agham. Ang tungkulin ng pananaliksik ay hindi dapat iniaasa lamang sa mga gurong manunulat, dahil kung minsan ay wala silang panahon pa para magsaliksik. Nahuhulog din sa bitag ang iba na mangopya ng ibang aralin sa ibang teksbuk o blog, o kaya’y gamitin ang sinulat ng kanilang mga estudyante nang may mailahok sa teksbuk.

Ang sistema ng produksiyon ay dapat pinadadali ng mga makabagong aparato at kagamitan, gaya ng kompiyuter. Ngunit hindi dapat tipirin ang pag-eedit sa papel at panaigin palagi ang pag-eedit sa kompiyuter iskrin. Lumulusot ang maraming mali sa teksto dahil inaakala ng iba na sapat na ang pagtitig sa iskrin. Magagamit ang sistema ng kompiyuter sa paglalatag ng mga teksto, at natitingnan agad kung ano ang mga naulit na paksa o nilalaman. Magagamit din ito upang mahugot ang mga kinakailangang salita, at mapalitan agad yaon.

Nagkakaroon ng problema sa pagsulat ng teksbuk sa Filipinas dahil ang pagdulog sa mga paksang susulatin ay pinaghahati-hatian ng mga guro o eksperto gaya ng tinapay. Ang paghahati ay ibinabatay sa bawat kabanata, kaya ang isang awtor ay malimit ulitin kung hindi man banggitin ang natalakay na sa mga naunang kabanata. Ang tagapag-ugnay ng proyekto ang naiiwang magsaayos ng mga paksa, at magsinop ng mga aralin, kaya hindi gaanong nalilinis o naitutuwid ang mga mali. Kung minsan, ang tagapag-ugnay ang tumatayong editor na hindi dapat. Ang ibang pabliser na nagtitipid ay uupa ng tagalabas na editor o tagapagtasa na titingin sa mga mali, at pagkaraan nito ay inaasahang malinis na ang teksto.

Ang pagbubuo ng teksbuk ay malayo sa pagbubuo ng pahayagan, bagaman may mapupulot sa proseso ng pag-edit sa isang pahayagan. Ang isang makapal na teksbuk ay dapat pinagbubuhusan ng isip ng 80 editor o higit pa, upang masala ang mga impormasyon, aralin, talahanayan, estadistika, tanong, at kung ano-ano pang kuntil-butil na lalamanin ng teksbuk. Ang bawat editor ay dapat may kabihasaan sa kaniyang larang, gaya ng agham o panitikan o kasaysayan, bukod sa magaling humawak ng wika. Nagkakaroon ng problema sa paggawa ng teksbuk dahil kung minsan ang isang pabliser ay bibili ng mga imported na teksbuk at iyon ang ipagagaya na lamang sa mga lokal na awtor. Ang napapalitan ay ang mga pangalan at lugar lamang, ngunit ang konsepto ay nananatiling kolonyal. Sa panukalang maramihang editor, ang bawat paksa ay natititigan nang matagal at napag-aaralan sa bawat yugto ng produksiyon. Natatasa rin nang maigi ang bawat kabanata. At ang mga pangkalahatang editor (na maaaring binubuo ng lima o pitong katao) ay napapagtuhog-tuhog ang mga aralin at walang nasasayang na salita o papel kapag nailatag na ang teksto.

Malimit na inuupahan ng mga pabliser ang mga guro na sumulat ng teksbuk dahil ang mga gurong ito ang magpapagamit din ng kanilang teksbuk sa mga estudyante. Na malaking pagkakamali. Sa ganitong sistema, ang mga guro ay hindi lamang naaatasang sumulat at mag-edit ng teksto bagkus ginagawa pa silang tulay para sa promosyon, distribusyon, at marketing ng mga aklat. Napipilitan ang mga guro na sumunod sa atas ng publikasyon, para maibenta ang sinulat nila at kumita kahit kaunti mula sa pabliser. Ang nasabing sistema ay masisipat na katamaran sa ngalan ng katipiran sa panig ng mga pabliser ng teksbuk, dahil imbes na umupa sila ng mga tagapaglako ng aklat ay ginagago pa nila ang mga guro. Sa kabilang dako, may matatamo ring dagdag na puntos ang guro kapag nailabas ang teksbuk, at iyon ang maisasaad niya sa kaniyang resume.

Isa pang sakit ng teksbuk sa Filipinas ay ang mababang kalidad ng papel at paglilimbag. Sinasadya ito upang mapababa ang presyo ng teksbuk, at kapag napunit o nasira ang aklat ay mapipilitang palitan yaon sa susunod na taon. Kung minsan, ang teksbuk ay ginagawa ring workbook, na may mga pahinang pinupunit o sinusulatan. Sinasadya ito upang maging isahang gamit lamang ang teksbuk at puwede nang itapon sa oras na masulatan ang mga puwang sa ilalim ng mga tanong. Dapat baguhin ang ganitong sistema. Dapat maging matibay ang papel, malinis ang limbag, at masinop ang pagkakatahi at pagdidikit ng mga pahina, gaya noong dati. Bukod na papel o kaya’y kuwarderno dapat ang sinusulatan ng mga estudyante, at hindi ang kanilang mga teksbuk. Ito ay dahil ang ilang tanong ay nangangailangan ng masinop na espasyo para sa sagot na pasalaysay o paglalarawan, gaya ng sanaysay. Mapangangalagaan din ang teksbuk, at maipagagamit pa ito sa susunod na mga mag-aaral.

Napapanahon na ring baguhin ang wika na ginagamit sa mga teksbuk sa Filipinas. Halimbawa, ang wika sa agham at matematika ay hindi dapat sa Ingles nakasulat bagkus sa Filipino. Ito ay upang mapadali ang paghahatid ng konsepto sa mga bata na iba ang pinagmumulan kompara sa mga Amerikano. Bagaman nakasaad sa patakarang bilingguwal na Ingles ang dapat gamitin sa naturang mga larang, kailangang suwayin ito kung nais talaga ng mga guro na maturuan nang mabilis, magaan, at mahusay ang kanilang mga estudyante. Nang gumawa ng teksbuk na Filipino ang UP Sentro ng Wikang Filipino noon sa mga larang na gaya ng matematika, pisika, agham, biyolohiya, at iba pa ay naunawaan agad yaon ng mga estudyante batay sa resulta ng mga pagtatasa. Ngunit nabigong maipagpatuloy ang proyekto nang magpalit ng pangulo ng unibersidad, at nasayang ang pagod at pagpupursigi ng mga dalubhasa sa kani-kaniyang larang.

Marami pang dapat baguhin sa sistema ng produksiyon ng teksbuk. Ang pagtutuwid ng teksbuk ay hindi lamang dapat batay sa baryotikong pamumuna, kundi man de-kolor na pamumulitika, ni Antonio Calipjo Go. Kailangang isaayos ng mga pabliser ang loob ng lathalaan nito, lalo na yaong kumikita na nang malaki-laki. Kailangang isaayos din ng pamahalaan ang sistema ng pagrepaso ng mga aklat, at magtatag ng ahensiyang magbibigay ng tatak, pabuya, at pagkilala hinggil sa mahusay na pagkakagawa ng teksbuk o anumang aklat. Kailangang isaayos ng pamahalaan at pribadong sektor ang promosyon at distribusyon ng mga teksbuk, para ang mga pabliser ay hindi kinakailangang suhulan ang mga administrador at punong guro ng mga paaralan. Bukod dito, dapat patawan ng malaking parusa ang mga pabliser na nagpapakalat ng mali, at nangangalap ng mga pipitsuging mga manunulat. Higit sa lahat, napapanahon nang bigyan ng sapat na bayad at atensiyon ang matitinong manunulat, editor, ilustrador, potograpo, layout artist, at iba pang kawani ng publikasyon, dahil nakasalalay sa kanila ang ikagaganda ng aklat at iba pang babasahin sa paaralan.

Ang Problema ni Antonio Calipjo Go

Tinangkilik ng Philippine Daily Inquirer ang krusada ni Antonio Calipjo Go laban sa mga teksbuk na hitik umano sa mga pagkakamali. Na maganda sa isang panig, ngunit kung wawariin nang maigi ay higit na masisipat na pampolitikang hakbang iyon sa larangan ng paglilimbag ng teksbuk kaysa pagpapataas ng kalagayan ng edukasyon sa Filipinas.

Hindi nabibigyan ng sapat na kritika ang mga rebyu ni Go sa naturang mga aklat, at kahit ang PDI ay tila ginagamit na manyika lamang si Go imbes na magsaliksik at sumangguni sa mga eksperto kung gaano katumpak ang mga opinyon ni Go. Nagiging martir tuloy si Go gaya ng dapat asahan, at ito ay isang kalabisan. Ang panibagong mga banat ni Go sa limang teksbuk sa elementarya na inilathala ng PDI noong 2 Hunyo 2009 ay napakababaw at nabigong sipatin ang nilalaman, balangkas, pamamaraan, disenyo, at iba pang kaugnay na bagay na pawang matalik  sa Batayang Edukasyong Kurikulum ng Departamento ng Edukasyon (DepEd).

Kahanga-hanga sa unang malas ang paglalahad ni Go ng mga detalye hinggil sa mga mali sa gramatika at palaugnayan ng mga lahok sa limang teksbuk. Gayunman, hindi dapat ganito ang paraan ng pagsusuri ng mga aklat. Ang pagpulot ng mga katiting at paglilista nito ay ikinukubli ang konteksto ng pagkakasulat, ang nilalaman ng akda, ang estilo ng paglalahad o paglalarawan, ang punto de bista ng mga tauhan, ang panahon at espasyo nang likhain ang akda, ang lalim o babaw ng pananaliksik, at iba pa. Makabubuti kung susuriin ni Go ang buong aklat, at isaad kung ano-anong kuwento, tula, sanaysay, dula, balita, talahanayan, larawan, at iba pang aralin ang marapat tanggalin at ibasura nang ganap. Sa ganitong paraan ay mababatid kung saan nagmumula si Go, kung tumpak ang mga lente na ginamit niya sa pag-urirat ng bawat akda, at kung dapat paniwalaan ang kaniyang pinagsasasabi.

Ang pagpulot ni Go ng mga katiting at pagpapamukha niyon sa madla upang hiyain ang mga awtor o pabliser ay isang uri ng kayabangang pangkaisipan na dapat iwaksi, at dapat ituring na maling halimbawa sa mga bata. Maaaring sadyang walang tiwala si Go sa burukrasya at pamahalaan? Ano’t anuman, may mga ahensiyang malalapitan si Go, at ang mga ahensiyang ito ay makatutulong din sa kaniya sa pagtiyak ng kaniyang mga hinuha o opinyon. Ang problema kay Go ay waring siya lamang ang tama sa daigdig, at kapag hindi nasunod ang ibig niya ay ngangawa siyang parang sutil na anghel. Dapat tandaan ni Go na nakapaloob siya sa sistema, at ang sistemang ito ay hindi mababago ng isang tao bagkus ng sari-sari ngunit nagkakaisang mga tao na pawang may malasakit din sa edukasyon. Ang pagsusuri ng mga teksbuk ay dapat ginagamitan ng matibay na batayan at subok na pamantayan, at ang mga batayan o pamantayang ito ay maaaring may kaugnayan sa teorya at praktika ng pagbasa, at hindi sa paraang bara-bara.

Sa susunod na pagrepaso ni Go at paglitis sa mga sangguniang aklat sa elementarya o hay-iskul ay inaasahan ko ang higit na matalas na paraan ng pag-urirat ng mga aklat. Kailangang patunayan ni Go na hindi siya pipitsugin, na malalim ang pagkaunawa niya sa panitikan, wika, kultura, kasaysayan, agham, matematika, at iba pa, yamang iginagalang siyang edukador, tagapangasiwa, manunulat, editor, at pabliser. Halimbawa, maaaring talakayin sa susunod ni Go kung gaano kaepektibo ang isang teksbuk upang mahubog ang pagbabasa, pagsasalita, pakikinig, pag-iisip, at pakikisalamuha ng mga bata, at kung paano mapahuhusay ang naturang aklat sa pamamagitan ng pagkasangkapan sa mga akdang sinulat ng Filipino at tumatalakay sa usapin ng Filipinas. Maaaring talakayin niya kung lumilihis ang mga layunin at tuon ng bawat aralin o aklat, alinsunod sa itinatakda ng kurikulum. Maaaring ipaliwanag din niya kung saan sumasablay ang serye ng mga tanong sa bawat yugto ng aralin, at kung paano pa mapalilinaw ang mga tanong para madaling maunawaan ng bata. Maaaring ipaliwanag din ni Go ang paghahati-hati at pagkakasunod-sunod ng mga paksa sa aklat, o ang pagkakayari ng buong balangkas ng teksbuk, at kung ano ang dapat unahin at kung ano ang dapat ihuling talakayin. Ang mga sisipiin niya sa bawat teksbuk ay dapat ipaliwanag din ang konteksto at ang pakahulugan o pahiwatig, upang maiwasang malito ang bumabasa sa kaniyang artikulo. Makabubuti kung tatalakayin ni Go ang paghubog sa kasanayan ng mga bata, alinsunod sa nilalaman at saklaw ng mga akda. Kailangang pabulaanan din ni Go ang mga maling impormasyon, halimbawa sa kasaysayan o panitikan, at magsaad ng mga tiyak na tugon at mapagtitiwalaang sanggunian.

Kung mabibigong gawin ito ni Go, mananatili siyang alingawngaw lamang ng pahinagpis na kritika hinggil sa mga teksbuk sa elementarya man o hay-iskul. Hindi sapat ang paglilitanya ng hinagpis. Paglulustay ng papel at laway ang sinauna kung hindi man baryotikong paraan ng komentaryo. Kinakailangang makita rin ng mga guro, magulang, at estudyante ang mga alternatibong pagtutuwid sa mga pagkakamali, gaya halimbawa ng masinop na rebisyon ng mga talata at pagkakasunod-sunod ng diwain sa buong sanaysay, imbes na magtuon sa mga simpleng lihis na gramatika at nawawalang bantas sa isang pangungusap lamang. Ang problema kay Go ay hindi ko pa siya nakikitahan ng malalimang pagsusuri sa mga aklat. Huwag niyang sabihing wala siyang pook na paglalathalaan. Imbes na gamitin niya ang PDI ay maaaring lumikha si Go ng websayt o blog at doon niya ibuhos ang walang pangingimi niyang banat na hitik sa matalim na pag-iisip imbes na pabugso-bugsong damdamin. Makaiiwas din ang PDI na mabatikan ng politika, kung sakali’t magkataong may kapatid itong kompanyang naglalatha rin ng mga teksbuk para sa kapuwa pribado at publikong paaralan.

Mahalaga ang mga teksbuk para sa mga kabataang mag-aaral. Ngunit dapat tandaan ninuman na ang teksbuk ay isa lamang sa maraming tulay ng pagtuturo sa mga bata. Ang pag-aaral ay hindi dapat nakukulong sa teksbuk, dahil hindi maiiwasan ang mali rito yamang napakaatrasado ng sistema ng pagbubuo o paglikha ng mga teksbuk sa Filipinas. Napakaatrasado dahil hangga ngayon ay tinitipid sa atin ang mga manunulat, editor, kritiko, tagapagtasa, ilustrador, potograpo, at tagarepaso, bukod sa napakahina ng produksiyon ng aklat. Ang pagtuturo ay hindi dapat ikahon sa teksbuk, at ang mga bata ay dapat turuan ding lumaya sa teksbuk, at matutong magsaliksik mulang silid-aklatan hanggang pamayanan hanggang cyberspace at kung saan-saan pa.

Ang Mananayaw

Lingid sa kaalaman ng marami, ang salitang “búgaw” na katumbas ng “pimp” sa Ingles ay isang matandang salita sa Tagalog. Karaniwang ginagamit ito bilang panukoy sa pagtataboy ng mga ibon o hayop o tao palayo sa isang pook na pinagkukulumpunan nito. Sa pabalbal na paraan, ang “bugaw” ay hindi nagiging tagapagtaboy, bagkus mistulang tagapamagitan sa dalawa o mahigit pang tao upang magkaniig sila. Mahihinuha sa ganitong aksiyon na ang pagbubugaw ay patalinghagang paraan ng “pagbubulid sa kasamaan” at ang tao na ibinubugaw ay nalilihis ng landas tungo sa “pugad ng kaginhawahan” na sumasagisag sa pamilya.

Mahalaga ang ginagampanang papel ng bugaw dahil ito ang humahanap ng kostumer para sa sinumang puta, anuman ang kasarian nito. Bugaw din ang nagsasara ng transaksiyon sa panig ng kostumer at puta, at kumakatawan sa puta sa pakikipagnegosasyon hinggil sa upa sa serbisyong seksuwal. Ngunit bugaw din ang malimit gumagatas sa kapuwa parokyano at puta, kaya ang naging taguri sa kaniya noon sa Tagalog ay “linta” na hindi lamang sumisipsip ng dugo bagkus sumisigid pa hanggang buto at loob.

"Mananayaw" (2007), bronse, eskultura ni Raul Funilas.

"Mananayaw" (2007), bronse, eskultura ni Raul Funilas.

Matutunghayan ang konsepto ng “bugaw,” “puta,” “linta,” “baylarina,” at “kalapati” sa mala-nobelang Ang Mananayaw (1910) ni Rosauro Almario. Ang nasabing katha ay itinuturing na panganay na proyekto ng Aklatang Bayan na noon ay pinakamalaking samahan ng mga manunulat na Tagalog, at suportado nina Faustino Aguilar at Carlos Ronquillo. Maituturing na proyektong eksperimental tungo sa nobela ang katha ni Almario, at ito ay may kaugnayan sa paglilinang ng mga uri ng prosa, habang sinisikap na payabungin ang Tagalog bilang isa sa mga wika ng panitikan ng madla. Ani awtor sa pambungad ng aklat:

Sa gitnâ ng masinsíng úlap na sa kasalukuya’y bumábalot sa maunós na langit ng Lahíng Tagalog, ang Aklatang Bayan ay lumabás.

Layon? Iisáng-iisá: makipamuhay, ibig sabihi’y makilaban pagkât ang pakikipamuhay ay isáng ganáp na pakikitunggalí, isáng lubós at walâng humpáy na pakikibaka.

At makikibaka kamí laban sa masasamâng hilig, mga ugali’t paniwalà, magíng tungkól sa polítika, magíng sa relihiyón at gayón sa karaniwang pamumúhay; yamang ang mga bagay na itó’y siyáng mga haliging dapat kásaligan ng alín mang bayan: tatlóng lakás na siyáng bumúbuó ng káluluwá ng alín mang lahì. (Binago ang ortograpiya para madaling maunawaan ng modernong mambabasa.)

Payak lamang ang istorya ng Ang Mananayaw. Ipinakilala sa simula ng salaysay ang tatlong tauhang sina Pati, Sawi, at Tamad. Si Pati ay isang marikit na mananayaw sa salon, si Sawi ay estudyanteng mayaman ngunit muslak na mula sa lalawigan, at si Tamad ay lumaking ulila at hampas-lupa hanggang maging batikang bugaw ng mga mananayaw o puta. Nagkutsaba sina Pati at Tamad kung paano mabibihag si Sawi, at mahuhuthutan ng salapi. Naging tulay si Tamad upang mapalapit si Sawi kay Pati, at si Pati naman ay ginamit ang sining ng pang-aakit at panlilinlang upang mahulog ang loob ng kabataan. Nalibugan si Sawi sa kagandahan ni Pati, hanggang makipagtalik nang paulit-ulit subalit ang kapalit ay salapi. Naubos ang yaman ng kabataan, naisanla kung hindi man ipinagbili ang mga gamit, nalubog sa utang, itinakwil ng mga magulang, hanggang layuan ng matatalik na kaibigan. Huli na nang matuklasan ni Sawi ang pakana nina Pati at Tamad, at kung hindi pa nahuli niya sa aktong nagtatalik ang dalawa ay baka tuluyang masiraan ng bait si Sawi. Halos patayin sa sakal ni Sawi sina Pati at Tamad, at sa labis na poot ay sinurot ang babae. Subalit matalinghaga ang sagot ni Pati, at ito ang magpapabago ng timbangan ng halagahan sa lipunan:

At lalò pang nag-alab ang kanyáng damdamin, lalò pang nag-ulol ang kanyáng poót; kayâ’t sa isáng pag-lalahò ng isip ay minsáng dinaklót si Pati sa kanyáng gulóng-gulóng buhók, at ang tanóng dito sa buháy na tinig:

“Walâ kang sala, ang sabi mo?”

“Walâ, walâng walâ.”

“At bakit, bakit walâ kang kasalanan sa aking pagkakapàlungi?”

Si Pati, sa ganitóng tanóng, ay kimî at hálos pabulóng na sumagót. “Pagkât alám mo nang akó’y MÁNANAYAW….” (Binago ang ortograpiya para madaling maunawaan ng modernong mambabasa.)

Ang tindig ni Pati, na pinaikling “kalapating mababa ang lipad,” ay gumaganti ng sampal sa kabataang si Sawi. Para kay Pati, batid ni Sawi ang propesyon niya bilang mananayaw; at bilang mananayaw ay maaasahan ang pagbibili ng aliw o katawan katumbas ng salapi. Iba ang pagpapahalaga ng dalaga sa “puri” na noon ay ikinakabit sa “virginity” at “honor.” Samantala, napakamuslak [naive] ni Sawi at ang gayong katangian ay maaaring sanhi ng malayaw na pamumuhay na ipinatamasa sa kaniya ng kaniyang mayayamang magulang. Para kay Sawi, ang “puri” ay napakahalaga sa babae, at ito ang ilalaban nang patayan ng lalaki sa oras na siya’y pagtangkaang lapastanganin o gahasain.

Ang sinaunang pananaw ni Sawi hinggil sa puri ang magpapabigat din sa kaniya sa dulo ng salaysay. Mawawalan ng puri si Sawi dahil sa labis na pagkakalulong sa sex, sayawan, alak, at layaw. Ang pagkapalungi ni Sawi ang simula ng pagkakatuklas muli ng karunungan, bagaman maaaring huli na ang lahat. Walang makaaalam kung ano ang sasapitin niya sa buhay, at maipapahiwatig lamang ng kaniyang labis na pagkapoot at pagkasuklam sa babaeng dati niyang minamahal ang madiling na wakas.

Mahalagang papel din ang ginampanan ni Tamad, dahil ang kaniyang kasamaan ay magpapamalas ng mga baluktot na pagpapasiya ni Sawi. Gaano man kasamâ si Tamad, ito ay dahil wala siyang magulang, anak, kapatid, kamag-anak, at nahubog ang kaniyang pagkatao sa mga pook na gaya ng bilyaran, sabungan, pangginggihan, bahay-sayawan, at iba pang aliwan. Ang pagsandig ni Tamad sa salapi ay pailalim na pagsurot sa balighong lipunan, na salát sa pagtulong sa mga nangangailangan. Ang paggatas ni Tamad kay Sawi ay masisipat kung gayon na isang paraan ng pagbawi ng yaman o dangal, bagaman yaon ay maituturing na marumi o sungayan.

May babala ang kathang “Ang Mananayaw” ni Rosauro Almario para sa mga kabataan. At ito ay ang pag-iingat na mabitag sa pain ng mga bugaw at puta, at ang pagpapahalaga sa pagkakamit ng edukasyon. Ang edukasyon ni Sawi ay pambihirang edukasyon mula sa unibersidad ng lansangan—na ang mga propesor ay puta at bugaw. Kailangan ni Sawi ang matinding pagbabago ng katauhan upang maibalik ang kaniyang nadungisang dangal, na magsisimula sa pagtalikod sa layaw na ipinalasap nina Pati at Tamad o ng mayayamang magulang, at pagharap sa pagbabanat ng buto, gaya ng isinasaad ng Katipunan nina Emilio Jacinto at Andres Bonifacio.

Sanggunian:

Almario, Rosauro. Ang Mananayaw.  Santa Cruz, Maynila: Limbagan at Litograpía ni Juan Fajardo, 1910.

Si Juan Masili at ang Anyo ng Mala-Nobelang Tagalog

Mula sa Palawan, kuha ni Beth Añonuevo.

Mula sa Palawan, kuha ni Beth Añonuevo.

Mahabang kuwentong matataguriang mala-nobela ang akdang Juan Masili o ang Pinuno ng Tulisan (1906, Luzonica Libreria) ni Patricio Mariano. Masasabi ito kung ang gagamiting pamantayan ay ang mahabang tradisyon ng pagsulat ng nobela sa Ewropa. Mura pa ang edad ng pagsulat ng nobela sa Tagalog noong bungad ng siglo 20, at ang mga manunulat ay nasa yugto ng pangangapa. Ang totoo’y malabo pa noon ang pagkilala sa nobela bilang isang uri ng prosa, kaya ang ibang akdang tinatakang nobelang Tagalog ay nasa anyong patula na mahihinuhang naanggihan ng impluwensiya ng awit at korido.

Isa sa mga katangian ng mala-nobelang Tagalog ay ang paggagad sa kasaysayan, bagaman ang kasaysayang ito ay maaaring pinanghihimasukan ng guniguni. Sa paggagad sa kasaysayan, ang mga tauhan ay nailalarawan nang tila kontemporaneo sa isang takdang panahon, at ang awtor ay kalahok sa pagsasalaysay upang ang komunikasyon ay maging matalik pagsapit sa mga mambabasa. Ang ganitong teknik ay pagtataasan ng kilay sa Ewropa o Estados Unidos, ngunit noon ay mahalaga ito sa Filipinas dahil ang awtor at ang mga mambabasa ay waring nag-uusap lamang sa pantay na paraan. Napapalapit sa mga mambabasa ang akda dahil ang pagsasalaysay ay waring lumilingon sa paglalahad ng mga epikong bayan at sinaunang dula, upang lumitaw na maging kapani-paniwala. Samantala, ang sinasabing kasaysayan dito ay higit na makiling sa kasaysayang pabigkas (na gaya ng epikong bayan) kaysa kasaysayang pasulat (na gaya ng kronika). Nailalantad ng gayong kasaysayan ang mahahalagang pangyayari sa buhay ng isang personalidad, at ang tao na ito ay maaaring wala sa poder ng pamahalaan bagkus nasa hanay ng mga karaniwang mamamayan.

Maaaring hango sa mga balita o maalamat na pakikipagsapalaran ang buhay ng pangunahing bida, at ang bidang ito ay lilihis sa nakagawiang katangian ng hari at reyna o prinsipe at prinsesa sa kung saang kaharian. Ang bida ay karaniwang tao na nasusugatan at nasasaktan, at kung may kapangyarihan man siya ay maaaring sanhi ng pangyayaring napasapi siya sa isang kilusan o pangkat na magbibigay ng lakas sa kaniya upang gampanan ang mabigat na tungkulin. Ang banghay ng salaysay ay maaaring dumako sa tunggalian ng mga uri, lahi, kasarian, at paniniwala ngunit hindi magiging sentro ang tunggalian bagkus ang paghuhunos ng kalooban ng mga tauhan. Ang ganitong tunggalian ay nagtatangkang isiwalat ang kasamaang dulot ng pagbabalatkayo, at ang wakas ng salaysay ay nagsasaad ng resolusyon hinggil sa maaaring maging tadhana ng mga magkatunggaling panig.

Maihahalimbawa ang Juan Masili o ang Pinuno ng Tulisan ni Mariano. Sa akdang ito, isiniwalat ang buhay ng tulisang nagkukubli sa pangalang “Juan Masili” na kilabot noon sa bayan ng Morong (na ngayon ay kabilang sa lalawigan ng Rizal). Binuksan ang salaysay sa paglalarawan kay Juan Masili na lumunsad sa kabayo at sinalubong ng bati ni Pating. Nag-usap ang dalawa hinggil sa kanilang bihag, at sinabihan ni Juan Masili ang kasama na ingatan ang kanilang bihag. Napadako ang usapan hinggil sa masaklap na buhay ni Juan Masili at ikinuwento niya kung bakit siya napalulong sa buhay na maligalig.

Mula sa dukhang pamilya si Juan Masili, at noong dose anyos siya ay ginahasa ang kaniyang inang si Mencia na nagsadya kay Kapitan Tiago. Nagkasakit si Pitong na ama ni Juan at inutusan ang kaniyang esposa na kunin ang bayad sa utang na dalawampung kabang palay kay Kapitan Tiago. Ngunit imbes na magbayad ay niyurakan pa ang dangal ng babae. Umuwing sugatan si Mencia, at matapos magsumbong kay Pitong ay namatay. Nagngitngit ang ama ni Juan at tinangkang itakin ang salarin, ngunit nahuli at siya pa ang ipinakulong at pinahirapan. Nakita ni Juan Masili ang lugaming katawan ng ama, dahil ikinalaboso din ang naturang bata dahil sa paratang na anak siya ng mga manloloob.

Nakalaya lamang si Juan Masili makaraang tumanggap ng ilang latay mula sa mga guwardiya sibil at ilibing ang kaniyang ama. Lalayas na sana siya sa kung saan nang makilala niya ang tao na nagpalibing sa kaniyang ina. Inampon si Juan Masili at pinag-aral kasama ang anak ng mayaman doon sa kolehiyo ng San Juan de Letran. Lilipas pa ang pitong taon at magbabago ng anyo si Juan Masili hanggang makatagpo niya sa isang pagtitipon ang mag-amang Kapitang Tiago. Naungkat ang nakaraan at matapos ang mainit na pagtatalo ay tinaga ng sundang ni Juan ang mag-ama. Tumakas si Juan Masili tungo sa Novaliches at di-naglaon ay sumapi sa mga tulisan. Naging pinuno ng tulisan si Juan Masili nang yumao si Kapitan Tankad.

Hindi karaniwang tulisan si Juan Masili dahil mangulimbat man siya ng yaman mula sa mga masalapi ay ipinamamahagi yaon sa mga dukha. Ngunit higit pa rito, binibihag niya ang mga babaeng sapilitang ipinakakasal ng kanilang mga magulang sa kung sino-sinong lalaking maykaya. Ngunit hindi pinagsasamantalahan ang mga babae bagkus ay pinalalaya pa mula sa kaayusang patriyakal ng lipunan. Ginagawa umano ito ni Juan Masili upang ipadama sa mayayaman ang kanilang pagkakamali at nang ganap na masindak:

“Ay …matanda kong Pating! Nalalaman mo baga kung bakit ako nambibihag ng mga binibining anak ng mayayaman? Upang malasap ng mayayamang iyan ang pait ng magdamdam nang dahil sa kapurihan. Lahat ng makaalam ng pagkabihag sa isang binibini’y magsasapantaha na hindi na dapat asahang mauuwi na taglay ang linis na dating kipkip, kahit tunay na alam mong kung sakali’t may dalagang nagluwat nang apat na araw sa ating yungib ay hindi dahil sa ating pinipiit o dahil sa ikinahihiya niya ang mabalik sa sariling tahanan, sapagkat wala na ang kaniyang kalinisan, kundi dahil sa talagang nasa lamang ng may katawan ang lumagi pa nang isang araw sa ating tahanan.” (Binago ang ortograpiya para sa modernong mambabasa.)

Pinakasukdulan ng salaysay ang pagdakip kay Benita na napipintong ikasal kay Kapitan Ape. Hindi mahal ni Benita si Kapitan Ape, bagkus si Enrique. Sinunog ng mga tulisan ang bahay ng kapitan, itinakas si Benita, dinala sa yungib ng San Mateo, at doon niya natagpuan si Enrique na bihag rin. Kapuwa wala nang pag-asang magkakabalikan pa ang magkasintahan, kung hindi dahil kay Juan Masili. Iyon pala’y si Enrique ang anak ng mayamang umampon kay Juan Masili noon at naging matalik niyang kaibigan. Lumipas ang dalawang buwan at ikinasal ang magkasintahan, at naging ninong pa si Pedro Gatmaitan na tunay na pangalan ni Juan Masili.

Masasabing dramatiko ang daloy ng kuwento dahil ang magkasintahang Benita at Enrique ay kapuwa walang lakas na lutasin ang kanilang kapalaran hinggil sa sapilitang pagpapakasal na utos ng magulang. Si Juan Masili ang puwersang wala sa kumbensiyonal na ekwasyon, at ang pagpapakilala sa kaniya ay pagpapahiwatig ng pagtatakwil sa sinaunang kaugaliang pagpapakasal na nagsasaalang-alang lamang sa antas ng kabuhayan imbes na sa tunay na itinitibok ng kalooban. Ang imahen ni Juan Masili bilang tulisan ay taliwas sa itinatakda ng maykaya at makapangyarihan, at ang panunulisan ay higit sa pangungulimbat ng salapi at pamimihag ng babae, bagkus umuugnay sa pagpapakalat ng yaman at pagpapanumbalik ng puri o dangal ng babae.

Mahalaga ang puri ng babae sa akda ni Mariano. Ang puri ay mahihinuhang lumilingon sa konsepto ng puri ng Katipunan nina Andres Bonifacio at Emilio Jacinto, at ang babae ay nakakargahan ng iba pang pahiwatig gaya ng Inang Bayan. Ang pagdakip sa babae mula sa mga kamay ng tiwaling maykaya’t makapangyarihan ay mahihiwatigang simula ng pag-angkin muli ng pag-asa at ginhawa sa panig ng kasintahang lalaki. Mahalaga ang “pag-asa” at “ginhawa” dahil ang mga ito ang sangkap upang ganap na makamit ang sukdulang pag-ibig na sumasaklaw sa buong lipunan, gaya ng pakahulugan nina Bonifacio at Jacinto. Ang kasintahang lalaki ay masisipat dito na sumasagisag sa mga anak ng bayan na nagmimithi ng kalayaan, at ang pag-ibig ng lalaki-babae ay hindi lamang nasa antas na pisikal bagkus ideolohiko at espiritwal.

Kapansin-pansin din ang wakas ng katha ni Mariano dahil si Juan Masili ay ibinunyag na si Pedro Gatmaitan na tanyag noong makata at awtor ng koleksiyong Tungkos ng Alaala (1913). Maaaring ang pagkasangkapan sa pangalan ni Pedro Gatmaitan ay isang paraan ng pagpapakilala kay Gatmaitan bilang makata at manunulat, ngunit masasabi ring malikhaing gawi iyon ng awtor dahil ang Pedro Gatmaitan na tinutukoy ay naglaho nang sumiklab ang digmaan sa Kabite noong 1892 ayon sa pagwawakas ng akda.

Magaan basahin ang katha ni Patricio Mariano tawagin man iyong “mala-nobela,” “nobeleta,” at “mahabang kuwento.” Wala sa taguri ang susi sa pag-unawa sa katha ni Mariano bagkus nasa pag-alam sa mga dalumat na isinaad sa salaysay mulang detalye sa kasaysayan hanggang pagpapangalan ng tauhan hanggang gusot at kalutasan ng mga pangyayari. Ang mga makasaysayang pook gaya ng Morong, Yungib Pamitinan, at Novaliches ay nagkakaroon ng ibang gulugod kapag pinanghimasukan ng guniguni, gayundin sa pagpapakilala sa mga tauhang gaya ni Juan Masili, Kapitan Tiago, Benita, Enrique, at Pating. Samantala, ang awtor bilang tagapagsalaysay ay gumaganap ng papel bilang tagapamagitan mulang akda tungong mga mambabasa at siyang nagpapakilala sa konsepto ng “tulisan,”  upang ang kathang-isip ay pumiglas at ganap na maging makatotohanan sa isip o puso ng madla.

Sanggunian:

Mariano, Patricio. Juan Masili o ang Pinuno ng Tulisan. Santa Cruz, Maynila: Luzonica Libreria, 1906.

Hunyango sa Bato

Buwaya, kuha ni Beth Añonuevo

Buwaya, kuha ni Beth Añonuevo

Paglalakbay, pakikikipagsapalaran, at paghuhunos ng inhinyerong nangangarap maging manunulat ang pinapaksa ng Hunyango sa Bato (2004) ni Abdon M. Balde Jr. Maluwag ang sipat ng pangunahing tauhan, at sa kaniyang pananaw ay mauungkat ang mga kontrobersiyal, at malimit maanomalya, na pagawaing-bayan at multi-milyong proyektong pang-inhinyeriya. Kabilang sa binanggit ang pamosong pagguho ng Ruby Tower sa Binondo, ang pagkatibag ng imbakang minahan sa Mindoro, ang kahindik-hindik na pagtatayo ng Film Center, ang pagpapasemento ng mga daan mulang Pampanga at Cotabato hanggang paliparan sa Nepal at Indonesia at iba pang negosasyon sa pagawaing-bayan sa Asya.

Hunyango sa Bato (2004), ni Abdon M. Balde Jr

Hunyango sa Bato (2004), ni Abdon M. Balde Jr

Nagbabago ng kulay ang pangunahing tauhang di-pinangalanan, at ang paghuhunos na ito ay alinsunod sa pakahulugan niya ng paglikha ng balatkayo upang matanaw ang daigdig sa lilim ng karimlan. Matututuhan niya ito bilang tagamasid sa isang matandang malimit sumaksi sa mga kaso sa hukuman doon sa Bikol, at tataglayin hanggang sa pagkuha ng kursong inhinyeriya imbes na panitikan, alinsunod sa dikta ng ama. Gagagarin ng kabataan ang matanda sa mga pagkukuwento nito, at ito ang simula ng pagtatanim ng hilig sa pagsasalaysay na hitik sa siste at detalye, habang ikinukubli ang mga pailalim na puna sa kapuwa at lipunan.

Masisilab ang tauhan nang magsimulang maging inhinyero at kumuha ng proyekto mulang pagtitibag ng bato sa Rizal hanggang pagpapatag ng daan sa Zambales. Ang mga tauhang masasalubong niya ang uugit nang malalim sa kaniyang pagkatao hanggang pumalaot sa pandaigdigang larang.

Habang lumalaon, ang pangunahing tauhan ay kakainin ng sarili niyang anino bilang inhinyero. Malalasap niya ang lahat ng pighati at sarap, at sa pamamagitan ng paggamit ng isa pang tauhang babaeng kausap, ay ilalantad ang kabulukan ng paligid. Ang kabulukang ito ang magsisimulang gumapang sa katauhan ng inhinyero, upang sa bandang huli’y ibunyag sa mga peryodista ang mga lutaang ginagawa sa mga proyektong pagawaing-bayan ng pamahalaan at siyang tinutustusan ng salapi mula sa mga dambuhalang dayuhang institusyon. Ito marahil ang paglilinis ng tauhan, upang hindi kainin nang ganap ng bulok na sistema. Ngunit bitin ang salaysay, at maaaring nakahanda ang nobela para sa kasunod na pakikipagsapalaran.

Ang inhinyerong naging manunulat bilang tagapagsalaysay ay kahanga-hangang bahagi ng nobela. Nagsasalimbay ang mga salaysay na mapagkakamalang kumpisal na nagkukunwang sanaysay, at ang mga nakapahilis na talata ang magbubukod sa isa pang salaysay sa panig ng lalaking tagapagsalaysay na kausap ang mahihinuhang kasintahan o asawa niya. Habang lumalaon, paliit nang paliit ang nagiging puwang ng usapan ng magkabiyak, ngunit ang babae ang magpapagunita sa lalaki sa lunggati nitong maging mahusay na kuwentista.

Ang totoo’y hindi naman isinaad sa nobela kung paano maging mahusay na manunulat. Walang mababanggit sa nobela kung paano nagpakadalubhasa sa sining ang inhinyerong mapangarapin. Ang higit na mahalaga ay ang pagpapamalay na ang kadalubhasaang dapat taglayin ng sinumang manunulat ay nasa masinop na pagmamasid sa kaligiran. Ang anumang nasagap sa daigdig ang magiging mahalagang sangkap ng kuwento at magkakatalo na lamang kung paano isasalaysay ang gayong kalalim na pagmamasid. Ibig sabihin, mananagot ang mangangatha hindi sa katumpakan ng kaniyang datos, kundi kung gaano kahusay niyang napangatawanan ang kaniyang kasiningan sa pagkatha.

Maraming ibinubunyag ang nobelang Hunyango sa Bato, na kahit ngayon ay mainit na tinatalakay sa senado. Posibleng malikhaing tsismis lamang ang alingasngas sa mga pagawaing-bayan, ngunit anuman ito ay matagumpay na nailahok ng awtor sa kaniyang akda.

Ang pangunahing tauhang inhinyero ay masasabing matagumpay na nakapanaig sa kaniyang kaligiran dahil marunong siyang sumabay sa agos, wika nga. Ang pagsabay na ito ay pagkilala sa dambuhalang estruktura o sistema na pinaaandar ng mga tao na kabilang sa mayhawak ng salapi o kapangyarihang siyang kumokontrol sa lipunan. Naging bahagi siya bilang empleado sa gayong sistema, na bumabayad ng salapi upang magamit ang talino at lakas ng mga manggagawa. Maaaring pagkaraan ng ilang taon ay magiging bahagi ng burukrasya ang naturang inhinyero, ngunit hindi niya malalabanan ang sistema alinsunod sa patakaran nito bagkus alinsunod lamang sa abot ng kaniyang kakayahan, katusuhan, at kalakasan. Nakatakdang kainin ng bulok na sistema ang inhinyero, at maaaring ang solusyon upang makaligtas siya sa pagkatiwalag sa lipunan at sarili ay sa paraang lisanin ang kaniyang nakasanayang burges na pamumuhay bilang inhinyero at maghunos sa ganap na mangangatha.

Nakapanghihinayang lamang at maraming nakalusot na tipograpikong mali sa teksto ni Balde. Halatang minadali ang produksiyon ng aklat, at nawa’y maituwid ang mga ito sa susunod na edisyon upang makita nang lubos ang Hunyango sa Bato.

Konsepto ng “Balatkayo” sa “Si Tandang Basio Macunat”

Tumutukoy ang “balátkayô” sa masining na pagkukunwari, at paglilihim sa tunay na anyo at katauhan, upang mapaniwala ang sinumang tao na tumitingin. Tumutukoy din ito sa kasangkapan o kasuotang ginagamit upang ikubli ang tunay na anyo ng isang tao o bagay. Mahihinuhang hango sa dalawang salitang pinagtambal ang “balatkayo” (balát+kayo), ayon sa UP Diksiyonaryong Filipino. Malinaw ang una, na katumbas ng panrabaw na balot ng katawan, at nagkukubli sa laman at buto. Kung gagamitin sa punongkahoy, ang “balát” ay katumbas ng “balakbak,” samantalang tumutukoy din sa panlabas na balot sa prutas at katulad. Sa ibang pagkakataon, ang balát ay tumutukoy sa “katad” na hango sa pinatuyong panlabas na balot ng katawan ng hayop, gaya ng baka, bayawak, at buwaya. Samantala, ang kayô ay posibleng hango sa anumang uri ng tela, ngunit kung bakit nag-iba ang bigkas nito at naging maragsa nang gamiting pantambal sa “balát” ay walang makaaalam.

Isang magandang konsepto ang “balatkayo” ng Filipino, ngunit hindi ito nabibigyan ng sapat na pansin. Sa balatkayo, ang panlabas na anyo, gaya ng damit at alahas, ay siyang humahalili sa tunay na balát [lahi o kalooban] ng tao. Balatkayo ang nagbibigay ng panibagong pagkakakilala sa tao, upang ang taong ito ay maikubli ang anumang inaakalang mababa, marumi, at mahinang kalagayan at lumagay sa antas na katanggap-tanggap sa lipunan. Nagiging sibilisado ang tao sa pamamagitan ng balatkayo, kung ipakakahulugan ang pagiging sibilisado sa pananaw ng makapangyarihan at mapanakop na puwersa. Ngunit ang balatkayong ito ay nagsisilbi ring piitan ng tao, dahil makaiiral lamang siya alinsunod sa pakitang-tao habang ibinabaon sa limot ang likás na katangian ng pagkatao o pagkalahi. Binibiyak ng balatkayo ang tao sa dalawa: ang tunay at ang huwad, ang katutubo at ang banyaga, ang makaluma at ang makabago, ang nayon at ang lungsod, ang panloob at ang panlabas.

"Simbahan," kuha ni Bobby Añonuevo

"Simbahan," kuha ni Bobby Añonuevo

Magagamit ang balatkayo bilang kasangkapan ng pananakop sa paglikha at pagbuo ng mga teksto at kahulugan. Halimbawa, ang Filipina ay gumaganda sa bisa ng pampaputing tabletas o krema o sabon, ayon sa anunsiyo sa telebisyon. Walang katumbas umano ang maputing balat, at magmumukhang bata o sariwa ang sinumang may-edad. Nakakaligtaan sa gayong pagpapahiwatig na may angking rikit ang pagiging kayumanggi, na halos kumislap ang balat kapag tinamaan ng sinag, at ang pagiging makinis na waring pinahiran ng langis ay walang bahid ng pekas o bálat. Ngunit higit pa rito, ang usapin ng lahi ay nauungkat, dahil ang mga kayumanggi ay hinahatak na pumasok sa balatkayo ng kinathang diwaing “puti” alinsunod sa padron ng banyaga upang maging katanggap-tanggap sa lipunan at daigdig.

Isa pang katangian ng konsepto ng balatkayo ay inilalantad nito ang nais lamang na ilantad, yamang hindi maitatago sa publiko ang lahat. Pinipili sa ilang pagkakataon ang mga katangiang katanggap-tanggap sa panig ng makapangyarihan at mapanakop, nililinang ito, habang kasabay na inilalantad ang mga katangiang papabor at ginagamit ng naturang makapangyarihan at mapanakop. Ang ganitong taktika ay masasabing pagbubuo ng ibang anyo—at ang tao, kalagayan, at pangyayaring pawang nakabalatkayo ay nagkakaroon ng isa pang bukod na pag-iral, upang ang balatkayo ay hindi manatiling balatkayo bagkus isang pumipintig na diskurso, paniniwala, at kalakaran ng naghaharing estado.

Nagiging makapangyarihan ang balatkayo dahil ang punto de bista ay laging nakaayon sa pinaniniwalaang “tunay at totoo.” Ang katotohanang ito ang sisikapin ng sakop na kamtin, at yamang nasa mababa siyang posisyon at salát sa kapangyarihan o lakas, ay tatangkain niya kahit sa pamamagitan ng pagbabalatkayo ang abutin ang posisyong kinaiinggitan. Dito nagsisimula ang paghina lalo ng posisyon ng sakop, samantalang rumirikit ang pananakop. Ang pananakop, sa kabilang dako, ay nagkakahugis din ng kakatwang pagbabalatkayo, dahil ang realidad na nais nitong ipamalay sa lahat o maging sa malawak na lipunan o daigdig, ay naiiralan ng dogmatikong paniniwala upang mapanatili ang kaayusan at kumbensiyon.

Maihahalimbawa sa pagsusuring ito ang kuwentong “Si Tandang Basio Macunat” (1885) ni Fray Miguel Lucio y Bustamante na Fransiskano. Umiinog ang istorya sa salaysay ni Gervacio Macunat, alyas Tandang Basio, na nakilala noon ng isang paring Kastila sa Tanay, na dating sakop ng distrito ng Morong (na nakapaloob ngayon sa lalawigan ng Rizal). Tumira nang dalawang linggo ang naturang pari sa Tanay, nakilala si Tandang Basio, at sa kanilang paghuhuntahan ay naungkat ang usapin ng pagtungo sa Maynila upang mag-aral ng wikang Kastila at pagkadirektorsilyo. Nayamot si Tandang Basio dahil sa isyung iyon, at inilahad pagkaraan kung bakit siya nagalit.

Inilabas ni Tandang Basyo ang isang kasulatan na naglalaman ng buhay ng pamilya ng mag-asawang Don Andres Baticot (Kabesang Dales) at Donya Maria Dimaniuala (Kabesang Anggi). Nagkaroon sila ng mga anak na sina Prospero (Prosper) at Felicitas (Pili). Pinaaral ni Kabesang Dales si Prospero sa Maynila dahil nainggit ang binata sa kaniyang mga kaibigan. Tumutol noon ang kaniyang kapatid na si Pili, alinsunod sa payo ng kura paroko, dahil sa paniniwalang ang pag-aaral sa Maynila ay makapagdudulot ng pagkapariwara ng mga taganayon. Ngunit hindi ito sinunod ng Kabesang Dales, at binigyan ng laya at layaw ang anak na magtungo sa Maynila upang magpakadalubhasa sa wikang Kastila at iba pang larang. Ngunit imbes na mag-aral ay narahuyo si Prospero sa paglalakwatsa at pambababae sa loob ng apat na taon, hanggang mapatalsik sa paaralan at magkabaon-baon sa utang dahil sa bisyo at layaw. Nakulong ang binata, ngunit pipiyansahan ng kaniyang magulang, kahit magbenta ng ari-arian. Nangakong magbabago si Prospero, ngunit ilang linggo ang lumipas ay nagbalik muli siya sa bisyo at pambababae, hanggang magkasakit ang kaniyang ama dahil sa sama ng loob. Muling magsisisi si Prospero ngunit uulit ang kaniyang di-mapigil na kasamaan, makukulong muli, at nang piyansahan siya ng kaniyang ina ay naging katumbas iyon ng pagkatunaw ng lahat ng kanilang ari-arian. Hinatulang mabilanggo si Prospero sa Balabac at doon na namatay. Namatay din si Pili sa labis na kapighatian, at nalibing lamang dahil sa tulong ng kaniyang mga kaibigan, samantalang nakitira ang kaniyang inang si Maria sa kaanak bago namatay.

Matingkad na iginigiit ng kuwento na may nakatadhana sa tao. Ang mga Tagalog at Indio (mapang-aglahing tawag sa sinumang katutubo) ay nakatakdang gumanap nang habambuhay bilang magsasaka at hindi umano sila nababagay mag-aral ng wikang Kastila at iba pang larang. Nakapahiyas ito sa maling paniniwala ni Antonio Macunat, ang ama ni Tandang Basio, nang wikain na: “Ang mga Tagalog, ang mga Indio baga na humiwalay kaya sa kalabaw ay kadalasa’y nagiging masama at palamarang tao sa Diyos at sa Hari.” Tumutukoy ang “Diyos” sa Katolisismo, samantalang ang “Hari” ay sa pamahalaang Kolonyal.

Sa tekstong “Si Tandang Macunat,” ang pagbabalatkayo ay maaaring simulan sa mga payo ng pari kina Kabesang Andres at Pili, na ang pag-aaral ng wikang Kastila at pagkakamit ng mataas na edukasyon ay nababagay lamang sa mga piling tao o lahi. Bagaman sa unang malas ay waring malaya ang sinumang Tagalog na mag-aral alinsunod sa edukasyong tinatamo ng mga Kastila, ang ganitong kalayaan ay sinasagkaan ng prehuwisyo na hindi kaya ng utak ng Tagalog na tanggapin ang kaisipang banyaga. Ibig sabihin, bobo ang mga Tagalog. At yamang bobo ang mga Tagalog, wala silang kahihinatnan kundi magpalayaw lamang, at lustayin ang salapi at panahon sa pagpapalayaw ng katawan.

Tumitingkad ang pagbabalatkayo sa payo ng pari dahil ang tanging magagawa ng Indio ay magkamit ng mabuting ugali, magdasal nang magdasal, at sapat na ang matutong bumasa, bumilang, at bumigkas sa sariling wika at manatili sa munting daigdig lamang. Babanggitin ng pari na 90 porsiyento sa 100 ng mga taganayong nag-aral sa Maynila ay napapariwara lahat, at masuwerte na ang 10 porsiyento na nakaligtas sa gayong tadhana. Hindi susuriin sa kuwento ang datos na nagmula sa pari, at iiwasang ipaliwanag na may iba-ibang karanasan o panahon ang mga kabataan at kung sumapit man sila sa kabiguan ay walang makapagsasabi na dulot nga iyon ng bisyo at kapabayaan. Dinaraan ang pangangatwiran sa mapanlagom na paraan, at ang ganitong balikong lohika ang tatanggapin ng pamilya ng Macunat. Pinipintasan din ng pari ang ugali ng mga maykayang pamilya na paaralin sa Maynila ang kanilang mga anak, “kahit sintigas ng batubalani ang kanilang ulo at wala silang kabait-bait.” Ano ang ibig sabihin nito? Mahina ang kapasiyahan ng mga taganayong Tagalog, kaya dapat silang manatili sa nayon.

Ang pagbabalatkayo ay matatagpuan din sa katauhan ni Prospero. Magsisimula ang pahiwatig sa pangalang “Prospero,” dahil ang pahiwatig ng pagiging sagana ay hanggang sa pangalan lamang. Maglilihim si Prospero sa kabuktutang ginawa niya sa Maynila, at kung nabigo man siya ay hindi dahil mahina ang kaniyang ulo bagkus dahil sa bisyo at layaw. Ang pagbabalatkayo ni Prospero ay magsisimula sa kaniyang pamilya, tatawid sa mga babaeng kaniyang niligawan at inangkin, at tutuloy sa mga tao na kaniyang inutangan. May panlabas na anyo si Prospero bilang estudyante, na panandaling hahangaan ng kaniyang kababaryo at kaklase, ngunit magwawakas sa oras na mabunyag ang katotohanan. Ang pagkakabunyag sa kalokohan niya ay magdudulot ng pagkabilanggo, kahirapan, kahihiyan, at pagkawala ng dangal.

Makikita ang pagbabalatkayo kahit sa katauhan ni Pili. Dinaraan ni Pili sa dasal ang lahat, at ang kaniyang tadhana ay laging nakaatang sa Maykapal na hindi nakikita. Magiging halimbawa siya ng pagiging tapat na relihiyosa, ngunit ang katumbas niyon ay pananatili sa estado ng pagiging mangmang at limitado ang saklaw. Magiging sagisag na hadlang si Pili, at iyon ay hindi lamang sa gaya ni Prospero, kundi sa sinumang Tagalog na ibig mag-aral at abutin ang posibilidad ng karunungang maaaring taglayin ng sinumang tao. Samantalang nililinang ni Pili ang panig ng moralidad, kinakaligtaan naman niya ang isang kalikasan ng tao. At ito ay ang mag-aral, at higitin ang utak at talento, tungo sa mga antas na malayo sa hinagap ng karaniwang tao.

Pagbabalatkayo ang ipamamalas kahit ng mag-asawang Kabesang Dales at Kabesang Anggi. Gagawin nila ang lahat, mailigtas lamang sa kahihiyan ang kanilang pamilya at anak. Ang pagbabalatkayo nila ay kaugnay ng pagtatakip na mapanatili ang kanilang dangal, yamang tinitingala sila sa kanilang nayon. Ngunit ang pagbabalatkayo ay katumbas ng pagkaubos ng kanilang yaman, dahil kailangan nilang bayaran kahit ang mga utang at piyansa ng anak. Tanga kung gayon ang mag-asawa dahil nabigo silang supilin ang anak at maisalba ang ekonomiyang kalagayan. Ang tanging kalutasan ng kanilang suliranin ay kamatayan.

Ang konsepto ng balatkayo ay magwawakas kahit sa usapin ng wika. Ang mga Tagalog ay para sa Tagalog lamang umano, at wala silang kakayahang mag-aral at magpakadalubhasa sa ibang wika. Isa itong kabulaanan na pailalim na idinidikdik ng kuwento, at kung susundan ang paliwanag ni Marcelo H. del Pilar, ay ginagamit itong meme upang ang mga Tagalog ay manatili sa abang kalagayan. Ang masaklap, ginamit sa kuwento ang talinghaga ng “Ama” na kakatawanin ni Kabesang Dales at ng mag-amang Antonio at Gervacio Macunat, upang ang balighong paniniwala ukol sa edukasyon ay mapanatili at magkaroon ng awtoridad, at maisalba ang kapangyarihan ng relihiyon at pamahalaan palapit sa mga nasasakop nitong mamamayan.

Sa unang malas ay humihikayat ang akda ni Bustamante na magkamit ng mataas na edukasyon ang mga Tagalog. Ngunit isang balatkayo lamang iyon para sabihing ang sinumang pumitas at kumagat ng prutas mula sa punongkahoy ng karunungan ay masasawi, dahil ang prutas ay para lamang sa mga pinagpala ng Maykapal.

Ang prehuwisyo laban sa edukasyon ay tataglayin ni Hermana Penchang sa nobelang El filibusterismo (1891) ni Jose Rizal. Sa masisteng paraan, inilahad sa nobela ang balikong pananaw ng hermana ukol kay Juli, na sinisisi dahil sa pagkabihag kay Kabesang Tales. Aakalain ni Hermana Penchang na naligaw ng landas si Juli, “at magpapakita rito ang demonyo sa anyo ng isang mag-aaral.” Ang mag-aaral ay walang pasubaling humuhugot ng pahiwatig kay Prospero, at sa iba pang pangahas na kabataang nais magkamit ng mataas na edukasyon. Naniniwala ang hermana na maililigtas si Juli ng aklat na Si Tandang Bacio Macunat. Hindi iyon magaganap, dahil mabubunyag sa hinaharap ang balatkayo ng lahat.

Pamulinawen: Isang Pagbasa sa Epiko ni Jose A. Bragado

Si Jose A. Bragado ay isa sa mga iginagalang na manunulat na Ilokano na mangangatha, peryodista, editor, at makata na nagtamo ng mga parangal sa mga institusyong gaya ng GUMIL at UMPIL, at nakapaglakbay sa ibayong dagat upang magbigay ng mga panayam o katawanin ang bansa sa mga kumperensiya. Nakasulat aniya siya ng 16 nobela, 55 maikling kuwento, 55 tula, pitong nobelang pangkomiks, at 157 sanaysay at artikulo.

Pinakabago niyang epiko ang Pamulinawen (1995) na isinulat sa Iluko, at tinumbasan ng salin sa Filipino ni Dr. Crispina B. Bragado. Walang pumansin halos  sa naturang epiko, at kung bakit ay dapat nating alamin.

ilocos-escapade-apr2008-0431Pinapaksa ng Pamulinawen ang pakikipagsapalaran ni Ricardo na pinaghunos ang pagkatao ng pagsiklab ng digmaan. Sumalakay ang hukbong sandatahang Hapones sa Ilokos, nawasak ang kabuhayan ng mga mamamayan, gumuho ang halagahan at lumaganap ang panunulisan, at walang ibang magagawa kundi ang sumapi sa mga gerilya o pumanig sa mga mananakop. Pinatay ng hukbong Hapones si Tandang Angkuan, ang ama ni Ricardo, samantalang nagsundalo naman ang mga kapatid niyang sina Alfredo at Generoso. Naghasik ng lagim si Arrabas na puno ng mga tulisan.

Nagpasiya si Ricardo na hikayatin ang mga kabataan at magtatag ng armadong pangkat na handang lumaban sa mga Hapones at tulisan. Namundok ang pangkat ni Ricardo, at nagsanay sa mga pagsalakay, at tinambangan isang araw ang tropa ng Hapones. Nakaagaw sila ng armas, napatay ang mga kalaban, at ito ang naging sanhi upang mapoot si Kapitan Furukawa ng Imperyong Hapón. Gumanti si Furukawa sa pamamagitan ng panununog, panggagahasa, pagdakip, pagpapahirap, at pagpatay. Aakalain niyang nagapi na ang mga gerilyang Filipino, ngunit imbes na manghina ay lalong lumakas pa ang pagsalungat.

Nang lumaon, gagamitin ni Ricardo ang pangalang “Pamulinawen” na nangangahulugang “matigas o matibay” gaya ng batong hindi naaagnas o kahoy na taga sa panahon. Tumanyag ang pangkat ni Pamulinawen, at kikilalanin ito ni Koronel Lagmay. Gagawaran si Pamulinawen ng ranggong Tenyente, at pagkaraan ay aatasamg tugisin sina Furukawa at Arrabas. Nakipag-alyansa si Pamulinawen kay Satur upang mabihag si Arrabas, ngunit pagkaraan nito ay naglahong bigla sa salaysay si Arrabas. Masusukol sa isang armadong bakbakan ang tropa ni Pamulinawen at mabibihag sila ni Furukawa.

Muntik nang mapatay si Pamulinawen kung hindi siya sinaklolohan ni Berto na espiya ng tropang Hapones ngunit pagkaraan ay nagbagong loob at sumanib sa kawsa ni Pamulinawen. Pinalaya niya si Pamulinawen at ang iba pa nitong kasama, nagkaroon ng engkuwentro, at napatay si Furukawa. Nagwakas ang epiko sa paglisan ng tropa ni Pamulinawen sa kampo ng mga Hapones, at ipinahiwatig ang tagumpay sa pamamagitan ng pagsapit ng bukang-liwayway.

Maraming butas ang epiko na kasumpa-sumpa.

Una, problematiko ang daloy ng salaysay, mulang pangangalap ng tauhan ni Pamulinawen hanggang pakikipagbakbakan kina Arrabas at Furukawa. Kaduda-duda kahit ang paghirang sa sarili ni Ricardo bilang tenyente na waring hanggang isip-ranggo lamang ang mga kawal noon. Tumatalon kahit ang transisyon ng mga tagpo, mulang Pamulinawen at Furukuwa hanggang kampo at trintsera. Parang Rambo ang pagsasanay ng mga bagitong gerilya at pananambang sa mga Hapones, at nagapi ng pangkat ni Ricardo ang kalaban kahit wala pa itong sapat na karanasan sa pakikidigma. Hahabulin ni Pamulinawen si Furukuwa, at hahabulin ni Arrabas si Pamulinawen, at si Furukawa naman ay tutugisin din si Pamulinawen. Kung paanong hindi magtagpo ang tatlo sa Ilokos ay isang palaisipan.

Ikalawa, malabo ang mga tauhan sa epiko. Pinakamatingkad dito ang katauhan ni Arrabas na hindi malaman kung ano na ang nangyari sa kaniya matapos tugisin ng magkasanib na puwersa nina Pamulinawen at Satur. Matapos ipakilala si Arrabas na mabalasik na tulisan ay isinaad na lamang sa Kabanata 8 ang kaniyang pagkamatay sa hindi malamang dahilan. Kaduda-duda rin ang katauhan ni Berto bilang espiya ng Hapones ngunit kumampi pagkaraan sa mga Filipino, at isa siyang halimbawa marahil ng doble-karang espiya. Kung gayon nga, nabigo itong linangin sa salaysay, at parang komiko ang biglang pagbaligtad ni Berto. Mahina kahit ang paglinang sa mga katauhan nina Pamulinawen at Furukawa, at ang kanilang pagiging pinuno ay personal imbes na militar ang pagdulog. Sa Kabanata 6, isinaad doon ang unang paghaharap ng magkatunggali. Nagbigay ng manok kay Furukawa ang nagbabalatkayong magsasakang si Pamulinawen, at itong si Furukawa naman ay tila tunggak na naniwala sa gayong pakana. Kaya pala ginawa iyon ni Pamulinawen ay upang mukhaan lamang ang Hapones!

Ikatlo, nabigong maipakita sa epiko ang lawak ng imahinasyon sa paglalarawan ng mga lunan. Nasayang ang banggit sa Kailokuhan dahil parang palamuti lamang ito na nilalakbay nang mabilis nina Pamulinawen at Arrabas. Maganda sanang tagpo ang panununog ng buong bayan, ang pangungulimbat sa mga ari-arian, ang malaganap na ligalig at gulo ng mga tao, ngunit hindi iyon mapalalawig sa kuwento. Ni hindi rin maipamamalas ang malawak na kagutuman o tagsalat, at natabunan ang gayong tagpo ng panggagahasa nina Furukawa at Arrabas sa mga dalaga, o kaya’y sa pag-asinta ni Pamulinawen sa dati niyang kasintahan at bagong inaasintang dalagang si Brigida.

Ikaapat, kumapal ang epiko dahil ang ilang bahagi ng Kabanata 6 ay inulit lamang sa Kabanata 8, at marahil isama na ang pagkabusalsal ng paglilimbag. Nawala ang mga pahina 88 hanggang 103, at kung naroon man ang misteryo ng pagkamatay ni Arrabas ay hindi na mahalaga.

Ikalima, sumamâ ang epiko sa salin ni Belen, at pambihira ang pananaludtod sa Filipino na mapaiikli at maisislid sa tugma at sukat kung nanaisin.

Nakapanghihinayang na ang paksang umuurirat sa digmaan ay waring hanggang komiks pa rin ang pagdulog. Ang kabayanihan ay laging nakasentro sa iilang tao, at ang kaligtasan ay laging kaugnay ng paghihiganti imbes na malawak na bisyon para sa Filipino. Baryotiko ang pagtanaw sa pagbubuo ng armadong kilusang ni walang malinaw na ideolohiya o lunggati. Pasibo lagi ang mga Filipino na reaksiyonaryo ang tugon sa pananakop ng mga dayuhan o sa paghahasik ng lagim ng mga tulisan. Napakarupok ng balangkas ng epiko, at mabuway kung gagamiting haligi ang mga tauhang Pamulinawen, Furukawa, at Arrabas na waring hinango sa patakbuhing pelikulang koboy. Kung gagamiting panukatan ang epikong Pamulinawen, masasabing nahuhuli na ang panitikang Iluko sa pambansang antas. At ang epikong ito, na bagaman nasusulat sa Iluko at nagmula sa manunulat na Ilokano, ay hindi dapat mabilis na ipagmagara na mahusay. Kahanga-hanga ang wikang Ilokano, datapwat hindi nangangahulugan iyon na magaling na ang epikong tulang Pamulinawen, na napakalambot kung hindi man walang latoy bilang halimbawa ng matinong panitikan.

Pahabol: Nakikiramay ang Alimbukad sa pagyao ni Genoveva Edroza Matute, na mas kilala bilang Aling Bebang. Masakit ang pagkawala ng isang manunulat, lalo’t nakapag-ambag siya nang malaki at makabuluhan sa ating panitikan at sa ikagaganda ng daigdig.

Ang Trahedya ng Bayani sa Pangwakas na Hudhud

Kalugod-lugod na proyekto ang Huling Hudhud ng Sanlibong Pagbabalik at Paglimot para sa Filipinas kong Mahal (2009, C&E Publishing) ni Rio Alma, ang alyas ng Pambansang Alagad ng Sining Virgilio S. Almario. Sa nasabing akda’y muling itinatampok ang paghahanap ng mga butil ng hiyas sa Filipinas, at tinutuklas sa tatlong pananaw ang kaakuhan ng Filipino. Sa unang malas ay nakasisindak ang pagbabasa ng tula. Una, namumutiktik ang epigrape mula sa kasaysayan, kultura, panitikan, at iba pang larang na kung hindi batid nang lubos ng mambabasa’y sisisihin niya ang angking katangahan. Ikalawa, malalim ang bokabularyo ng makata, at ang bokabularyong ito ay tinumbasan ng dalubhasang paggamit ng iba’t ibang pamamaraan ng pagtula. Ikatlo, malawak ang pintungan ng pananalinghaga at dalumat ng makata, at ang dalumat at pananalinghagang ito ay pinagsamang karanasan at pag-aaral na pawang may kaugnayan sa paglalakbay sa Filipinas at ibang bansa. Ikaapat, matayog ang bisyon ng tula na lumalagom wari sa pagbubulay ng makata bilang manlilikha at tagasubaybay ng kasaysayan ng panitikan at kasaysayan ng Filipinas. At ikalima, mabigat ang panukalang pagbabago ng tula, o ng mga persona ng tula, kung paano ganap na mapauunlad ang Filipinas. Waring nilalagom lamang ni Rio Alma sa naturang akda ang lahat ng kaniyang dating ginawa sa pagtula, at anumang dagdag na pagbabago’y matatagpuan sa pinaglakip na karanasan sa pagtula ng iba pang makatang Filipino.

Sa pagsusuring ito, sisikaping ipaliwanag ang dalumat ng trahedya ng kabayanihan sa panig ng Filipinas habang tumatanaw sa konsepto ng trahedya doon sa kanluran. Ilan sa mahahalagang tanong na tatangkaing sagutin ang sumusunod: Una, paano sinisipat ng “Diwa ng Kasaysayan” ang tatlong bayani-manlalakbay sa epiko? Ikalawa, ano ang konsepto ng trahedya sa bawat personang bayani sa epiko? Ikatlo, ano ang puwesto ng kasaysayan sa pagtimbang sa bawat bayani? Ikaapat, paano lumulugar ang bawat persona-bayani sa pagharap sa itinuturing nitong kasamaan? Ikalima, ano ang konsepto ng gunita bilang lunan ng tunggalian sa buong epiko? At ikaanim, ano ang mga panukalang pagtanaw sa Filipinas na maituturing na trahedya sa mga persona ng tula?

Ang konsepto ng kasaysayan
Ipinakilala sa epiko ang “Diwa ng Kasaysayan” na matutunghayan sa pambungad, at nag-aanyaya sa mga manlalakbay na tuklasin muli ang Filipinas. Mahihiwatigan agad sa seksiyong ito ang maaaring tahakin ng salaysay. Kung ang “Diwa ng Kasaysayan” ay ituturing na isang omnisyente’t makapangyarihang tinig, ang tinig na ito ang lilitis at magpupurga sa katauhan ng tatlong personang kinabibilangan nina Aliguyon, Jose Rizal, at Kabataang Di-kilala. Ito ay dahil may kakayahan ang Diwa ng Kasaysayan na mabatid nang malawak at malalim ang Filipinas, bukod sa natatanto ang katauhan ng tatlong pilas na persona, at ang pagkakabatid sa bansa ay higit sa karaniwang maisasaad ng aklat at iba pang babasahin. Matitingnan din ang Diwa ng Kasaysayan na mahalagang bahagi ng Filipinas, bagaman hindi ito ganap na masusukat o mailalarawan o mauunawaan. Subalit madarama ang gayong diwa—sa pamamagitan ng mga hulagway, sagisag, at pahiwatig—na pawang makapagtataglay ng pambihirang hiwaga lalo na sa tatlong pilas na persona.

May anomalya agad sa paanyaya ng Diwa ng Kasaysayan. Ang “paanyaya” ay kapuwa hámon at pagsubok, at sinumang tutugon ay makaaasa na sasailalim siya sa matinding pagdalisay ng katauhan. Ang pagtugon sa paanyaya ay makapagpapahiwatig na ang kalahok ay nagtataglay ng bukod-tanging katangiang nakahihigit sa kayang taglayin ng mortal. Ito ay dahil hinihingi sa sinumang tutugon ang masigasig, matalim, at masinop na pakikipagdiyalogo hinggil sa mahahalagang paksang may kaugnayan sa kabansaan at pagkamamamayan. Makikipag-usap ang Diwa ng Kasaysayan sa tatlong pilas na persona, at tutugon ang tatlong tauhan sa magkakaibang pagdulog.  Magkakaroon ng mahabang paglalakbay na kayang sumalungat sa daloy ng panahon at espasyo, alinsunod sa lawak at husay ng imahinasyon ng makata, at makakatagpo ng tatlong persona ang iba pang tauhang magpapakilala ng iba pang pangyayaring magpapalitaw ng trahiko at heroikong aksiyon. Ang pagtugon ng tatlong pilas na persona sa Diwa ng Kasaysayan ay isa nang pagkilala at pagtanggap sa awtoridad nito at kapangyarihan. Mahihinuha rito na ang tatlong pilas na persona ay nakapailalim sa Diwa ng Kasaysayan. Ang pakikipagdiyalogo ng tatlong tauhan sa nagkatawang-tao na Kasaysayan ang masasabing paglilinaw ng kalabuan at pagtutuwid ng pagkakamali noong nakaraan—tungo sa maaliwalas na bukas at pag-angkin muli sa dating maginhawang kalagayan.

Kung ang paglalakbay sa kasaysayan ay isasadula ng tatlong persona, ang bawat persona ay magkakaroon ng tatlong magkakaibang pook, panahon, pakikipagsapalaran, pangalan, at pagkilala sa kani-kaniyang daigdig. Halimbawa, ang pook at panahon ni Aliguyon ay iba sa pook at panahon ni Rizal at sa karanasan ng Kabataang Di-kilala. Sa ganitong pagkakataon, magiging iba rin ang salalayan ng pagsuri sa katauhan ni Aliguyon sa dalawa pa niyang kapuwa manlalakbay, na ang posibilidad ng pag-iral ay magaganap hindi sa materyal na realidad bagkus sa realidad ng guniguni. Ang Aliguyon kung gayon na lumabas sa kaniyang ili at nagising sa Kadungayan, at naglakbay sa iba’t ibang pulo at panahon, ay hindi magiging pareho ng karanasan ni Rizal na umiral sa Perdido Eden at ng Kabataang Di-Kilala na naglulunggati ng Nelendangan dahil magkakaiba ang kanilang mga pook at pangangailangan, alinsunod sa hinihingi ng panahon, bagaman maisasaad din na posibleng magsalupong ang kanilang lunggati [at salaysay] sa tinatawag na Filipinas.

Ipagpalagay nang maaaring maganap ang lahat sa daigdig ng haraya, na tatawagin sa tulang “binagong kasaysayan.” Ang kasaysayang ito ay hindi makaiiral gaya ng kronika, dahil maaaring ang interpretasyon sa kasaysayan at pakikipagsapalarapan ay pinanghihimasukan ng makapangyarihan at mala-bathalang tinig na nakababatid ng kasaysayan ng Filipinas at kayang magpanukala ng pagbabago sa hinaharap, alinsunod sa pambihirang pagtanaw na Filipino sa daigdig. Sa ganitong pagkakataon, ang trahikong pagkilos ay hindi basta paggagad sa materyal na realidad—na may simula, gitna, at wakas—alinsunod sa pananaw ni Aristotle, at nilalagom ng pangangailangan at posibilidad. Ang trahikong pagkilos ay masisipat sa pakikilahok ng mambabasa sa nabubuong kasaysayan sa bawat persona; at ang anumang kakulangan o kalabisan ng bawat persona ay maaaring ipaliwanag ng pabigkas at pasulat na tradisyon ng kasaysayan at panitikan, gaya ng isinasaad sa serye ng epigrape. Si Rizal at ang Kabataang Di-Kilala, samakatwid, na bagaman masisipat na higit na matimbang sa daigdig ng materyal na realidad, ay makatutulay din sa daigdig ng mito at kababalaghan.

Matatagurian ang gayon na “mala-karnabal,” kung hihiramin ang dila ni Mikhail Bakhtin. Ang mala-karnabal na tagpo ay nagbibigay ng sariwang hagod sa trahikong pagkilos ng mga tauhan, saka yumayanig sa pundasyon ng makapangyarihan, awtoritatibong tinig ng tagapagsalaysay. Pinagsasalimbay ang makabago at ang makaluma, ang katutubo at ang banyaga, ang katotohanan at ang kathang-isip, ang seryoso at ang kakatwa, ang sagrado at ang karnal. Nabubura halos ang tinig ng awtoridad, at puwedeng maganap ang lahat na parang panonood ng serye ng mga hulagway sa MTV video. Naibubukod ang tinig ng “Diwa ng Kasaysayan” at napalilitaw ang magkakaibang tinig, gunita, at guniguni nina Aliguyon, Rizal, at Kabataang Di-Kilala na pawang nakikipag-usap o kinakausap ng iba pang tauhan sa mitolohiya at kasaysayan. Ngunit higit sa kayang itakda ng Socratikong diyalogo at satirang Menippean, ang kaluluwa ay hindi lalabas ng katawan upang magtalumpati o magpamalas ng kakatwa. Ang kaluluwa ng mga bayani ay iiral sa daigdig ng guniguni o panaginip, maglalakbay sa laberinto ng kapuluan, at magtatangkang magbalik muli sa ngalan ng pambihirang resureksiyon. Ang Kadungayan ni Aliguyon ay naging katumbas ng daigdig ng buháy, at pinanatili ang pag-iral ng bait at kapasiyahan ng tao. Muling isinadula ni Rizal ang pag-iral sa kaniyang Perdido Eden, ngunit sa pamamagitan ng pakikilahok bilang aktor sa sariling mga nobela, liham, salaysay, at iba pang akda, at ang trahiko’y kinakailangan ang heroikong tatag upang makaigpaw sa dating mapagsariling pagkilos, at makilahok sa malawakang pakikibaka ng mga bagong anak ng bayan. Samantala, pambihira ang Nelendangan ng Kabataang Di-Kilala. Ang Nelendangan ni Agyu ay hindi na lamang sumasaklaw sa tribung Manobo kundi sa buong Filipinas, at may posibilidad na maaangkin ng sinumang Filipino saan man siya naroroon. Ang kakayahan ng Kabataang Di-Kilala na kumilos gaya ni Agyu sa pamamagitan ng malikhaing pagdulog imbes na madugong pakikihamok ang magtatakda sa pagkakamit ng lunggati hinggil kaligtasan ng Nelendangan, o sabihin nang “Filipinas.” Upang maganap iyon, kakailanganin din niya ang tapang ni Aliguyon at ang talino ni Rizal, ang puwersa ng mga kapuwa bayaning di-kilala sa kasaysayan at kasalukuyan, itaboy ang mga matalinghagang mananakop na Pintado o Dayo, kung hindi’y masasadlak muli siya sa mga pagkakamali na ginawa ng mga dating tauhan sa kasaysayan o alamat.

Ang sinasabing “binagong kasaysayan” ay maaaring sipatin din na kaugnay ng gunita. Gaano mapagtitiwalaan ang gunita, suhayan man ng pasulat at pabigkas na tradisyon? Ang gunita ba’y subhetibo alinsunod sa pagsagap ng tatlong pilas na persona at pinaaalingawngaw ng mga epigrape? O ito’y obhetibo na gaya ng ipinahihiwatig ng Diwa ng Kasaysayan? Maaaring magkahawig ang karanasan ni Rizal at ng Kabataang Di-Kilala, dahil maaaring ang lunan ng kasaysayan nila ay matimbang sa materyal na kasaysayan, bagaman maikakatwirang higit na mapanuri ang katauhan ni Rizal, samantalang mapagtaya at sensuwal ang katangian ng Kabataang Di-Kilala. Ngunit pagsapit kay Aliguyon ay maiiba ang pihit ng pangyayari. Si Aliguyon ay umiiral sa daigdig ng mito at alamat, at kung ipapaloob si Aliguyon sa materyal na kasaysayan ng gaya ni Rizal at sa bisyon ng hinaharap ng Kabataang Di-Kilala ay maaaring lumitaw na mabigat na pananagutan. Mabubura ang hanggahan ng mito at kasaysayan, at ang kasaysayan ay hindi dapat ituring gaya ng kanonigong kasaysayan kundi gaya lamang ng teksto hinggil sa mitolohiya at alamat. Ang paglitis kung gayon kay Aliguyon ay dapat natatangi kaysa kina Rizal at Kabataang Di-Kilala. Ang paglitis kay Rizal ay dapat itangi kina Aliguyon at Kabataang Di-Kilala. At ang paglitis sa Kabataang Di-Kilala ay dapat itangi kina Aliguyon at Rizal. Ipinapanukalang tatlo ang paraan ng paglitis sa mga tauhan dahil mahirap lapatan ng makatwiran at isahang salalayan ang paglilitis, yamang magkakaiba ang kanilang pinag-ugatan, pangangailangan, paniniwala, at pananaw hanguin man iyon sa mitolohiya o kasaysayan.

Ipinapanukala rin na ang “binagong kasaysayan” ay lunan ng tunggalian. Ito ang Kadungayan, ang Perdido Eden, at ang Nelendangan. Kung ang Kadungayan ay daigdig ng patay na kahawig ng daigdig ng tao, ayon kay Manuel Dulawan, ang Kadungayan ay maaaring sipatin bilang direktang salamin ng realidad. Ang tunay na daigdig ng tao ay walang ipinagkaiba sa daigdig ng guniguni, bagaman masasabing higit na malaya ang mga pangyayari at pagpapasiya sa daigdig ng guniguni. Maaaring ang Kadungayan ay limitado kung pagbabatayan ang epikong Hudhud, dahil ang kapasiyahan ng tao ay magwawakas sa oras na pumaloob siya sa daigdig ng mga patay—na inuulit lamang na parang sirang plaka ang daigdig ng buháy. Ang naroroon ay maaaring karaniwang mamamayan na walang heroikong katangian kompara sa bida ng mga pelikulang pantastiko, at isa lamang si Aliguyon na marapat [at may kakayahang] daanan iyon na parang gumagalugad sa Inferno ni Dante Alighieri. Ang Kadungayan ay masisipat na lunan na sasalà at pipiga sa katauhan ni Aliguyon upang mailabas niya ang kabayanihang lumalampas sa itinatakda ng laos at baryotikong pagdulog ng kaniyang ili, at ang kabayanihang iyon ay maaaring magsimula mula sa rekonstruksiyon ng gunita at reimbensiyon ng guniguni.

Sa oras na pumaloob si Rizal sa daigdig ng mito at kasalukuyan, ang Rizal na hango sa pasulat na kasaysayan ay magwawakas saka magbabago ng anyo alinsunod sa guniguni ng makata. Maaaring taglayin ni Rizal ang limitasyon ng nakaraan batay sa mga tekstong naisulat niya o isinulat hinggil sa kaniya, gaya ng labis na pagmumuni sa paligid na hitik sa dilim. Ang pagmumuni ay edukadong pagmumuni, na malalahiran ng kaniyang karanasan bilang manlalakbay at kritiko mulang Europa at iba pang lupalop tungong Filipinas. Ang Rizal sa makabagong hudhud ay magiging estranghero sa Banaue, Puerto Princesa, Cagsaua, Loboc, Davao, at iba pang pook, gayunman ay makapagbibigay ng pambihirang pagtanaw sa binubuo niyang nasyong Filipinas ng guniguni batay sa nasagap niya sa ibayong dagat at hango sa ideolohiya ng mga ilustrado-prinsipal. Isa sa mga trahedya ni Rizal ay kailangang umiwas siya palagi na makumunoy sa kaisipang Europeo sa pagbasa sa kasaysayan at karanasan ng kaniyang bayan.

Ang kaso ng Kabataang Di-Kilala ay mauunawaan sa daigdig na kaniyang ginagalawan. Halimbawa, halos madurog ang kaniyang loob habang binabalikan ang mitolohikong kuwento ni Onnawa, ang babaeng umibig saka nabuntis ng lalaking mula sa ibang tribu at kabilang sa dukhang uri, at ito ang orihinal na kasalanang nangangailangan ng kadakilaan ng loob at kagitingan sa persona upang matalikdan nang ganap. Nalalahiran ng pananaw ng Kristiyanismo ang pagtanaw ng Kabataan, at ang pagnguyngoy ay halos sumayad sa melo-dramatiko. Walang magagawa ang persona kundi humanga kay Onnawa dahil sa pagtataglay nito ng dalisay na pag-ibig at pag-ibig na walang kapara, at ang gayong paghanga ay maaaring kaugnay ng kapareho niyang karanasan sa tunay na buhay. Ang pagpaloob ng Kabataang Di-Kilala sa daigdig ng mito ay paraan lamang ng trahikong pagkilos upang suriin ang baluktot na kaugalian hinggil sa pag-iibigan ng magkasintahan, na maaaring umiiral pa rin hangga ngayon sa tunay na daigdig at panahon ng mga konyo at jologs. Gayunman, mahahanggahan siya ng damdamin kung paano magiging tagapagligtas na papawi ng “orihinal na kasalanan.”

Mahihiwatigan na ang kinathang daigdig ng Kabataang Di-Kilala ay Nelendangan na may makabagong anyo, na kapuwa nagtataglay ng mitolohiko at istorikong katangian, bukod sa lunan ng paghihimagsik ng mga inaapi at kulang-palad sa lipunan. Ang Nelendangan bilang ideal na pook ay humahangga sa diwaing utopia, alinsunod sa paulit-ulit na malikhaing pagkatha ng tao upang matagpuan ang tunay na kaginhawahan sa buong bansa.

Paghuhunos ng Hudhud
Sa pag-aaral ni Lourdes Saquing Dulawan, ang hudhud ng Ifugaw ay pahimig na mahabang salaysay ng buhay, pakikipagsapalaran, at pakikibaka ng mga bayaning kayang sumalungat sa panahon at espasyo. Maihahalimbawa ang “Si Aliguyun at si Bugan” na isa sa mga tanyag na bersiyon ng Hudhud ng Ifugaw.  Tumutukoy ang “hudhud” sa anyo at paraan ng pahimig na pagsasalaysay ng Ifugaw na kabilang sa pangkat ng Tuwali. Binibigkas nang patula ang hudhud tuwing tag-ani sa mga payyo; tuwing naglalamay sa tao na namatay nang likas (at hindi pinatay o nagpakamatay); at tuwing may bogwa na ritwal kapag may hinuhukay na bangkay.

Sa bersiyong mula kay Marcela Guminigin na isang munhaw-e (makatang tagapagsalaysay), ayon sa tala ni Manuel Dulawan, ang hudhud na “Si Aliguyun at si Bugan” ay umiinog sa pag-iisang dibdib ng dalawang tao na galing sa magkaibang lipi. Anak ni Amtalaw na mula sa Hujbitan si Aliguyun; samantalang si Bugan ang anak na babae ni Pangaiwan ng Gonhadan. Noong bata pa umano si Bugan, nakaligtaan siya ng kaniyang inang abala sa trabaho at dinagit pagkaraan ng mga dambuhalang uwak. Inilagak ng mga ibon si Bugan sa talahiban, at mabuti lamang ay natagpuan siya ni Kullaw na isang matandang naninirahan sa kagubatan. Inampon ni Kullaw si Bugan, at itinuring na sariling apo.

Lumaki si Bugan na isang marikit na dalaga. Isang araw, makakatagpo niya si Aliguyun, na isang mayamang binata mula sa Kiyangan. Manliligaw si Aliguyun at sasapit ang araw na pakakasalan niya ang dilag. Maghahain sila ng uyauy—na ritwal sa kasalan—para sa kanilang lipi. Samantala, makikilala naman ni Guminigin si Aginaya, ang babaeng kapatid ni Aliguyun at mahuhulog ang loob ng lalaki sa dalaga. Makaraan ang pista sa Hujbitan, dudulog si Guminigin at yayaing pakasalan si Aginaya. Papayag naman si Aliguyun at ibibigay ang kaniyang basbas. Magtutungo sina Guminigin at Aginaya sa Gonhadan. Magpapakasal sila, at magbibigay ng uyauy upang ipagdiwang ang kanilang pagsasama.

Ang isa pang bersiyon ng hudhud, na pinamagatang “Hudhud hi Aliguyun,” ay hitik naman sa madudugong bakbakan nina Aliguyun at Pangaiwan na siyang ama ni Bugan. Mababasa ito sa The Epics (2001) na tinipon at pinamatnugutan ng dakilang si Damiana L. Eugenio. Sa naturang bersiyon, ang magkatunggaling pamilya ay nagkabati dahil ang mga anak ng dalawang angkan ay nagpakasal matapos ang matagal na panahong bakbakan ng mga pangunahing tauhan, sampu ng kanilang matatapat na kawal. Ang pag-uugnay ng dalawang lipi ang simula ng walang hanggang kapayapaan at kaunlaran, dahil maibubuhos ang pansin sa pangangalaga ng mga lupaing maituturing na “langit sa ibabaw ng lupa.”

Kung gagamitin ang ganitong pananaw, si Aliguyon sa tula ni Rio Alma ay naglalaro sa daigdig ng mito at katotohanan, at ang kapangyarihang makapagpabalik-balik sa dalawang lunan ang magtatakda ng kaniyang kabayanihan tungo sa lunggating pagbabago sa lipunan. Maaari ding sipatin si Aliguyon sa tula ni Rio Alma na Aliguyong nagsawa na sa dating naratibo ng kaniyang lipi, at dating inihinagpis umano ni Pumbakhayon, at ang gayong pagkayamot ang lumikha ng puwang upang likhain ang bagong sangang salaysay sa buhay at hinaharap ni Aliguyon. Sa ganitong pagtanaw, sina Rizal at Kabataang Di-Kilala ang ekstensiyon ni Aliguyon upang makabuo ng iba pang kaugnay na hudhud. O kaya’y may sariling hudhud sina Rizal at Kabataang Di-Kilala na bukod kay Aliguyon, at ang naturang mga hudhud ay hindi lamang istoriko o mitolohiko bagkus kontemporaneo kung hindi man panghinaharap.

Kung ituturing naman na ang gunita ay nalalahukan ng malikhaing rekonstruksiyon ng mga posibilidad, makaiiral si Rizal at ang Kabataang Di-Kilala sa dimensiyon ng mito at alamat. Gayunman, magiging limitado pa rin ang kanilang pagtugon sa inaakala nilang “kasamaan” na mahalagang aspekto ng trahedya, dahil ang tugon nila ay maibabatay sa mga nasulat na teksto at ilang kuro-kuro o tsismis pangkasaysayan. Ang kasamaan na matatagpuan ni Rizal at ng Kabataang Di-Kilala ay hindi lamang bagay na nasa labas ng kanilang katauhan, gaya ng makinarya ng kolonisasyon. Ang kasamaan ay maaaring magmula rin sa kanilang mga loob at bait, at ang loob na ito ang magiging lutuan ng iba’t ibang karanasan, batay sa pagkatha ng makata. Sa ganitong pagkakataon, maaaring hangaan si Rizal at ang Kabataang Di-Kilala sa pagbasa nila sa nagaganap noon sa kasaysayang kinabibilangan nila. Ngunit nakatatakot pa rin ang pangyayaring ang kanilang mga tugon ay limitado at hanggang sa maisasaad lamang ng materyal na kasaysayan o limbag na panitikan.

Sa kabilang dako, si Aliguyon na dating umiiral sa lunan ng mito at tumawid sa lunan ng materyal na kasaysayan ay magiging limitado rin ang pagtugon sa kasaysayan dahil bagaman nasa kaniya ang lahat ng katangian ng kabayanihan sa pagbubuo ng ili sa pambansang antas, mahahanggahan pa rin siya ng tradisyonal na pagsagap sa kasaysayan at pagtanaw sa daigdig, alinsunod sa rekonstruksiyon ng kaniyang katauhan, na lulutasin lamang sa bandang huli ng mungkahi ng “Diwa ng Kasaysayan” kung paano haharapin ang búkas. Bagaman may pagkakataong iisang pook ang tinahak nina Aliguyon, Rizal, at Kabataang Di-Kilala, ang pook na iyon ay hindi estatikong pook at humintong panahon. Kaya ang pagdulog ng tatlong tauhan ay magkakaiba rin. Mapandigma ang sensibilidad ni Aliguyon, mapanuri ang edukadong Rizal, at mapanlikha ngunit maramdamin ang Kabataang Di-Kilala.

Trahedyang Filipino
May ikinukubling pagmamataas ang pamagat ng epiko: Huling Hudhud ng Sanlibong Pagbabalik at Paglimot para sa Filipinas kong Mahal. Kung babalikan ang hudhud ng Ifugaw, maraming bersiyon ng salaysay hinggil sa buhay ng mga maalamat na bayani ngunit hindi kailanman nagwawakas ang salaysay. Ito ay sa pangyayaring inmortal ang mga bayani sa guniguni at gunita ng lipi, at ang bayani ay hindi lamang dapat sipatin sa panig ni Aliguyon, kundi maging sa panig ng lipi ni Pumbakhayon at iba pang tauhan, at kung paano ang pagsasanib ng dalawang lipi sa pamamagitan ng kasal lalong tumitibay ang pagsasamahan ng mga tao. Mahalaga ang pagbubuklod ng mga lipi, yamang ito ang magsasaayos ng ugnayan sa lipunan, at magpapanatili ng kaayusan at seguridad sa pamumuhay noong hindi pa sopistikado ang pamamahala sa mga lupain at pamayanan. Maaaring alam ito ng personang Aliguyon sa tula ni Rio Alma. Si Aliguyon ay lumabas sa nakagawiang ritwal ng pagdiriwang ng pag-aani at paglilibing, at ang buhay niya ay naging mahabang proseso ng paglilinang, pagtatanim, pagpapayabong, at pag-aani, at sakali’t sumapit sa yugto ng kamatayan ay nagbabadya pa rin ng resureksiyon tulad ng mga epikong bayani ng Ifugaw.

Kung may kakayahan ang gaya ni Aliguyon na lampasan ang hanggahang itinatakda ng panahon at espasyo, hindi niya kinakailangang mangamba sa kasamaang lumalaganap sa kaniyang lipunan, anuman ang anyo at ubod ng naturang kasamaan. Ang kabayanihan ni Aliguyon ay mahihinuhang hinuhugot sa aspektong moral, sa pagpapahalaga sa dangal o puri ng lipi at bansa, at ang kaniyang pagpapatiwakal sa dulo ng hudhud ay waring pagsasadula muli ng sama-samang pagpapatiwakal sa Botbotan dahil wala nang uuwiang pamilya at pamayanan ang mga mandirigmang inakalang ang kanilang lipi ay nilipol ng baha. Sa pananaw na Dionysian ng sinaunang trahedyang Griyego, ang tadhana ni Aliguyon ay alinsunod sa nais ng mga anito. Walang pakialam ang mga anito kung hangad man ni Aliguyon na itakda ang katarungan, kalayaan, at kaunlaran sa Filipinas, at salungatin ang anumang kasamaan. Ang ganitong tindig ng mga anito ang nakayayanig, alinsunod sa trahikong pananaw nina Homer, Aeschylus, at Sophocles, dahil kinakailangang magtiwala si Aliguyon sa sarili na aabot kahit sa pagtataglay ng pambihirang yabang [hybris] at maglalantad ng kaniyang kahinaan. Masisipat si Aliguyon na nagsisikap alamin at baguhin ang daigdig, sa kabila ng kawalang-pakialam ng mga diyos [i.e., Diwa ng Kasaysayan], at ang tadhanang ito ang lilikha ng trahikong kabayanihan sa panig niya.

Maiiba nang kaunti ang pananaw na Apollonian sa kaso ni Aliguyon. Ang mga anito ay ganap at dibino, at ang gunita at guniguni ni Aliguyon ay masisipat na kahalintulad ng taglay ng mga diyos. Mapapariwara lamang si Aliguyon kung lilihis o sasalungat sa itinatadhana ng mga anito—at sa pagkakataong ito ay masasabing ang makapangyarihang tinig ng Diwa ng Kasaysayan—dahil ang kasamaan at kakulangan ay ang magiging kaganapan ni Aliguyon, at lahat ng pakikibaka niya ang ugat ng trahikong aksiyon o tugon. Ang pangmoral, pangkultura, at pampolitikang kapasiyahan ni Aliguyon ay maaaring alinsunod sa tradisyon ng kaniyang lipi—na mapanghihimasukan ng Diwa ng Kasaysayan—at ang kapasiyahang ito ay aabot hanggang sa pagtataglay at pagtatanggol ng mga sinaunang paniniwala. Sina Aliguyon, Rizal, at Kabataang Di-Kilala ang “magsasagawa ng pagwawasto,” ayon na rin sa Diwa ng Kasaysayan, dahil kabahagi rin sila sa naganap na “kapabayaan at pagtataksil” sa bayan—na matalinghagang pagsasabi ng “Filipinas.” Mahalagang aspekto sa tula, samakatwid, ang pagkilala ni Aliguyon sa pagbubuo at pagkatha ng diwaing kabansaan na kaganapan ng pagpapalawak sa konsepto ng banua, bayan, at ili.

Kaya anuman ang gawin ng tatlong persona sa iisang epiko ay nakatakdang sumailalim sa trahikong pagganap. Mapipilitan silang gumanap bilang mandirigma na may katangian ding manlilikha at manunuri, at ang gayong ideal na katauhan ang magwawakas sa kanilang makataong pag-iral at magsusupling ng kabiguan at siphayo. Sa piyesang sa “Si Aliguyon sa Kadungayan,” hinahatak si Aliguyon na gumanap sa naiibang hudhud na kinasasawaan ni Pumbakhayon. Ang pagsisikap ni Aliguyon na lisanin ang kaniyang tahimik na pag-iral ay sanhi ng mararagsang modernisasyon, na inaangkat ng kabundukan ang lahat ng taglay ng ibang sibilisasyong mula sa kapatagan kahit ang kapalit ay pagkalusaw ng sariling ugat at anino. Ang naturang tula ay susuhayan ng “Ngayong Sabado sa Banaue” at “Isang Disyembre sa Banaue.” Ang unang tula ay pagbubulay kung paano lalakbayin ang Banaue, at ang gayong paglalakbay ay nangangailangan ng mala-bayaning katatagan upang makita ang hinahanap at mabatid kung ano man ang ibig hanapin. Ang ikalawang tula naman ay paggunita sa isang paglalakbay sa payyo sa Banaue, at ang gayong kaselang paggunita ay nangangailangang mala-bathalang lakas upang matandaan hindi lamang ang partikular na pook kundi ang bawat hulagway na minamahalaga sa pag-iral ng Banaue. Magkakaroon lamang ng problema kung ipipilit ang tatlong tanaw nina Aliguyon, Rizal, at Kabataang Di-Kilala sa loob ng iisang panahon at espasyo. Malinaw ang panig ni Aliguyon sa “Si Aliguyon sa Kadungayan”; samantala’y maaaring ipagpalit ang tula na laan kina Rizal at Kabataang Di-Kilala at walang mababawas. Mahahalata lamang na kay Rizal ang tulang pasalaysay dahil tila munting tala sa diary o blog ang akda na may banggit hinggil sa ilustrado, bukod sa makiling sa prosa si Rizal, ngunit maliban doon ay wala na itong ikinaiba. Mabulas naman ang “Isang Disyembre sa Banaue” dahil ang pagtanaw na turista ay kapuwa sensuwal at karnal, na magiging matalinghagang sungay sa heroikong pagsisikap ng persona na pahalagahan ang kaniyang nadanas o nasaksihan.

Ang ikatlong pananaw ng trahedya na mailalapat sa tula ay mula sa tradisyon ng Kristiyanismo. Ayon sa Bibliya, nilikha ng diyos ang lahat ng mabuti. Ngunit dumating ang demonyo at tinukso si Eba na kumain ng bunga mula sa Puno ng Karunungan, saka tinukso pagkaraan si Adan. Ang kasamaan ay gawa at kapasiyahan ng tao, at ang trahikong pagtugon ay magaganap sa pagsisikap na bumalik sa dating maginhawang kalagayan [i.e., paraiso], ngunit hindi ito magaganap, maliban na lamang kung magsasagawa muli ng heroikong aksiyon si Hesus [tao] na magiging Kristo [diyos] pagkaraan, at ililigtas sa orihinal na kasalanan ang buong sanlibutan. Ang kaganapan ng pagliligtas sa sanlibutan ay nasa resureksiyon ni Hesukristo at magbibigay ng gulugod sa pananampalatayang Kristiyano. Kung babalikan ang epiko ni Rio Alma, ang trahikong pagkilos nina Aliguyon, Rizal, at Kabataang Di-Kilala ay nakasentro sa kani-kaniyang pagsisikap na ibalik ang ideal na Filipinas mulang likas na kaligiran hanggang likas na katatagan tungong likas na talino ngunit hindi pa rin sapat ang lahat ng ito upang makamit ang inaasahan. Mahihinuha lamang sa epiko na sina Aliguyon, Rizal, at Di-Kilalang Persona ay metonimiya lamang ng kaakuhang Filipino, at ang kaakuhang ito ay hindi iisang panig lamang, bagkus sari-sari na maglalaro sa kasarian, lipi, pananampalataya, pananaw, uri, at wika. Yamang iba-iba ang katangian ng tatlong persona, ang pagliligtas sa Filipinas ay maaaring gawin sa iba’t iba ring pagdulog—na ang wakas marahil ay pagsasalikop ng puwersa ng mga tao bilang mga posibleng aktor.

Ang pagkilala sa mga karaniwang tao bilang “bayani” ang mahalaga. Ang bayaning ito, ayon sa pag-aaral ni Zeus Salazar, na tinatawag ding “bagani” sa iba pang taal na wika, ay malalim na dalumat sa Filipinas at kaugnay ng pagtataguyod ng permanenteng bahayan sa bayan, sa pagtatakda ng teritoryo o heograpiya sa banua, at sa paglilipat o pagtatanggol ng ili na maaaring maging lunsaran ng pagsalakay o pagsanggalang sa mga pamilya o mamamayan sa panahon ng digmaan. Taliwas sa konsepto ng “hero” o “bida” ng kanluran, ang “bayani” ng Filipinas ay mahihinuhang hindi nakasalalay sa iisa o ilang tao lamang; ang “bayani” ay kolektibong puwersa, talino, at guniguni ng taumbayan, na ang manipestasyon ay gaya ng Aklasang Bayan sa EDSA [EDSA People Power] na lumalampas sa kudeta ng mga heneral.

Ang trahikong pagkilos ng tatlong persona sa epiko ni Rio Alma ay hindi laging pasibo. Minsan, susubukin ang mga persona upang ipagunita sa kanila ang naririyan sa tabi-tabi ngunit ipinagwawalang-bahala, at kinakailangan ang mala-bayaning pagdama upang muling matagpuan ang mahalaga. Maihahalimbawa ang tulang “Si Aliguyon sa Lipoon” na ang persona sa tula’y kinakausap si Aliguyon at ipinaaalala sa kaniya ang kaniyang pagkahumaling sa “palakpak at elektrisidad” na pawang talinghaga sa kasikatan at modernisasyon. Ang Lipoon na matatagpuan sa Palawan ang pook ng makasaysayang Yungib Tabon, at nagsasaad na mayroon din itong kasaysayan na dapat lingunin kahit ni Aliguyon. Ang kabaguhan ng lipi at pook ni Aliguyon ang masaklap na trahedya rin sa buhay ni Aliguyon. Kailangang mamatay muli ang kabundukan ng Ifugaw upang isilang muli. Kung paano ito gagawin ni Aliguyon ay isang palaisipan, na parikala sa pagsugpo sa kasamaan. Magandang itambis dito ang “Portada ng Puerto Princesa” na tulang pasalaysay na nasa personang si Rizal. Si Rizal bilang manlalakbay ay sisipatin ang Puerto Princesa alinsunod sa mito ni Kablay na pinaghunos na pating ni Neguro [Neguno], dahil sa labis na pagtutubo at kasakiman. Ang talinghaga ni Kablay ay hindi na lokal na propitaryo, bagkus mga dayuhang negosyante, pirata, at mangingisda na pawang umuubos sa likas-yaman ng Palawan. Isinaad ng personang si Rizal na kailangan ang aktibong pagbabantay at pangangalaga—na taliwas sa pasibong pagbabantay ng diyos sa sinaunang paraiso, kaya natukso sina Adan at Eba na tumikim ng prutas at angkinin ang inaakala nilang karunungang magdudulot ng sukdulang kalayaan.

Paglugar ng mga Bayani
Hinihingi ng pagkakataon na ilantad ng bawat persona ang kagitingan upang maunawaan at mahuli ang gunita. Ito ang payo ni Don Juan ng Ibong Adarna kay Aliguyon. Para naman kay Rizal, ang paggunita ay dapat nalalahukan ng matalas na pagmamasid at pagpapahalaga sa katutubo at hindi sa dayuhan, gaya ng puna niya sa marker at dambana ni Lapulapu sa Mactan (“Pagdalaw sa Dambanang Lapulapu”). Sa isa pang pagtanaw, ang gunita, ayon sa Kabataang Di-Kilala, ay dapat kaugnay ng matapat na paglilimayon o pagdanas, gaya ng mangingibig na umaalam sa tarik at alindog ng Matutum. Kaugnay ng paglikom ng gunita ang pag-alaala sa sinaunang Mithi, gaya ng kalayaan, kaunlaran, at katarungan para sa buong bansa. Upang maganap ito, kailangang harapin ng bawat persona ang mahigpit na engkuwentro sa loob ng guniguni.

Ang kakatwa sa tula ni Rio Alma ay magiging pangunahing usapin ang gunita samantalang magigising si Aliguyon sa Kadungayan—ang Daigdig ng Patay. Magdedeliryo ang Kabataang Di-Kilala sa pananaginip ng eksotiko’t erotikong tagpo. At maglalagalag si Rizal na parang kaluluwang balisa at di-matahimik habang hinahanap ang kalangitan. Matatagpuan ang kahawig na batayan kung babalikan ang konsepto ng psyche sa Indo-Europeong tradisyon.

Mamamatay, at kung minsan ay mawawalan ng malay, ang tao kung walang psyche. Ito ang paniniwala ni Homer. Sa oras na kumawala sa katawan ang psyhe ay magtutungo ito sa Daigdig ng Patay na tinataguriang Hades. Ngunit ang kamatayan ay hindi katumbas ng inmortalidad, dahil ang pagiging inmortal [athanatos] ay pagtataglay ng katangian ng mga diyos na siyang malayo sa Homerikong psyche na inihalintulad sa usok. Sa ibang makatang Griyego, ang psyche ay lunan ng damdamin; at pagsapit ng ikalimang siglo ay maiuugnay sa gawaing pangkaisipan. Inmortal at dibino ang psyche na parang kaluluwa, ngunit nang pumaloob ito sa katawan ng tao ay nadungisan. Madadalisay lamang ito sa pamamagitan ng pagsubok at ritwal. Muling isisilang ang psyche na may sari-saring anyo, hanggang magwakas sa pakikisanib sa pangkalahatang Maykapal.

Pagsapit kay Plato ay maiiba ang pagdulog. Layon umano ng kaluluwa na tumakas palayo sa pisikal na katawan upang matamo ng kaluluwa ang sukdulang karunungan. Ang kaluluwa ay maaaring hatiin sa nous [isipan], thumos [damdamin], at epithumia [hilig]. Kung babalikan ang Hudhud ni Rio Alma, si Rizal ang nuos na sumasagisag sa matalisik na pagmamasid; si Aliguyon ang thumos na sumasagisag sa ilahas na pagdama; samantalang ang Kabataang Di-Kilala ang epithumia na sumasagisag sa makalupang pagnanasa. Naniniwala si Plato na ang lipunan ay makikita sa bawat tao; at ang mga tao ay mauuri sa tatlong pangkat: artesano, sundalo, at taliba. Pinaghahari ng tunay na pilosopo ang katwiran, at bawat bahagi ng kaluluwa ay dapat tumutulong upang makamit ang pangkalahatang kabutihan. Ang gayong paniniwala ay susuwayin ni Aristotle na naniniwalang ang kaluluwa ang nagpapakilos para makapag-isip, makadama, at makasagap ng bagay-bagay ang tao. Ibig sabihin, ang tatlong kalidad ay maaaring taglayin ng isang tao lamang.

Kung babalikan ang epiko ni Rio Alma, sina Aliguyon, Rizal, at Kabataang Di-Kilala ay makaiiral nang bukod sa isa’t isa ngunit hindi kokontrolin ni Rizal [isip] ang agos ng salaysay. May bukod na kapangyarihan si Aliguyon na hiwalay din sa katangian ng Kabataang Di-Kilala. Ang tatluhang pilas na persona ay mahihinuhang naninimbang sa mga teorya nina Plato at Aristotle, at gumagagad sa tatlong persona sa iisang diyos ng Kristiyanismo, na mapabubulaanan ng makata. Kung sasangguniin naman ang pananaw ni Plotinus, ang pinakamatayog na magagawa ng tao ay pagbubulay tungo sa pangingibabaw ng kabutihan ng lahat, na pag-uugatan ng sari-saring katauhan. Naliliwanagan ang katawan dahil sa kaluluwa, at nakadarama ang kaluluwa dahil sa katawan. Mahalaga kay Plotinus ang konsepto ng “gunita” dahil ito ang nagpapatuloy para maging malay sa sarili ang tao. Kung walang gunita, wala umanong mabubuong pagkakakilanlan sa sarili ang kaluluwang nakapaloob sa katawan. Dito papasok ang panukalang “lakbay-nilay” ni Rio Alma habang ginagalugad ang buong kapuluan na may Nelendangan [ideal], Perdido Eden [pisikal], at Kadungayan [espiritwal].

Bawat pook ay pook ng engkuwentro. Ang engkuwentro ay maaaring magsimula sa mga pasulat na teksto ng mga istoryador, panitikero, antropologo, rebolusyonaryo, salawikain, at iba pa na pawang nakasaad sa epigrape. Ang mga epigrape ay maaaring sipatin na bintana upang mahiwatigan ang niloloob ng tula, bagaman hindi masasabi nang ganap na ang pagkakasipi sa bawat epigrape ay alinsunod sa konteksto at hinihingi ng tula. Maaaring makairal nang hiwalay ang mga epigrape sa tula, at makaiiral nang mag-isa ang tula. Gayunman, nakatutulong din ang mga epigrape upang linawin ang ilang salita, pakahulugan, at pahiwatig sa tula. Ang mga epigrape ay nagbubunsod ng diyalohikong diskurso tungo sa tatlong pilas na persona, at ang anumang tugon ng naturang persona ay mahihinuhang may kaugnayan sa paglikom ng gunita. Yamang ang bawat persona ay hindi malamig na midyum lamang ng epigrape, o kaya’y alingawngaw ng sinasabi ng mga istoryador, sosyologo, at antropologo, ang kasalungat na tugon o tinig ay maaaring magmula sa multi-personang kumakausap kina Aliguyon, Rizal, at Kabataang Di-Kilala.

Ang trahedya ni Aliguyon ay kailangang lampasan niya ang basal at ilahas na silakbo, gaya ng masisilayan sa mga piyesang “Pag-iinuman nina Sandayo at Aliguyon” at “Pagdalaw ni Agyu kay Aliguyon sa Panaginip.” Ang pakikidigma ni Aliguyon ay higit sa marahas na pagpugot ng ulo ng kaaway, at kailangan niya ang pambihirang kagitingan na magbubukás ng malalim na pagkaunawa sa ugnayan ng mga puwersa sa lipunan o kasaysayan, yamang ang tunggalian ay sumasaklaw sa isipan at kalooban. Sa kabilang dako, ang trahedya ni Rizal ay nasa labis na pagdulog na klinikal at personal, kahit pa sabihing may bahid ng satira o parikala ang kaniyang pagmamasid, gaya sa mga piyesang “Eden Nature Park” at “Ang Hawla ni Alex.” Hanggang matalim na pagpuna lamang ang káya niya, at hindi magpapanukala ng magaspang na pagkilos sa balighong kairalan. Nangangailangang makahimok siya ng iba pang utak at pusong handang magtaya para sa panukalang rebolusyon niya. Ang Kabataang Di-Kilala naman ay nakatakdang kainin ng kaniyang malayaw na pagtingin sa paligid, na waring laging selebrasyon ng búhay ang lahat ng bagay, na madaraan sa makalupang eksperimento ang himig at pagsasakataga ng pakikipagsapalaran sa ngalan ng modernisasyon, at maaaring isangkalan ang lahat, upang matupad ang pansariling kaluguran gaya ng pag-asinta sa banog na lumilipad.

Kung isasaalang-alang ang disenyo ng aklat, ang mga retrato ay bahagi ng engkuwentro. Ipinamamalas ng mga hulagway ang maparikalang tagpo sa iba’t ibang pook, at kung paanong ang makabagong sibilisasyon ay marahang gumagapang na di-mapipigilang agos tungo sa mga liblib na nayon, bundok, at tubigan. Bagaman hindi ganap na masasaklaw ng mga imahen ang lunan ng mito at kababalaghan, nakapagpapahiwatig naman iyon sa maaaring tunggaliang nagaganap sa guniguni ng tatlong pilas na persona. Ang hudhud ni Rio Alma kung gayon ay proyekto ng multi-disiplinaryong pagdulog, na ang teksto ay tumitingkad at nakakargahan ng pahiwatig kapag tinapatan ng retrato, at ang hulagway sa loob ng retrato ay ekstensiyon ng diwain ng tatlong pilas na personang naglalakbay—na nagkataong sinasamahan din ng makata o kaya’y Diwa ng Kasaysayan.

Landas ng Pakikipagsapalaran
Isa sa mahahalagang diwaing nakatimo sa epikong Hudhud ni Rio Alma ang kabatirang may pinsala sa bansa. Ang naturang pinsala ay hindi likas o aksidente bagkus sanhi ng kolonisasyon at kapabayaan ng tao. Ang pinsala ay nasa katawan, isipan, at kalooban na ang manipestasyon ay ganap na pagkatiwalag ng mamamayan sa lupang tinubuan. Taglay niyon ang paniniwalang munti lamang ang Filipinas na walang maipagmamalaki sa iba. Paano sumapit sa ganitong teorya ang tula? Sa pamamagitan ng pagpapamalas ng tatlo at sabayang paglalakbay ng mga tauhan na makikipagdiskurso sa iba pang tauhan ng mito at kasaysayan ng Filipinas. Mahalagang balikan at sangguniin ang Oriental (1994) ni Rio Alma dahil ang gayong pagbasa sa kabansaan ay matutunghayan samantalang nagsasaad ng panukalang pagbasa at pagpanahon sa panitikang Filipinas.

Ang mga tinig na kakausap kina Aliguyon, Rizal, at Kabataang Di-Kilala ang magpapakilala sa tatlo ng kanilang pinag-ugatan at magsisilbing lunsaran upang maibalik ang “gunita.” Ang trahedya sa tula’y kung walang takdang panahon at espasyo ang daigdig ng tatlong pilas na persona sa daigdig ng guniguni, anuman ang gawin nila ay walang halaga at walang kahulugan, at mauuwi sa wala ang lahat. Walang katapusang siklo ang paglalakbay, pagtatagpo, pagtataksil, pagpapako, pagkamatay, at pagkabuhay muli (gaya ng sa estasyon ng krus na alinsunod sa Bibliya at tradisyon ng mga Kristiyano) at mananatiling mailap at walang katuparan ang lunggati. Maaaring sipatin ang Diwa ng Kasaysayan at ang mga epigrape [bilang iba-ibang tinig] na pawang may pagkukulang, yamang nabuo yaon sa isang tiyak na panahon, na maaaring ang panahong iyon ay tumpak lamang noon at kakatwa kung paniniwalaan sa ngayon. Mag-uudyok ito upang paulit-ulit na gawin ng tatlong pilas na persona ang pansarili at kolektibong pagbabago para makamit ang Mithi, at mabanaagan ang lunggating Nelendangan sa hinaharap.

Kapag natupad ang lunggating Nelendangan, matutupad din ang resureksiyon ng Filipino, at ang hudhud ay magwawakas ang silbi at puwedeng mapalitan ng ibang salaysay hinggil sa kabayanihan. Ito ang maghuhudyat na tapos na ang tungkulin ng tatlong pilas na persona, at malaganap na ang kaligtasan ng Filipino.

Mahihinuha na walang tutulong o gagabay sa tatlong pilas na persona kundi ang makakasalubong nila sa paglalakbay, kung hindi man ang makapangyarihang tinig ng Diwa ng Kasaysayan. Mahalaga kung gayon ang bawat engkuwentro sa bawat tauhan ng kasaysayan o alamat, na maaaring sipatin hindi lamang sa negatibong paraan kundi maging sa positibong paraan. Sa patalinghagang antas, ang paghahanap ng mithi ng tatlong persona ay waring paghahabol ni Apollo kay Daphne na magpapakipot at tatakas palayo sa lalaki hanggang mag-anyong punongkahoy. Ngunit habang lumalayo siya’y lalong aasamin kung hindi man kalilibugan ni Apollo. At nagbago man ng anyo ang pisikal na katawan ng Daphne’y gagamitin ni Apollo ang naghunos na balát, dahon, at ugat upang maging sagisag ng kaniyang matapat na pagmamahal sa naglahong dilag.

Problematiko, sa aking palagay, ang pag-iral ng “Diwa ng Kasaysayan” sa hudhud. Ang pagsasadula ng mito nina Aliguyon, Rizal, at Kabataang Di-Kilala ay maaaring paraan ng malikhaing pag-iwas o paglihis sa tunay na nagaganap sa lipunan, imbes na magtuon sa kaganapan ng dakilang Mithi at Nelendangan. Sa kabilang dako, ang pagsasadula ng mito at kasaysayan sa kontemporaneong anggulo ang magpapamalay ng mga kamalian—na nakapokus hindi para sa tatlong pilas na manlalakbay bagkus para sa mga mambabasa. Malaki ang kakulangan sa mga katangian nina Aliguyon, Rizal, at Di-Kilalang Kabataan upang maituring na bayani sa iba’t ibang panahon, na tiyak kong makahihimok at hahámon sa mga Filipino para bumuo ng sariwang lawas ng mga bayani mula sa iba’t ibang sektor ng lipunan.

Mangangaral, manunuligsa, magpapayo, mamumuna, at higit sa lahat, magpapanukala ng pagbabago para sa kaganapan ng bagong Filipinas ang Diwa ng Kasaysayan sa dapat maging pagtanaw at pagkilos ng tatlong pilas na persona sa Hudhud. Kung walang katapusan ang hudhud, alinsunod sa orihinal nitong pakahulugan, ang Diwa ng Kasaysayan ay mayayanig sa mataas nitong luklukan, mahuhubaran ng damit o pagkakakilanlan, at maaaring magpalaboy-laboy sa kung saan-saang lansangan upang maghanap ng iba pang bayani na may ibang lunggati, may ibang pagtanaw, may ibang pagdama na kayang sumaklaw sa lahat ng maikakabit sa katauhan ng Filipinong paulit-ulit namamatay ngunit kataka-takang paulit-ulit din nabubuhay. Ang trahedya ng mga bayani sa Hudhud ni Rio Alma ay mahihinuhang hindi pangwakas gaya ng pagpapatiwakal ni Aliguyon upang gulantangin ang kinakalyong damdamin ng taumbayan. Ang pagpapatiwakal ay hindi pagsuko bagkus isang uri ng pagtutol sa balighong kalakaran nang mapanumbalik ang pambansang dangal. Ang pagpapanumbalik din ng dangal ang isasahinagap ni Rizal na aniya’y dapat palitan ang mga bantayog ng mga politiko’t negosyanteng bulok, at ihalili o ilantad ang mga bantayog o dambana ng mga bayaning mula sa hanay ng mga karaniwang mamamayang nakapag-ambag nang malaki sa ikalalago ng bansa. Maraming pangangailangan ang bagong henerasyon, ayon sa Kabataang Di-Kilala, at ang litanya ng pagbabago ay maaaring mulang pagtatakwil ng pamahiin hanggang pagtanggap ng siyentipikong tuklas. Mangangailangan din ng sariwang hininga [psyche] ang darating na salinlahi upang sumigla sa susunod na panahon. Wakasan man ni Rio Alma ang kaniyang hudhud ay naniniwala akong  magpapatuloy sa pagkatha ng sari-saring bersiyon ng hudhud ang iba pang makatang Filipino para sa mga Filipino, at sa ikalalago ng Filipino, saanmang panig ng mundo.

(Karapatang-ari© ni Roberto T. Añonuevo, at hindi maaaring ilathala ninuman  nang walang pahintulot mula sa awtor.)

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 152 other followers