Alimbúkad

Nobyembre 2009
L	M	M	H	B	S	L
« Okt
	1
2	3	4	5	6	7	8
9	10	11	12	13	14	15
16	17	18	19	20	21	22
23	24	25	26	27	28	29
30

Ang Tula bilang Salamin ng Panlipunang Sikolohiya

Ipinaskil noong Nobyembre 19, 2009 ni Roberto Añonuevo

Malaking puwang ng pagsisiyasat ang mabubuksan kung ituturing ang tula bilang panlipunang sikolohiya. Maipapalagay na ang tula, gaya ng sikolohiya, ay bumubuo sa pag-aaral ng estado ng isip, damdamin, at katawan ng mga tao. Kung ganito nga, at kung hihiramin ang dila ni Carl Jung, ang tula ay maaaring maipailalim na paksa sa sikolohiya; at ang tula ay maaaring gamiting kasangkapan upang hawanin ang sukal ng loob, pagaanin ang isip, paginhawahin ang katawan, at ayusin ang ugnayan ng mga tao. Nagmumula sa magkabukod na larang ang “tula” at ang “sikolohiya,” na ang tula ay mapanlagom at malawak ang saklaw, samantalang ang sikolohiya ay tumutukoy sa maliit, espesyalisado, at esklusibong saklaw na may partikular na pagdulog sa kalusugan ng isip ng mga tao.

Kung babalikan ang astrolohiya, halimbawa, hahatiin ng astrolohiyang kanluranin ang personalidad ng mga tao alinsunod sa labindalawang planeta, na ang bawat planeta ay sumasagisag sa mga katangian ng tao. Hindi malalayo rito ang astrolohiyang Tsino, na ang personalidad ng tao ay ibinatay sa mga katangian ng hayop alinsunod sa pagbabago ng buwan. Ang ganitong pagdulog upang unawain ang magiging isip at damdamin ng mga tao ay maiisip na pagsasaayos at pagbubukod ng panlipunang ugnayan na may pagpapahalaga sa pakikipagkapuwa at pagtuklas sa angking kakayahan ng bawat tao. Ngunit higit pa rito, hinuhulaan ang magiging resultang ugnayan kapag pinagsama ang magkakaibang personalidad. Ang astrolohiya ay maituturing na ibang anyo ng sikolohiya, kung susundan ang teorya ni Jung, at ang kapangyarihan ay nakasalalay sa lawas ng mga sagisag na ginagamit ng salinlahi sa paglipas ng panahon.

Para kay Sigmund Freud, ang akdang pampanitikan ay sintomas ng sakit ng manunulat; na ang akda ay maitutumbas sa panaginip, samantalang ang awtor ang nananaginip. Taglay ng panaginip ang mga sikil na pagnanasa at maiitim na pangitain, at salamat sa panaginip ay napawawalan ang gayong pagpipigil para mapaginhawa ang isip at loob ng tao. Magagawa nang malaya ng manunulat ang anumang ibig niya sa loob ng kaniyang tula o katha, at mababatid ninuman ang sakit ng manunulat kung susuriin ang akda nito. Upang malunasan ang sakit ng isip, kinakailangang buksan ang kubling-malay (na naglalaman ng sukal ng loob), at iangat sa antas ng ulirat. Sinalungat ito ni Jung na naniwalang ang akdang pampanitikan ay hindi dapat maging batayan sa pag-aaral ng kalusugan ng isip ng awtor; ang akda mismo ang nagtataglay ng mga kubling-malay ng kapuwa tao at sangkatauhan.

Sa teorya ni Jung, ang psyche ng tao ay binubuo ng tatlong bahagi: ego (malay na isip), personal unconcious (pansariling kubling-malay), at collective unconscious (kolektibong kubling-malay). Bagaman ang unang dalawa ay binanggit na ni Freud, ang ikatlong katangian ang pinamahalagang ambag ni Jung. Nakaimbak umano sa kolektibong kubling-malay ang lahat ng karanasan ng sari ng tao, at bago pa man umano isilang ang tao ay mayroon na siyang taglay na karunungan. Gayunman hindi kaya ng tao na buksan ang gayong imbakan; maaapektuhan lamang umano nito nang di-sinasadya ang tao at ang kaniyang gawi o asal. Nakapaloob sa kolektibong kubling-malay ang mga arketipo, gaya ng mga sinauna at maalamat na hulagway na “ama” o “ina,” “hayop” o “bayani.” Malaki ang naitulong ng kolektibong kubling-malay upang ipaliwanag ang samot-saring sagisag at pahiwatig na ikinakabit sa isang bagay o pangyayari, at pinakinabangan nang malaki ng panitikan at iba pang sangay ng sining. Ngunit ang ganitong pagdulog ay lumalampas sa hanggahan ng agham at pumapaloob sa mga bagay na esoterikong bibigyang gulugod ng pananampalataya. Para kay Jung, may dalawang uri ng personalidad: una, ang introvert (palaisip), at ikalawa, extrovert (palakilos). Kung sisipatin sa ibang anggulo, ang ganitong pagbubukod ng mga personalidad ay paraan ng pagsusuri kung paano pakikiharapan ang kapuwa tao, at kung paano tutuklasin ang sarili.

Kung ituturing ang tula na “salamin” ng panlipunang sikolohiya, ang tula ay maaaring sapitin ang kapalaran ng agham na nagsisikap na lutasin ang problema sa isip ng mga tao at isaayos ang ugnayan sa lipunan. Maaaring sapitin din ng tula ang kapalaran ng astrolohiya, na may pagbubukod sa mga katangian ng mga tao, at paghula sa maaaring maging resulta ng kombinasyon ng mga personalidad alinsunod sa ipinahihiwatig ng mga planeta. Maiisip ang tula na imbakan ng mga arketipo, at ang mga arketipong ito, bagaman hindi maugat kung saan nagmula, ay hahayaang maging meme na siyang magdudulot ng epekto sa asal o pagpapasiya ng tao. Ngunit ang tula ay hindi kasingkitid ng larang ng agham ng sikolohiya o astrolohiya; ang tula ay maaaring magbunyag ng mga kultura, kasaysayan, at pakikipagsapalaran ng isang lipi, ngunit hindi magwawakas doon ang silbi ng tula. Dahil kung hanggang doon lamang ang tula, wala itong kaibhan sa kronika at tala sa kasaysayang nagpapahalaga sa preserbasyon ng mga pangyayari. Ang tula ay nagsisikap na makamit ang malikhaing rekonstruksiyon ng mga pangyayari, bagay, tauhan, at iba na pawang makaiiral sa realidad ng guniguni at makatutulay sa materyal na realidad, kahit walang direktang tumbasan sa materyal na realidad at realidad ng guniguni. Ang naturang rekonstruksiyon ay ginagawa nang may lubos na pagkamalay ng matitinik na manunulat, bagaman hindi masasabi ang gayon sa lahat ng manunulat. Malawak ang posibilidad ng tula, at kabilang dito ang mga epikong pagdulog na nagsasalaysay ng mga pakikipagsapalaran ng mga bayani at pagbubuo ng kabansaan na mahirap arukin kung ang pagbabatayan lamang ay pagsusuri sa takbo ng isip at kislot ng damdamin ng mga tauhan, o kaya’y pagsangguni sa imbakan ng arketipo na lilikhain din mismo ng salinlahi para magamit ng susunod na mga salinlahi.

Maihahalimbawa rito ang Ullalim ng Kalinga na nagtatampok ng kakaibang katapangang sinusubok sa pakikidigma. Sa isang bersiyon na mula sa antolohiya ni Damiana Eugenio, aakitin ni Dulliyaw si Dulaw na nakatakdang magpakasal kay Ya-u. Mahuhulog si Dulaw sa bitag ni Dulliyaw, na naghain ng nganga sa babaeng napupusuan, habang nilasing isang gabi si Ya-u. Nang magbalik si Dulliyaw kinabukasan upang itanan ang dilag, nakasalubong niya ang isang mandirigma na mapapatay niya sa isang paghahamok. Mahuhuli at mabibilanggo sina Dulaw at Dulliyaw ng tropang Kastila, at nang ibibigay na ni Dulliyaw kay Dulaw ang isang nganga ay mahimalang naglaho ito at napulot ng dalagang si Dinanaw na naliligo sa ilog. Mabubuntis si Dinanaw nang nguyain ang nganga, ipapanganak si Banna sa takdang panahon, at si Banna ang pagkaraan ay papatay kay Dulaw. Ipababatid ng kasama ni Banna na siya ang anak ni Dulliyaw na ikinulong sa destakamento ng Sakbawan. Sasakay ang mag-ama sa sinag, at magbabalik sa nayon ng Mangobya. Mag-iibigan sina Dinanaw at Dulliyaw sa pamamagitan ng nganga, at magdiriwang ang buong pamayanan sa pagtatagpo ng mag-asawa. Sa ullalim na ito, pinahahalagahan ang nganga bilang sagisag at arketipo ng panliligaw, pag-aasawa, pagbubuntis, at pagbabati ng dalawang tao na mula sa magkaibang lipi. At ang anak ang nagsisilbing tagapag-ugnay upang magkatagpo ang dalawang tao na karapat-dapat magpakasal.

May isa pang bersiyon ang itinala ni Eugenio at higit na madugo ang pangyayari. Si Laggunawa ay napaibig kay Banna na nakatakdang ipakasal kay Dungdungan dahil nagbayad na ito ng dote sa magulang ni Laggunawa. Isang gabi, nagtagpo sa bahay ni Laggunawa sina Banna at Dungdungan, nag-away, at upang malutas lamang ang suliranin ay umisip ng pagsubok si Laggunawa kung sino ang higit na matapang sa dalawa. Sinuman sa kanila ang makaligtas sa pagtungo sa isang ili ay siyang magwawagi. Nagpunta si Banna sa Bibbila ay pinaslang ang lahat ng naninirahan doon. Nagkita sina Banna at Dungdungan, at sinabi ni Dungdungan na kung mapapatay ni Banna ang higanteng Uwon ay papayag na siyang mapunta si Laggunawa kay Banna. Pinatay nga ni Banna ang Uwon at inubos ang lahi ng Baliwon. Nagbigay muli ng pagsubok si Dungdungan, at pinatay ni Banna ang dambuhalang si Gittam. Tumanggi pa rin si Dungdungan, at ang pangwakas na pagsubok ay kailangang patayin ni Banna ang kaniyang tukayo na mula sa Agunawa. Pinugutan ni Banna ang nasabing tukayo, at itinakda ang pagpapakasal nina Banna at Laggunawa. Ngunit nanggulo pa rin si Dundungan, at sa bandang huli’y mawawakasan lamang ang paghahamok nang pumayag ibalik ni Awingan, ang ama ni Banna, ang doteng katumbas ng ibinayad ni Dungdungan sa ama ni Laggunawa.

Sa dalawang bersiyon ng ullalim, ang pagsusuri sa mga isip at kalooban ng mga tauhan ay hindi maikakahon lamang sa sikoanalisis ng agham, at maipapaliwanag sa mga limitadong termino gaya ng “muslak” (extrovert) at “sentimental (introvert)” upang ipaliwanag ang kasiningan ng salaysay o katangian ng mga tauhan. Ang buong akda ay hindi basta hinango sa materyal na realidad, bagaman posibleng may gayong kahawig na pangyayari; bagkus muling pagsasaayos ng mga kalagayan at pangyayaring kinakailangang gawing payak ng sikolohiyang umuugat sa mga sanhi ng sigalot. Higit pa rito, ang pananaw ay magbabago alinsunod sa pagtatanghal sa mga tauhang isinasatinig ng makata na malikhaing ibinabalangkas ang mga tagpong magkakaroon ng buto’t laman, at estetikang halaga at silbi, sa buong pamayanan. Kung paniniwalaan ang kolektibong kubling-malay ni Jung, ang pagpapakasal ay laging kaugnay ng bakbakan; kailangang may mamatay para may mabuhay. At ang nganga ay arketipong hulagway ng ginhawa na ang manipestasyon ay pagkakasal ng mga tao, pagbabati ng mga magkaaway, pagbubuntis ng isang dalaga, at pagsasanib ng dalawang lipi. Samantala, ihahaka naman ni Sir James Frazer sa kaniyang akdang The Golden Bough, na ang pamumugot ng ulo sa Ewropa, Kanlurang Asya, at Timog-Silangang Asya na kinabibilangan ng Filipinas ay may kaugnayan sa pagtatanim at pagpapayabong ng mais. Kung gayon nga, ang pamumugot ay arketipo ng sakripisyo ng buhay ng tao para sa pinaniniwalaang Maykapal, upang isilang ang mga pananim na siyang magbibigay ng pagkain sa sangkatauhan. Sa kabilang dako, ang pagpapahalaga sa “kasal,” “nganga,” at “pamumugot” ay umaabot sa arketipo alinsunod sa pagtanaw ng mambabasa na inilulugar ang sarili batay sa mga nagaganap sa mga tauhan. Ang naturang mga hulagway ay hindi magiging estatiko ang puwesto; mababago iyon batay sa paggamit ng makata o mambabasa o kritiko, at alinsunod sa nakikita nitong landas ng pagpapakahulugan.

Gumagamit ng isip sa paglikha ng tula, at ito ang malimit idahilan upang pag-aralan ang tula alinsunod sa ilang aspektong pangkaisipan. Bagaman saklaw ng tula ang usaping pangkaisipan, ang pagpapalagay na mauunawaan, kung hindi man malulunasan, ang sakit o pinsala sa kolektibong isip ng isang lipunan sa pamamagitan ng tula o pagsusuri nito ang mabigat na palaisipan magpahangga ngayon. Mabigat naman ang ipinapataw na pagpapahalaga sa kolektibong kubling-malay, na parang ang lahat ng di-kayang ipaliwanag ay idaraan sa sinaunang hulagway at sagisag na pawang hinahanapan ng katumbas na pakahulugan at pahiwatig para pangatwiranan ang anumang sintomas, sakit, o pinsala na matatagpuan sa akda. Ang pagsusuri at pag-arok sa tula ay hindi payak na pagbabalik sa sinapupunan, at pag-alam sa abnormalidad ng DNA (Deoxyribonucleic acid) ng mga magulang o ninuno, upang doon mabatid ang problema o sikil na damdamin ng makata at ang sakit o salimuot ng kaniyang katha. Ang pag-arok sa tula ay hindi pagtatangkang buksan ang imbakan ng arketipo, dahil ayon na rin kay Jung ay hindi kailanman matutuklas nang ganap ang laman ng nasabing imbakang maipapalagay na walang hanggahan. Maraming maisasaalang-alang sa pag-arok ng tula, at kabilang dito ang pag-aaral sa panahon ng makata, at sa kapuwa kasaysayan ng panitikan at kasaysayan ng bansa, samantalang isinasaalang-alang ang pagbabalik sa mga sagisag, pahiwatig, at pagpapakahulugang matalik sa diskurso ng bayan at siyang ginamit sa tula.

Kung ang tula ay makapaglalaman ng kolektibong sagisag, lunggati, at damdamin ng bayan, ang naturang tula ay maaaring nakakikiliti sa bahagi ng maláy na kaisipan, gaya halimbawa ng tulang “Bayan Ko” ni Jose Corazon de Jesus na nilapatan ng musika ni Constancio de Guzman at sumikat hanggang Aklasang Bayan sa EDSA; o kaya’y ng mapaggigiit na indibidwalidad ng “Ako ang Daigdig” ni Alejandro G. Abadilla noong dekada 1940. Tradisyonal ang hulagway at sagisag ng ibong ginamit ni De Jesus sa kaniyang tula kung ibabatay sa mga unang kawikaan at tekstong Tagalog, samantalang sariwa ang pagpapamalay ng “daigdig,” “tula,” at “makata” sa akda ni Abadilla. Bagaman dumukal sa iisang imbakan ng mga salitang Tagalog ang dalawang makata, nagkakaiba ang mga nalikhang pagpapakahulugan dahil sa malikhaing kombinasyon ng mga salita. Mababatid na nagbabago ang datíng ng mga arketipo, kung ibabatay sa personang nagsasalita sa tula, at kung paano babasahin ng madla ang gayong persona.

May tula na makapagtataglay ng mga bagay na mula sa kubling-malay na maaaring nakaaapekto sa mga pananaw, pag-iisip, at pagpapasiya ng tao, at siyang dapat maunawaan, gaya halimbawa ng konsepto ng “dangal,” “puri,” “loob,” “kapuwa,” “bayan,” at iba pa, na pawang di-gaanong napapansin ng mga tao ngunit isinasaalang-alang sa pagpapasiya. Maihahalimbawa rito ang mga tula at katha nina Lope K. Santos, Julian Cruz Balmaseda, at Iñigo Ed. Regalado na gumamit ng konsepto ng dangal at puri sa pambansang antas, at maikokompara sa ideolohiyang ibig isulong ng Urbana at Feliza ni Modesto de Castro na ginamit ang pangangaral sa puri at dangal upang mapanatili ang kolonyal na kaayusan. Gayunman, hindi maipapalagay na ang tula ay may tiyak na lunas na gaya ng awit ng Ibong Adarna na sasagip sa naghihingalong hari, o magliligtas kay Don Juan na pinagtaksilan ng kaniyang mga kapatid para makamit ang trono ng kaharian. Makatutulong ang tula sa pag-unawa sa mga iniisip at kilos ng lipon ng mga tao, subalit dapat pang ibitin sa ngayon ang pagsasabing ang isang tula ay lumalagom sa kolektibong pag-iisip ng sambayanan dahil unang-una’y mahirap iyon mailangkap lahat ng awtor.

Kailangang pagpakuan ng pansin ang pagpapakahulugan sa tula. Kung ang tula ay sumasalamin sa sikolohiyang panlipunan o sikolohiya ng pamayanan, ang realidad ng tula ay maaaring may direktang tumbasan sa realidad ng lipunan, ngunit hindi ito totoo sa lahat ng pagkakataon. Ang tula ay mahihinuhang huhugot ng lakas sa mga sagisag at damdaming may kaugnayan sa pangyayari, tauhan, o pakikipagkapuwa mula sa isang tiyak na lugar. At ang mga sagisag at damdaming ito ang magiging diskurso ng taumbayan pagkaraan upang magkaunawaan ang mga tao. Kung isasaalang-alang ang mga bugtong at salawikain, ang mumunting tulang ito ay hindi lamang naglalarawan o nagpapahiwatig hinggil sa isang tao, bagay, o pangyayari, bagkus nagpapasok minsan ng mga kaisipan upang maisaayos ang ugnayan sa lipunan, at maitampok ang halagahan [values] at pagpapahalaga sa mga bagay. Maihahalimbawa ang sumusunod na kawikaan:

Ang tubig ma’y malalim
Malilirip kung libdin,
Itong budhing magaling
Ang mahirap paghanapin.

Sa tanagang ito, na itinuturing na salawikain, ang hulagway ng tubig ay itinataas ang pahiwatig at iniuugnay sa budhi. Ang tubig ay hindi basta likido; ito ay maaaring tumukoy sa sanaw, sapa, talon, ilog, lawa, o dagat. Ang pisikal na anyo ng tubig ay itinapat sa budhi na elementong matatagpuan sa kalooban ng tao. Kung madali umanong maarok ang tubig, hindi gayon kadali ang pagtuklas sa “budhing magaling” na makapagpapahiwatig ng kabutihan, katatagan, katwiran, at iba pang kaugnay na katangiang makapagpapataas ng pagkatao. Kasalungat ng “budhing magaling” ang “budhing masama” na nagsasaad ng negatibong asal ng tao. Ang konsepto ng tubig ay hindi puwedeng hugutin lamang sa imbakan ng arketipo; ang tubig o tubigan ay kailangan munang maranasan ng mga tao, at iba ang magiging pagsagap sa tubig kung ang mga tao ay nasa gitna ng disyerto o sa isang bundok na salat sa tubig-tabang. Ang budhi bilang imbakan ng arketipo at siyang maitutumbas sa “pansariling kubling-malay” o “kolektibong kubling malay” ni Jung ay mahirap matagpuan, lalo’t hindi mailalarawan o maipapakahulugan ang dalumat ng budhi alinsunod sa pananaw ng mga Filipino sa isang tiyak na panahon.

Mahalagang balikan kahit ang pag-aaral sa dalumat ng “loob” na kaugnay ng “budhi” ng mga Filipino kung isasaalang-alang ang ugnayan ng tula at panlipunang sikolohiya sa punto de bista ng mga Filipino. Inilista halimbawa ni Albert Alejo ang ilang konsepto ng loob sa sari-saring larang. Ang “loob” ay maituturing na yungib ng kaisipang Filipino, haka nga ni Emmanuel Lacaba. Para kay P. Leonardo N. Mercado, mauunawa ang loob at isip ng tao batay sa pagsusuri ng kaniyang salita at kilos dahil ang mga ito “ay bunga ng isip ng tao.” Para kay Zeus Salazar, ang “loob” ay nakatuon sa emosyon, samantalang ang “budhi” ay may aspektong moral at intelektuwal; at ang “kalooban ng budhi ay tungo sa unawa.” Kung pag-uusapan ang “loob” ay hindi malalayo ang “labas” dahil ang konsepto ng “labas” ay may kaugnayan din sa pakikipagkapuwa, pananaw sa buhay, at pagkilos alinsunod sa ibinubulong ng loob. Sa pananaw naman ng kritikong Virgilio S. Almario, ang tula ay kapuwa nagtataglay ng loob at labas; at may tulang paloob at tulang palabas. Ang loob ng tula ay ang anumang disenyo at likha ng makata; samantalang ang labas ng tula ay may kaugnayan sa pag-unawa ng mambabasa o pagsusuri ng kritiko. Ang tulang paloob naman ay higit na mapagmuni, at maitutumbas sa introvert ni Jung, at may katangiang tahimik; samantalang ang tulang palabas ay nasa anyong patanghal at pabigkas, na maitutumbas sa extrovert ni Jung, at siyang ikinakabit sa gaya ng balagtasan at iba pang tanghal-tula. Kung iuugnay ang ganitong mga katangian ng tula sa panlipunang sikolohiya, ang pag-urirat ng tula ay magiging dinamiko at maaasahang kakasangkapan sa samot-saring ambag ng iba’t ibang larang.

Magiging problematiko ang tula bilang salamin ng panlipunang sikolohiya kung ang tula ay ituturing at magwawakas na may iisang tabas lamang, na ikakahon ang pagdulog sa realismong panlipunan, at sumusunod sa kumbensiyon at inaasahan o abot ng alam ng madlang mambabasa o madlang nakikinig sa pagtatanghal ng tula. Ito ay sa pangyayaring puwedeng akalain na kung may kolektibong kubling-malay ang pamayanan, maaaari ding isipin ang kolektibong ulirat nito—ang ulirat na ang hegemoniya ay maaaring kumakatawan sa kung sino ang mayhawak ng makinarya at kontrol sa paghubog ng kaisipan ng mga tao at siyang ipinapaloob sa mga tula. Ang pagkakaroon ng iisang tabas ay maaaring dulot ng makapangyarihang impluwensiya, gaya ng paggamit sa padron ni Balagtas ng mga tagasunod niyang tinaguriang “Balagtasista” ni Almario. Ang kumbensiyon ay maitatakda ng wika at anyo ng mga tula, na pawang ipinalalaganap ng mga manunulat, at inaayudahan ng mga publikasyong nagtataguyod ng mga akdang komersiyal. Kahit ang akademya ay makapagpapalawig ng kumbensiyon sa pagtula, kung ang ituturo lamang nito ay ang mga sinaunang pagtulang animo’y nakikipagbalagtasan at iiwas pag-aralan ang anumang modernistang pagdulog na ipinakilala ng mga makata sa iba’t ibang panahon. Ang kumbensiyon ay maaaring bunga ng mga pagsisikap na panatilihin ang anumang katutubong pagtula, gaya ng pagkasangkapan sa tugma at sukat, o talinghaga at dalumat, na pawang nag-ugat sa bansa. Ngunit habang lumalaon, ang labis na konserbatibong pagpapanatili ng katutubong pagtula ay mahihinuhang nakapagdudulot naman ng pagkauyot ng pagtula ng susunod na henerasyon ng mga makata.

Magbabago ang pagtingin sa tula bilang salamin ng panlipunang sikolohiya kapag pinag-aralan ang mga koleksiyon ng mga tula ni Rio Alma. Tampok sa Muli, Sa Kandungan ng Lupa (1994) ang talinghaga ng pagbabanyuhay at resureksiyon ng isang bansa, na ang pangunahing halimbawa ay nakalahok sa mala-epikong “Oriental” na sumususog kung hindi nagdaragdag sa teoryang pampanitikan ni Edward W. Said. Bukod dito, nagpapanukala rin ang aklat kung paano babasahin ang panitikang Filipinas at uunawain ang konsepto ng kabansaan alinsunod sa pananaw ng mga Filipino. Isa pang maimumungkahing pag-aralan ngayon ng mga guro at estudyante ang pinakabagong epiko ni Rio Alma na pinamagatang Huling Hudhud ng Sanlibong Pagbabalik at Paglimot para sa Filipinas kong Mahal (2009). Ang Hudhud ni Rio Alma ay mapaglaro, mapangahas, at sabihin nang mailalaban sa pandaigdigang antas. Gagamit siya ng tatlong pilas na persona sa katauhan nina Aliguyon, Jose Rizal at Kabataang Di-Kilala. Ang tatlong personang ito ay sabay-sabay maglalakbay sa kani-kaniyang dimensiyon, makikipagdiskurso sa diwa ng kasaysayan samantalang makakabangga rin ang sari-saring tauhan sa kasaysayan, mitolohiya, kultura, politika, aliwan, at iba pang aspekto ng lipunan. Ang paglalakbay ng tatlong pilas na persona ay kaugnay ng paghahanap ng kabansaan, pagpupurga ng sarili sa imbakan ng arketipo mula sa kolektibong kubling-malay at dalumat ng Filipinas, kaya masisipat na ang wakas ng epiko ay hindi pangwakas, bagkus nagbabanta ng panibagong anyo ng hudhud na ang mitikong tagapagsalaysay ay ipagpapatuloy ang pagbubunyag ng sariwang pakikipagsapalaran at ang pagsisiwalat ng bagong anyo ng buhay at kabansaan.

Panimulang pag-aaral pa lamang ang papel na ito hinggil sa tula bilang salamin ng panlipunang sikolohiya. Mahirap ikahon ang takbo ng isip at damdamin ng lipunan, at gayundin, mahirap ikulong sa iisang pakahulugan ang tula. Sa ganitong pagkakataon, ang tula ay posibleng basahin sa iba’t ibang anggulo, at ang pag-urirat sa sikolohiya ng akda ay isa lamang sa maraming posibilidad ng pagbasa at pag-unawa sa kabuuan ng akda.

(Binasa ni Roberto T. Añonuevo sa Ikaanim na Neo-Angono Public Arts Festival na ginanap sa Regional Pilot School for the Arts ng Angono, Rizal, Filipinas noong 18 Nobyembre 2009.)

Inihanay sa: Kritika, kritiko, panitikang Filipino | Minarkahan: arketipo, asal, dalumat, kamalayan, kilos, konsepto, Kritika, kubling-malay, lipunan, panaginip, sikoanalisis, sikolohiya, talinghaga, tula, ulirat, wika | 1 Puna »

Aliw-iw

Ipinaskil noong Nobyembre 18, 2009 ni Roberto Añonuevo

Aliw-iw

Humahagibis ang sasakyan palabas sa kumikislap, maalinsangang lansangan. Umalimbukay ang alikabok na tumakip sa nakaraan, at pumasok sa aking guniguni ang iyong lastag, mamula-mulang talampakan. Sinundan ko ang bakás ng mga paa sa kung anong katwiran, lumundag-lundag sa gusot-gusot na palaisipan, saka nang mapaluhod at magutom ay pusong mamon ng birheng matimtiman ang nalasap nang taliwas sa inaasahan.

Tulang tuluyan ni Roberto T. Añonuevo. 18 Nobyembre 2009.

Inihanay sa: Tulang Tuluyan, tula | Minarkahan: bakas, gunita, lansangan, mamon, sasakyan, tula, Tulang Tuluyan | Mag-iwan ng Puna »

Reaksiyonaryong Tula ni Tomas F. Agulto

Ipinaskil noong Nobyembre 15, 2009 ni Roberto Añonuevo

Bahagi ng mahabang kasaysayan ng panitikang Filipinas ang paggamit sa tula bilang propaganda—kung hindi man programa—upang isulong ang ideolohiya ng isang kilusan o politika ng isang tao. Ang tula ay maaaring sipatin na bahagi lamang ng simulaing pampolitika, at yamang higit na makiling sa politika, ay hindi maaasahan dito ang mataas na uri ng estetika na posibleng hinihingi sa, o ipinapataw ng, sining. Ang estetikang maaasahan sa tula ay estetikang pampolitika, na sinisipat ang tula alinsunod sa linyang isinusulong ng partido imbes na malikhaing pagdulog na labas-sa-kumbensiyong indibiwalidad. Ang higit na mahalaga ay ang resultang pampolitikang mahuhugot sa tula, kung paniniwalaan ang partisanong makata, at ang tula ay nananatiling kasangkapan lamang gaya ng ibang materyal na bagay.

Ngunit ang tula ay higit sa kasangkapang pampolitika lamang. Ang tula ay maaaring magtaglay ng iba pang silbing higit sa kayang ibigay ng materyal na bagay, at kabilang dito ang kasiyahan, kaluwagan, at kabukasan ng isip na pawang makapagpapataas ng pagkatao. Ang tula, bagaman kayang magbunyag ng tunggalian ng mga uri at magpasimula ng himagsikan, ay makapagpapamalas din ng mga halagahang taliwas sa tunggalian o himagsikan, na kahit hindi makalulutas ng suliranin ng daigdig ay makapagbubukas ng pang-unawa at kalooban ng karaniwang tao. Ano ang ibig sabihin nito? Hindi maikakahon ang tula sa isang taguri lamang, gaya ng ibig ng ilang Marxista kuno. Ang pagtula ay hindi rin maikakahon sa dalawahang panig, na ang isang banda ay mabuti at puti samantalang ang kabilang banda ay masama at itim. At ang pagkasangkapan sa tula ay hindi monopolyo ng aktibistang makata, o dating aktibistang makata. Maihahalimbawa ang tulang “Huwag na po kayong tutula tungkol sa amin” (2009) ni Tomas F. Agulto:

Huwag na po kayong tutula tungkol sa amin

1 Huwag na po kayong tutula tungkol sa amin
2 Wala po kayong utang na loob sa masa
3 Gawin lamang ninyo ang inyong trabaho nang mahusay
4 Pagkat ginagawa namin ang aming trabaho nang walang alinlangan.

5 Huwag nyo [sic] po kaming pagtatakpan ng ilong
6 Hindi po namin ikahihiya ang ligamgam ng putik
7 Basta sigurado ang sirkulasyon ng bigas
8 At sibuyas, bawang, paminta sa buong bansa.
9 Basta laging may masarap kayong pulutan at ihaw-ihaw
10 Basta hindi kakalawangin at laging full tank ang kotse nyo araw-araw.

11 Sumusuot kaming parang mga alupihan sa ilalim ng lupa
12 Pikit-mata po kaming nakikiraan sa mga bitak sa bato ng lindol
13 Upang matiyak ang variety ng mga alahas sa inyong tenga at daliri
14 Upang sari-sari ang inyong mapagpipilian sa Ongpin
15 O sa Ayala Alabang.

16 Kahit dinadaan na lamang namin sa tulog ang hapunan
17 Tiyak na may darating na bigas at mais sa pamilihan
18 Hindi kami makapandadaya sa kalidad ng mais at bigas,
19 Kung kulang man ang timbang ng mga sako sa tindahan
20 Hindi na namin iyan kasalanan.
21 Wala pong natitira sa amin anuman.

21 Hindi ninyo kami maakusahan ng pandaraya o katamaran.

22 Hinahabol namin sa palaisdaan ang [mga] bangos at alimango
23 Sinisisid namin sa look ang mga kabibi, sea urchin at maliputo
24 Tambakol galunggong bariles dilis tandipil at abo-abo
25 Kung dumating sa inyong pinggan ang isda at bilasa
26 At makati na sa dila, hindi na po namin yan kasalanan.

27 Hindi ninyo kami maakusahan ng pandaraya o katamaran.

28 Sinusupil namin ang kati, inis at himagsik sa mga pabrika
29 Nagbubuwis kami ng daliri o kung minsa’y buong kamay sa imprenta
30 Nagkakaulser, nagkakaTB at kataka-taka
31 Kung bakit maraming niluluslusan gayong ice-tubig
32 Lang naman ang madalas na laman ng tiyan.

33 Hindi ninyo kami maaakusahan ng pandaraya o katamaran.

34 Hindi po ito pangungunsensya,
35 Hindi po kami umaasang kayo’y meron pa—
36 At hinding hindi rin ito pagbabanta.
37 Nagsasalita lang kami nang tahas, walang ligoy
38 Nagsasalita po kami tungkol sa mga bagay
39 Na aming nararanasan walang labis walang kulang.

40 Hinding hindi po kami makikipagtalo sa inyo nang basta-basta

41 Basta huwag na lang po kaming istorbohin sa bukid
42 Igalang po ninyo ang aming mabigat na pag-aantok
43 Saan man kami mahilata at abutan ng tulog
44 Hayaan ninyo kaming magpahinga.
45 Hayaan po ninyo kaming mapahinga.

46 Huwag ninyo kaming istorbohin sa pagpapahingalay
47 Nakangangawit din po kasi ang maghapong
48 Paghahasa ng itak at sundang.

49 Huwag na po kayong tutula tungkol sa amin.

Naglustay ng 388 salita sa loob ng 49 taludtod ang buong tula, kung tula mang matatawag ang nasabing akda. Payak lamang ang ibig ihatid nito: Huwag daw tulaan ng kung sinong makatang mahihinuhang burges ang pamumuhay ng mga anakpawis. Sasapit sa ganitong kabatiran kapag ibinukod ang dalawang panig. Una, ang panig ng personang nagsasalita na pabor umano sa mga dukhang mangingisda, magsasaka, at manggagawa. At ikalawa, ang panig ng kausap ng persona, na mahihinuhang negosyante, o kung sinong mayhawak ng kapangyarihan o kayamanan ng lipunan, at siyang isinasatinig ng makatang burges.

Kung uuriin nang maigi, ang winiwika ng persona ay tanging ang makatang nagmula sa uring anakpawis ang kayang tumula ng buhay ng mga anakpawis. Ang sinumang tutula hinggil sa anakpawis ngunit nagmula sa uring burges at naghaharing uri ay mabibigo, at maaaring maghatid lamang ng mga balighong interes na maaaring kinakatawan ng interes ng burgesya at naghaharing uri. Ang ganitong linya ng pag-iisip ay hindi na bago, at mahuhugot sa mga akda ni Jan Mukarovsky, at nagpapahiwatig lamang na ang kadakilaan ng isang likhang sining ay nakabatay sa halaga o pagpapahalaga na ipinapataw ng isang salinlahi tungo sa susunod pang salinlahi. Para sa anakpawistang persona, ang pagpapahalaga sa tula ay magiging makatotohanan lamang kung mula sa uring anakpawis, sakali’t ang uring anakpawis na ito ang maging dominanteng uri sa agos ng kasaysayan.

Nagmamadali ang ganitong pagbasa, at kailangan pang balikan ang tula. Sa unang unang saknong, nagpapayo ang pangmaramihang persona na huwag na daw tulaan ang mga anakpawis dahil “walang utang na loob sa masa” ang kanilang tiyak na kausap na makata. Gawin lamang daw ng makata [na burges] nang mahusay ang trabaho, dahil may trabaho din ang mga anakpawis. Ngunit ano ba ang trabaho ng makata? Hindi ba tumula? Ang pagtula nang matino ang pangunahing dapat asahan sa sinumang makata, at kung hindi bilib dito ang maramihang personang nagkukunwang anakpawis na tumutula rin, ang ganitong pagdududa ay dapat alamin pa nang malalim. Kung babalikan ang mga akdang Marxista, ang tula—o sabihin nang panitikan at sining—ay mula sa esperang pang-ideolohiya ngunit hindi kasintahas ng matatagpuan sa mga sistemang panrelihiyon, pambatas, o pampilosopiya. Maiisip dito na mababago lamang ang kamalayan ng taumbayan kung makikilahok ang uring anakpawis sa diskursong pampolitikang mailalahok sa tula; at hindi solusyon ang pagsasabing “huwag nang tumula ang mga makatang burges at elitista.”

Ang pagsasabing “huwag na kayong tumula hinggil sa amin” ay pasibong tugon sa diskursong inilalatag ng “naghaharing uri ng mga makata.” Wala itong inilalaang alternatibong hakbang na magbibigay ng katwiran sa himagsikang pangkaisipan at pang-estetika na pawang ibig salungatin ng anakpawistang persona. Kung ang estetikang silbi ng tula ay hindi maipapaliwanag kahit sa relatibong paraan sa panig ng anakpawistang persona, ang estetikang silbi ng tula ay mananatili lamang sa dati nitong lunan at mabibigong lumago para “para pagsilbihan ang masa.”

Sa ikalawang saknong, may pasaring ang persona hinggil sa prehuwisyo ng makatang burges laban sa mga anakpawis. Uulitin ang pasaring bilang retorikang pamamaraan sa mga taludtod 21, 27, at 33. Ngunit hindi ipinakilala nang maigi kung sino ang pinasasaringan. Upang maging kapani-paniwala kung may prehuwisyo mang ginagawa ang tiyak na kausap ng persona, ang tao na ito ay dapat ibunyag nang maipamalas ang diyalektikong ugnayan ng mga kaisipan at uring nagbabanggaan. Ngunit nabigong ipamalas yaon sa tula, at ang inilahad ay ang sawing kapalaran ng magsasaka, minero, tagalimbag, at mangingisda. Ang ganitong taktika ay matataguriang “epektong paawa” na nagtatangkang maging kalunos-lunos ang anyo o kalagayan ng uring anakpawis, sukdang maging romantisado, at ang sinumang kasalungat nitong uri ay magiging kontrabida. Laos na ang ganitong uri ng pagdulog sa tula, at kakatwang hindi nakapag-ambag kahit sa progresibong pakikibaka ng mga anakpawis.

Ang pahayag ng maramihang persona na “Hindi ninyo kami maaakusahan ng pandaraya o katamaran” ay pagpapahiwatig na nag-aakusa nga ng ganito ang kanilang kausap. Ngunit may ganito ba talagang akusasyon ang kausap ng persona? Wala, dahil hindi matibay na naipamalas sa tula kung sino ang tarantadong kausap ng persona at kung bakit nag-aakusa sila nang gayon. Ang pahayag ng persona ay maaaring sipatin na nagmumula sa baliw—na nakaririnig ng kung ano-anong tinig—at animo’y pinarurusahan ng guniguning makata na walang isinusulong o ipinagmamatwid kundi ang interes lamang ng uring burgesya at elitista. Payak lamang ang ibig ipaunawa ng tula: Na ang uring pinagmulan ng anakpawistang persona ang nagtatakda ng kamalayan nito at siyang mahuhugot din sa linyang isinusulong ni Karl Marx. Wala umanong magagawa kundi maghimagsik. Sa tula ni Agulto ang kondisyon ng paghihimagsik ay mababaw ang pagkakalugar sa agos ng kasaysayan, at ang konteksto ng anakpawistang persona ay nabigong maitampok ni maipahiwatig sa tula.

Binanggit sa taludtod 34 na hindi raw pangungunsiyensiya iyon ng persona sa makatang burges. Nagsasalita lamang daw ang persona nang tahas at batay sa karanasan “nang walang labis at walang kulang.” Ngunit hindi ito totoo. Ang pagsasalita ng persona ay hitik sa ligoy, at ang mga pasaring ay lihis na lihis sa pinatutungkulan. Ang persona—na nagtatangkang kumatawan sa uring manggagawa, magsasaka, mangingisda, minero, at dukha—ay nabigong maitampok sa kapani-paniwalang pamamaraan ang buhay ng anakpawis na inapi o kinawawa ng makatang burges sa mahabang panahon. Ang akusasyon ng “pandaraya at katamaran” ay isang meme na ipinalalaganap ng mga telenobela at sinaunang kuwentong komiks, at kung ito man ay gagamitin sa tula ay dapat higit na mabalasik at matindi na kayang rumindi sa sensibilidad ng mambabasa o makatang burges na pinatutungkulan. Kaya ang pahayag na “huwag ninyo kaming tulaan” ay sampal na bumabalik sa persona at hindi sa pinatutungkulang makatang burges.

Ang problema sa akda ni Agulto ay hindi naibukod ang “makatang burges” sa “uring burgesya” o “naghaharing uri” na patuloy na naghahasik ng pang-aapi at pandurusta sa mga anakpawis upang manatiling anakpawis ito sa habang panahon at manaig lamang ang naghaharing interes. Kung ang makatang burges ay siyang may kontrol sa produksiyon ng materyal na bagay sa lipunan, kabilang na ang panitikan, ito ang dapat linawin sa tula. Paano natitiwalag ang persona sa mga makatang burges? At paanong ang mga makatang burges ay nakapaghahari sa lipunan kahit sa puntong pagbilog sa kamalayan ng taumbayan? Hindi ito sinagot sa tula. Ang makatang burges ba ay “nang-iistorbo sa bukid” o baka naman ang tinutukoy ay “panginoong maylupa” lamang? Bagaman sinasabi ng persona na hindi ito “nagbabanta” sa tiyak na kausap ay mahihinuhang gayon ang ibig nitong ihayag, lalo kung sasapit sa mga taludtod 47–48 na hinggil sa maghapong “paghahasa ng itak at sundang” na pahiwatig ng pag-iisip ng madugong krimen.

Maitatanong: Para saan ang maghapong paghahasa ng itak at sundang? Para sa pahiwatig ng anakpawistang himagsikang mala-milenaryo? Sayang ang ganitong pagtatangka, dahil marupok at mababaw ang pagsusuri ng persona hinggil sa mga pangyayaring pampolitika, pangkabuhayan, at pangkultura sa lipunan. Kung may himagsikan mang ibig ang persona, ito ay dapat nakatuon sa pagbasag sa mga kumbensiyonal na pananaw ng pagiging anakpawistang makata, at anakpawistang kaligiran sa lipunan. Maaaring basagin din ng persona ang kumbensiyonal na pananaw ng makatang burges, ngunit ang masaklap, ang mga isinaad na hulagway patungkol sa makatang burges ay lumang-luma at pinagkakitaan na noon pa mang dekada 1970–1980 ng mga aktibistang makata.

Kung babalikan ang tesis ng tula, de-kahon ang pananaw na “hindi kayang tulaan ng mga makatang burges” ang buhay ng mga anakpawis. Kung ang pagtula ay ituturing na malikhaing pagsisinungaling—na ang realidad ng anakpawis ay naitatanghal sa ibang antas ng realidad, anyo, at pamamaraang di-kumbensiyonal—ang tesis ni Agulto ay mapabubulaanan. Kung ang pagtula ay pagsasaharaya ng buong lipunan, ang lipunang ito ay hindi lamang bubuuin ng anakpawis bagkus ng iba pang uri. May prehuwisyo lamang ang persona ng tula, at maaaring ito rin ang pananaw ni Agulto, na ang mga anakpawis ay matutulaan lamang ng mga makatang anakpawis, at ang pagtulang ito ay mahihinuhang nasa pagdulog na realistang panlipunan lamang. Posibleng may nakikitang ibang anggulo ang tinaguriang “makatang burges,” at ang anggulong ito ay maaaring nabigong maisahinaganap ng mga makatang anakpawis na linyado kung mag-isip at tumula.

Sa dulo, mahihinuhang ang pagrerebelde ng personang nagsasalita sa tula ay nakabatay sa sukal ng damdamin, imbes na sa matatag na lohika, at maaaring sanhi ng prehuwisyo rin ng nasabing persona laban sa ipinapalagay nitong “makatang burges.” Kung ipagpapalagay na ekstensiyon ni Agulto ang persona ng tula, si Agulto ay nagbabalatkayong anakpawistang makata, dahil nabigo niyang lagumin ang mahabang kasaysayan ng uring anakpawis at ang makulay nitong pakikibaka sa lipunan. “Huwag na kayong tutula tungkol sa amin” ang pamagat ng tula, at ang pamagat na ito ay marahil nagpapayo rin sa makatang Agulto na suriin ang kaniyang sariling akda na maaaring hindi na tumutugma sa kalagayan ng uring manggagawa, mangingisda, at magsasaka na pawang mga dukha at nagsusulong ng himagsikang pangkaisipan at pangkalooban. Ang pagtula ay nangangailangan ng natatanging kasanayan, sigasig, sensibilidad, at talino, at ang mga ito ang hinihingi kahit sa premyadong makata na gaya ni Tomas F. Agulto.

Inihanay sa: Kritika, Makatang Filipino, kritiko, tula | Minarkahan: anakpawis, burges, burgesya, himagsikan, Kritika, makata, manggagawa, mangingisda, pasaring, rebolusyon, talinghaga, tula | 3 Puna »

“Adan” ni Federico García Lorca

Ipinaskil noong Nobyembre 13, 2009 ni Roberto Añonuevo

Halaw at salin ng tulang “Adam” ni Federico García Lorca mula sa Espanyol
Halaw at salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Adan

Tigmak sa dugo ng punongkahoy itong umaga
Na ang babaeng bagong panganak ay umuungol.
Ang tinig niya’y bubog sa sugat na umaantak,
At sa bintana’y anyo ng butong sala-salansan.

Sibat ng sinag ay nagtitindig at humahamig
Ng puting hangga nitong pabula na lumilimot
Sa nagtatagis na mga ugat na kumakampay
Tungo sa lilim ng dambuhalang punong mansanas.

Napapangarap ni Adan yaong sinat ng luad
Ng batang paslit na dumarating, patalon-talon
Sa kambal pitlag ng kanyang pisnging mamula-mula.

Ngunit ang Adan na sadyang itim ay nanaginip
Ng buwang patas na walang buto ang mga bato
Na magliliyab ang batang sinag nang walang humpay.

Inihanay sa: salin, tula | Minarkahan: Adan, halaw, kasalanan, pahiwatig, paraiso, salin, tula | Mag-iwan ng Puna »

“Ang Lingid na Babae” ni Alexander A. Blok

Ipinaskil noong Nobyembre 10, 2009 ni Roberto Añonuevo

Salin ng “Незнакомка” (Unknown Woman) ni Alexander Aleksandrovich Blok
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Ang Lingid na Babae

Sa itaas ng restoran ng magdamag
Ay ilahas ang dayaray na malandi;
At nahatak magsisigaw ang lasenggo
Sa hininga ng patakás na tagsibol.

Sa ibabaw ng lansangang maalabok
Ay tumimo yaong inip sa tahanan;
Di kumislap ang paskil ng panadero’t
Nagpalahaw yaong bata sa kawalan.

Bawat gabi, sa likuran ng tarangka,
May kung sinong nakagora ang darating,
Karay-karay paglakad ang mga dilag
Papaloob sa hinukay na imburnal.

Sa may lawa, may langitngit ang paggaod
At uungol ang dalagang lumiliyad;
Samantalang sa itaas nitong langit
Ay palihim sumisilip iyong buwan.

Bawat gabi, bumabanda sa baso ko
Ang malungkot, nag-iisang kaibigan;
At tulad ko ay mabait, umiingit
Sa mabagsik, mahiwaga na inumin.

Mga lasing na utusan ay tumambay
Sa may hapag, samantalang humihiyaw
Ang lasenggong may paningin ng kuneho:
“Lumalabas ang totoo kung may alak!”

Tuwing gabi, sa sandaling nakatakda
(o kung hindi’y guniguni lamang ito?)
Ay may anyo ng dalagang nakasutla
Ang nanawid sa pawisang durungawan.

At marahang magdaraan ang babae
Sa punduhan ng lasenggo nang mag-isa’t
May pabango ng sariwang mga hamog.
At uupo nang marahan sa bintana.

Nakabalot sa alamat nitong simoy
Ang kaniyang sutlang damit na marikit,
Ang sombrero’y may plumaheng malalamlam,
At may singsing ang mapayat na daliri.

At nahigop ng kakatwang kalapitan,
Tinanaw ko ang talukbong na maitim
At nasagap ang hiwaga ng baybayi’t
Panginoring mahiwaga sa ibayo.

Tinanggap ko’y ang sikretong malalalim,
At kalinga yaong araw ng kung sino;
Bawat tagay, gumuguhit sa kalul’wa
Ang matapang na alak kong tangan-tangan.

Lumalaylay ang plumahe ng abestrus
Sa isip ko, lumong-lumo at matamlay.
Di maarok yaong bughaw na paninging
Bumubukad sa malayong baybay-dagat.

Nakakubli itong yaman sa loob ko
At ang susi’y ako lamang ang may hawak!
Ay, tama ka, o lasenggong balasubas!
Ibubunyag nitong alak ang totoo!

24 Abril 1906, Ozerki

"Buhay sa Paris," pintura ni Juan Luna

Inihanay sa: salin, tula | Minarkahan: abenturero, Babae, gabi, halaw, manlalakbay, Pag-ibig, prostitusyon, salin, sex, tula | 2 Puna »

Mga Plataporma de Gobyerno

Ipinaskil noong Nobyembre 7, 2009 ni Roberto Añonuevo

Tumatanyag ang salitang “plataporma de gobyerno” tuwing sumasapit ang panahon ng halalan. Ngunit ang kakatwa, walang seryosong talakayan ang umuurirat hinggil dito, at ang halalan ay nauuwi sa pasiklabang personal ng mga kandidato. May panimulang forum ang inilunsad kamakailan na ang bawat kandidato sa pagkapangulo ay tinatanong ng mga lokal na opisyal ng pamahalaan, at siyang tinugon ng bawat kandidato alinsunod sa kaniyang pananaw at paniniwala. Gayunman, kulang pa rin iyon upang mabatid ang tindig ng kandidato batay sa plataporma de gobyerno na isinusulong ng kaniyang partido.

Paano mababatid ang plataporma de gobyerno ng mga pangunahing partido? Isang paraan ay balikan ang opisyal na websayt ng bawat partido politikal at doon mababatid kahit paano ang tindig ng kandidato sa ilang pangunahing isyu.

Para sa Partido Liberal (LP), mahalaga ang pagbibigay ng kapangyarihan sa taumbayan [people empowerment], imbes na panatilihin ang kapangyarihan sa kamay ng ilang mayayaman. Pahayag pa nga ng LP:

We must change our political system to give the citizen more power and the government less; our economic system to confer power to every working person and to provide them with a share in the wealth they create; our social services to guarantee choice and dignity to each of us; and our educational system to equip us to better face the many challenges of the modern world.

Liberals recognize the importance of the things we own in private but we also know the value of what we hold in common. This is why we emphasize concern for the environment—the global common. We also believe that people are at their best as members of communities, to tackle crime and poverty, to build up the common wealth and improve the shared quality of life. We believe that all government, whether local or national, should be bound by the rights of the individual and should be fully accountable to the citizen. For the main purpose of government is to serve and protect the people.[1]

May binanggit ang LP hinggil sa pangangalaga ng kaligiran, pagtugon sa krimen at kahirapan, pagtataguyod ng yaman, at pagpapahusay sa buhay ng mga mamamayan. Idiniin din ng LP na may pananagutan ang pamahalaan sa mga mamamayang sakop nito, samantalang ang mga tao ay binibigkis ng angking mga karapatan.

Bagaman maganda sa unang malas ang plataporma ng LP, kulang na kulang pa rin sa buto’t laman ito upang maging malinaw na gabay ng bawat kandidato. Halimbawa, hindi nilinaw ng LP ang tindig nito hinggil sa malawakang pagmimina at panghihimasok ng mga dayuhang korporasyon sa mga pamayanan. Walang binanggit ang LP hinggil sa umiiral na bakbakan ng Moro Islamic Liberation Front (MILF) at pambansang pamahalaan, at kung paano lulutasin ang problema hinggil sa separatistang tindig ng MILF na ibig biyakin ang Mindanao para makapagsarili ang tinatawag nitong Bangsa Moro. At lalong malabo kung paano magpupundar ng yaman ang pamahalaan, dahil nabigong ipahiwatig ng LP kung daraanin ba sa pagpapatupad ng bagong buwis, sa pangungutang sa mga dayuhang institusyong pananalapi, at sa pagbebenta ng mga ari-arian ng pamahalaan ang plano hinggil sa paglikom ng salapi at paglutas sa kakulangan ng pondo para sa pambansang badyet.

“Ang bayan, higit sa lahat!” ang sigaw ng Partido Nacionalista (NP) na mahigit isang siglo na ang tanda ng pagkakatatag. Makulay ang pakikibaka ng NP, mulang panahon ng pananakop ng Amerikano hanggang Ikalawang Digmaang Pandaigdig hanggang panahon ng Batas Militar at Aklasang Bayan sa EDSA. Ipinagmalaki ng NP ang ubod na halagahan nito:

From its inception, Independence has been a value held dear by the Nacionalistas. In fact, some of them paid for this value with their lives during the first half of the 20th century. The Nacionalistas achieved political independence from its colonial masters. Now, the focus is on achieving economic independence.[2]

Ang “kalayaan sa ekonomikong larang” ang target umano ng NP, yamang nakaigpaw na ang bansa sa pananakop ng dayuhan. Ngunit walang binanggit ang NP kung paano mangangalap ng sapat na pondo para tustusan ang mga programa at proyekto ng gobyerno. Ang kalayaan ba na tinutukoy ng NP ay hinggil sa paglutas sa lumolobong kakulangan sa badyet? Kaugnay ba iyon sa pagbabayad ng utang panlabas? Walang binanggit.

Sa kasalukuyan, walang makikitang malinaw na plataporma ang NP kung sasangguniin ang opisyal nitong websayt, na ang nilalaman ay pulos balita hinggil sa mga gawain ng mga prominenteng mambabatas, gaya nina Sen. Manny Villar, Sen. Alan Peter Cayetano, at Kin. Carlos Padilla. Mahihinuha rito na hindi seryoso ang NP hinggil sa plataporma de gobyerno nito, at kung sakali’t magwagi si Villar sa pagkapangulo ay maaasahan ang dating gawi dahil wala namang matibay na adyendang alternatibo ang NP kompara sa pinaiiral ng kasalukuyang administrasyon. Maimumungkahi kung gayon na linawin ni Villar ang tindig ng NP sa mahahalagang isyu, at ilahok ito sa plataporma de gobyerno ng NP upang maging gabay ng mga tao.

Malinaw ang tindig ng Lakas-Kampi Christian Muslim Democrats (Lakas-Kampi CMD) hinggil sa plataporma de gobyerno nito. Saad nga ng pangkalahatang layunin ng partido:

Section 1. The general objectives of the Party are:

1.1 To promulgate laws, formulate policies, and implement programs which shall safeguard and strengthen the nation’s integrity and sovereignty, promote national unity, foster a high sense of honor and pride among Filipinos, and secure for them genuine and lasting peace, sustained economic growth, prosperity, and political stability as hallmarks of a Strong Republic.

1.2. To develop a socially responsive democratic political structure and a revitalized streamlined graft-free government bureaucracy that will contribute to a stable and durable democracy and effective national governance.

1.3. To engage in the active and peaceful quest for political power as the most effective instrument for promoting Party ideals in the service of the common good and the nation;

1.4. To promote an efficient and globally competitive economic reform policy that will improve the living conditions of the Filipino people; and to pursue socially relevant and political ideals that truly represent the general interest of the people;

1.5. To conduct educational programs which shall stress the universal ideals of democracy and the historical contributions to our national identity of Christianity, Islam, and the country’s indigenous communities; and

1.6. To develop the spirit of entrepreneurship that rewards individual initiative but respects national cultural traditions and places spiritual and ethical goals above purely secular and material interests.[3]

Kahit ang mga layuning pampolitika ng partido ay maingat ang pagkakahanay:

Section 2. The specific political objectives of the Party are:

2.1. To decentralize political power through devolution, deconcentration, and improved local autonomy;

2.2. To empower every citizen politically by promoting social consciousness and active involvement in governance, especially in his community, and the formation of people’s organizations as partners for political articulation and developmental action in society;

2.3. To ensure that politics promotes the national interest, thus transforming the politics of patronage and personality into one of service and ideology; and

2.4. To help ensure a responsible, accountable, and transparent system of government.[4]

May magagandang punto ang mga layuning pangkabuhayan ng partido Lakas-Kampi CMD, at ito ay nakasaad sa Seksiyon 3 ng Konstitusyon nito. Kabilang dito ang pagtatatag ng kaayusang sosyo-ekonomikong batay sa makatarungang pamamahagi, at pantay-pantay na pagpapakalat ng ari-arian, oportunidad, at kontrol ng yaman ng bansa; ang pagsasakatuparan ng demokratiko at mapanlahok na pagdulog sa pagpaplanong pangkaunlaran; ang pagbubunsod ng kooperatibismo at solidaridad sa mahihirap na sektor at maliliit na negosyante; ang pagtitiyak ng epektibong pagsasakatuparan ng repormang agraryo; at pagbubuo ng mga programa at patakarang magtatampok ng seguridad sa pagkain at enerhiya para sa buong bansa.

Kahanga-hanga ang ganitong paglalatag ng mga layunin, ngunit makabubuting linawin ng partido kung ano-anong batas at patakaran ang dapat pang unahin, at kung paano ipatutupad ang gayong mga batas o patakaran. Halimbawa, magandang hakbang ang desentralisasyon, dekonsentrasyon, at lokal na awtonomiya subalit makabubuti kung ipaliliwanag ng partido ang saklaw nito batay sa umiiral na batas, pondo at likas-yaman, o kung may kinalaman ito sa nilulutong federalismo ng mga politikong ibig biyakin na tila pizza pie ang Filipinas. Isa pang halimbawa ang “pagbibigay kapangyarihan sa taumbayan” na maririnig din sa ibang partido. Ang kapangyarihang ito ay maaaring akalaing hanggang papel lamang, at kailangang lagyan ng matibay na pundasyon, sa larang man ng pagtataguyod ng mga samahang masa at pagsasakatuparan ng mga programang nilalahukan ng iba’t ibang sektor.

Sa panahon ngayon, ang hinihingi ng tao ay malilinaw na hakbang para mapabuti ang pagpapatakbo ng pamahalaan. Ang tindig ng Lakas-Kampi CMD ay nangangailangan ng ibayong paglalatag ng mga punto, lalo sa larang ng ekonomiya, agrikultura, politika, kaligiran, edukasyon, seguridad at kapayapaan, ugnayang panlabas, heograpiya, kultura at sining, at iba pa. Hinihingi sa partido ang plataporma de gobyerno dahil ito ang magiging adyenda nito sakali’t magwagi sa halalan ang kandidato sa pagkapangulo. Maliban na lamang kung ibinalangkas ang naturang plataporma para itanghal lamang ngunit hindi naman isasakatuparan.

Higit na detalyado ang plataporma de gobyerno ng Nationalist People’s Coalition (NPC) kung pagbabatayan ang websayt nito. Maihahalimbawa ang plano nito hinggil sa paglikom ng pondo ng pamahalaan sa pamamagitan ng buwis: una, ang gawing payak ang pagbuwis sa mga tao, at pagtatakda ng mga patakaran, hakbang, at pananagutan upang malutas ang kutsabahan, kalituhan, at korupsiyon. At ikalawa, ang pag-alam kung dapat lumipat sa pagbuwis batay sa kinokonsumo, imbes na batay sa kinikita. Binanggit ito ng NPC dahil kailangan umano ang katatagan sa pananalapi upang makalikha ng yaman. At makasisira sa negosyo ang matataas na pataw ng buwis, masasamang utang, at maling pamumuhunan.

Kung paniniwalaan ang NPC, hangad din umano nitong ibaba ang antas ng buwis, gaya sa buwis sa korporasyon at suweldo, at palawakin ang base ng pamumuwisan. Bukod dito, malaking palaisipan ang pagkalap ng sapat na pondo, na magiging balakid para punuan ang badyet. Heto ang plano ng NPC para lutasin iyon:

Promote a performance-based revenue collection scheme.

Harness technology and maximize its potential to boost revenues by improving transparency, predictability and accountability in the collection scheme.

Review the provision of fiscal incentives and subsidies to private firms and investors.[5]

Ang una at ikalawang hakbang ay mahihinuhang sa patakaran sa loob ng Bureau of Internal Revenue (BIR). At ang ikatlong hakbang ay hindi lamang tungkulin ng BIR bagkus maaaring panghimasukan ng sangay na ehekutibo at lehislatibo—mulang pagpapatibay ng mga bagong batas at patakaran hanggang pagpapatupad at pagpapalaganap ng mga ito. Samantala, kung malinaw ang plano ng NPC hinggil sa pagkalap ng pondo, malabo ang tindig nito sa paglutas sa utang ng pamahalaan sa mga panloob at panlabas na institusyong pananalapi, na nangangailangan ng ibayong paliwanag ang pagbalanse sa paglalaan ng pondo para sa mga proyekto at programa, at sa pagbabayad ng mga obligasyon sa mga institusyong pananalapi.

Nakabubuwisit naman ang Pwersa ng Masang Pilipino (PMP) na dating Partido ng Masang Pilipino. Walang laman ang websayt nito hinggil sa plataporma de gobyerno, bukod sa mali-mali pa ang Ingles sa mga lahok. Heto ang halimbawa:

Organization Purpose

The purpose of this organization is to increase the popularity of our common interests. We hope to add new members so we will be able to grow and expand. We also want to have fun while when we are together and working on projects. By developing relationships and friendships, the organization will become even stronger.

Our Mission

Our mission is to further promote the interests of our organization and our members to the community. We strive to make a difference by educating the public and expanding our reach.[6]

Ano ang interes na ibig isulong ng PMP, at karapat-dapat pa bang palaganapin iyon? At kung nais ng partido na magpakasaya habang isinasagawa ang mga proyekto ay maaaring ibang katuwaan iyon, na dapat linawin ng pamunuan. Ang inaasahan ko sa PMP ay masinop na paglalatag ng plataporma na nasa wikang Filipino, ngunit yamang Ingles ang websayt nito ay mahihinuhang hindi iyon para sa masa bagkus para sa mga maykayang nakauunawa sa banyagang wika. Nakipag-alyansa ang PMP sa Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan (PDP-Laban) ngunit magpahangga ngayon ay wala pa ring inihahayag ang PDP-Laban hinggil sa plataporma de gobyerno nito na maiuugnay sa PMP. Ang alyansa ng dalawang partido ay mahihinuhang hindi batay sa prinsipyo at plataporma de gobyerno, bagkus batay sa pondong mailalaan ng partido sa mga kandidato nito.

Pangwakas

Malapit na ang halalan ngunit salat na salat ang mga partido politikal sa pagbabalangkas ng seryosong plataporma de gobyerno. Kung ang ganitong kaliit na bagay ay hindi pinaglalaanan ng panahon, talino, at pondo ng mga partido, at ni hindi ipinaliliwanag nang maigi sa mga websayt, walang maaasahan sa buong panahon ng kampanya kundi ang pagtatampok ng mga personalidad. Ang kampanya ay mananatiling nasa antas ng pagpapamalas ng panrabaw na katangian ng mga kandidato at partido. At ang pagbabago ay mananatiling isang pangarap lamang, at napakailap para sa karaniwang mamamayang Filipino.

Mga Tala

[1] Mula sa “The New Agenda,” plataporma de gobyerno ng Partido Liberal na nalathala sa opisyal na websayt nito. Mababasa ang buong artikulo sa http://www.liberalparty.ph/platform/newagenda.htm/ na hinango noong 7 Nobyembre 2010.

[2] Mula sa “Nacionalista Party: Frequently Asked Questions” na nalathala sa opisyal na websayt nito. Mababasa ang buong artikulo sa http://www.nacionalistaparty.com/faq.html/ na hinango noong 7 Nobyembre 2007.

[3] Hango sa artikulo 3 ng Konstitusyon ng Lakas-Kampi Christian Muslim Democrats. Mababasa ang nasabing konstisyon ng partido sa http://www.lakaskampicmd.com/constitution/ na hinango noong 7 Nobyembre 2009.

[4] Ibid.

[5] Hango sa manipesto ng Nationalist People’s Coalition, sa ilalim ng “Fiscal Discipline” na mababasa ang buo sa http://npcparty.org/index.php?option=com_content&view=article&id=30&Itemid=3/ na hinango noong 7 Nobyembre 2009.

[6] Hango sa http://nelson5108.tripod.com/id1.html/ na hinango noong 7 Nobyembre 2009.

Inihanay sa: Kritika, opinyon, sanaysay | Minarkahan: eleksiyon, hakbang, halalan, kampanya, Kritika, partido politikal, plano, plataporma de gobyerno, polisiya, politika | 2 Puna »

Iyang Pagpapangalan

Ipinaskil noong Nobyembre 5, 2009 ni Roberto Añonuevo

Salita ang bumubuo ng publikong imahen ng tao, at ang masining kung hindi man tusong paggamit nito ay makalilikha ng pambihirang konseptong sasaklaw sa guniguni ng madla. Ang mga taguring “King of Rock & Roll,” “King of Pop,” at “Asia’s Songbird” ay maaaring sumaklaw hindi lamang sa angking husay ng tao sa piniling larang na musika, bagkus sa negosyo at kulturang isinusulong nito. Ang musika ay lumalabas sa dating lunan ng pagtatanghal, at nakakabitan ng mga diwaing maharlika, samantalang ang publiko ay mistulang sakop sa gayong halina. At ang mang-aawit ay nagiging pambihira, dahil ang taguri sa kaniya ay posibleng lampas sa kayang ipakita ng kaniyang talento sa pagtatanghal.

Ang pagpapangalan ay tumutulong upang matandaan ng madla ang isang personalidad. Maihahalimbawa ang mga ikonikong pangalan sa resling noong dekada 1980, gaya nina Ricky “The Dragon” Steamboat, George “The Animal” Steele, Jake “The Snake” Roberts, at Jimmy “The Superfly” Snuka, dahil kakabit ng mga pangalan nila ang konsepto ng hayop o insektong mabagsik at nakamamatay. Samantala, ang pagiging ilahas ay itatampok ng gaya nina Randy “Macho Man” Savage at Brett “The Hitman” Hart na hindi lamang guwapo at makisig bagkus maaasahang tirador sa loob ng lona. Ang paglalaban sa lona ay kapuwa isports at aliwan, at naging makulay dahil sa introduksiyon ng madulaing tagpo ng mga bakbakan at katauhan ng mga kalahok.

Hindi magpapahuli ang Filipinas sa kalakaran sa ibayong dagat. May “Living Legend,” “Fortune Cookie,” “Sky Walker,” “El Presidente,” at iba pang taguri na hindi lamang magpapasikat sa basketbolista bagkus magpapakilala rin ng saklaw ng Philippine Basketball Association (PBA) noong dekada 1970-1980. Ang pagpapakilala ay dapat ipapataw ng iginagalang na komentarista, gaya nina Joe Cantada at Ed Piczon, upang maging kapani-paniwala sa madla. Mauulit ang gayon sa bilyar, gaya ng Efren “The Magician” Bata Reyes; at sa boksing, gaya ng taguring “Pound for Pound King” kay Manny Pacquiao.

Pinakamalakas ang datíng ni Michael Jordan na tumulong nang malaki upang makilala ang brand ng sapatos na Nike. Dahil kay Jordan, ang Nike ay hindi naging ordinaryong gomang sapatos bagkus sapatos na kayang magpalutang sa eyre ng kaniyang mga panatikong tagasunod. Ang sapatos ay nagdaragdag ng prestihiyo at angas sa mga manlalaro kung hindi man tagahanga. Ang sapatos at basketbol ay nagkaroon din ng pagsasalikop ng katangian, at umabot hanggang ibang larang gaya ng moda, agham, siyobis, at politika. Ang ehemplo ni Jordan ang sinisikap pantayan ngayon ni Pacquiao, bagaman walang malinaw at konsistent na produktong isinusulong si Pacquiao kundi pain killer at serbesa.

Isang taktika ng propaganda ang pagpapangalan. Ang isang tao ay dapat mahusay at tinitingala sa kaniyang larang, at ang husay na ito ang lilinangin ng mga anunsiyante para ikabit sa isang produkto o simulain. Nagmimistulang ekstensiyon ng produkto ang tao, dahil ang katangian ng tao ay isinisilid sa produkto. Samantala, kinakailangan ang sari-saring pagdulog sa tao upang maging isang ganap na ikon. Kabilang dito ang paghuli sa tiyak na kilos o pagsasalita, kisig o ngiti sa publiko; o kaya’y paulit-ulit na pagpapamalas ng serye ng mga hulagway o salita gaya sa MTV video. Madaling magwakas ang pagiging ikon ng isang tao kapag pumusyaw ang halina ng personalidad, halimbawa sa sandali ng kabiguan o kasawian, o kaya’y natuklasan ang kapintasan ng produkto. O kung sumulpot ang bagong personalidad na tatabon sa kasikatan ng nauna sa kaniya.

Ang pagpapangalan ay estratehiya ng marketing, at dito matutunghayan kung paano ginagamit ang meme para bilugin ang isip ng madla. Ang meme ay maaaring jingle, poster, slogan, retrato, at kung ano-ano pang bagay. Nawawalan ng kakayahan ang isang tao na makapag-isip, wika nga ni Richard Dawkins, at masasagap niya ang isang diwaing lihis man sa lohika at saliksik nang parang ganap na katotohanan. Ang problema sa ganitong pangyayari, bagaman napapanatili ang kaayusan sa lipunan ay lumilikha naman ng mga saliwang pagtanaw sa daigdig palayo sa katotohanan. Halimbawa, gaano man kaganda ang sapatos na Air Jordan, hindi ito makatutulong upang humusay ka sa basketbol. Kailangan ang siyentipikong pagsasanay at talento, at kung minsan, suwerte upang tumanyag.

Maaasahan ang pagpapangalan sa panahon ng halalan. Ang politikong kandidato ay magiging laman ng palengke, kalye, ospital, paliparan, pamayanan, at kung saan-saang lugar. Kailangan niyang magpamalas ng partikular na imahen, gaya sa pananamit at pagsasalita, at ang imaheng ito ang ikakabit sa pagpapangalan na kaugnay ng meme. Kung hindi ito gagawin ng kandidato, maaaring malaglag siya sa sarbey at langawin ang kaniyang kandidatura. Samantala, malaki ang gagampanang tungkulin ng mga partido politikal ng bansa, dahil magsusulong ito ng mga adyenda para sa susunod na administrasyon sakali’t magwagi sa halalan. Kung ang kandidato ay mananatiling nakakahon sa pagpapangalan, ang mga plataporma de gobyerno ay maaaring matabunan sa kampanya, at nakapanghihinayang na hindi makaiigpaw ang halalan sa mababaw na pamumulitika.

Inihanay sa: Kritika, opinyon, sanaysay | Minarkahan: brand, ikon, isports, marketing, pagkilala, pangalan, politika, propaganda, taguri | Mag-iwan ng Puna »

Dila

Ipinaskil noong Oktubre 31, 2009 ni Roberto Añonuevo

DILA

Ituturing kang pitho na makasisilip sa pinto ng sasapit na kabutihan o kapahamakan sa buong daigdig. Lalabas ka sa iyong yungib para tikman ang simoy, at lasahan ang pagkain, patalim, o lason sa atas ng kaluguran o kalooban. Magluluwal ka ng mga salita, mga salitang gagapang, lalangoy, lalakad, lilipad upang maghasik ng salot, digma, hirap, gutom nang maitampok ang nanlilimahid na pag-asa. Alam mo ang wika ng Maykapal at ang wika ng Ulupong. Batid mo rin ang wika ng kabiyak, at kung siya’y sisigaw, ihahaka mong isinisigaw niya ang iyong kariktan kung hindi man ang sinaunang kasinungalingan, habang nakakumot kayo ng makapal na ulop at nagtatalik sa kutson ng mga dahon.

Inihanay sa: tula | Minarkahan: Adan, balita, dila, Eba, Filipino, kabuktutan, kasamaan, kasinungalingan, paraiso, salita, sinungaling, talinghaga, tsismis, tula | 4 Puna »

Editoryal at ang Hamon sa Filipino

Ipinaskil noong Oktubre 23, 2009 ni Roberto Añonuevo

Kumikitid ang puwang ng paggamit ng Filipino sa mga pahayagan, at ang mga pahayagang ito—na tinaguriang tabloyd—ang ilan sa mga natitirang moog ng wikang Filipino. Ang malalaking pahayagang ginagastusan nang malaki, gaya ng Business World, Daily Tribune, Manila Bulletin, Manila Standard Today, Philippine Daily Inquirer, at Philippine Star, ay pawang nasusulat sa Ingles. Kabilang sa mga abanseng pahayagan sa internet ang Newsbreak Online at ang radikal na Bulatlat.com, na pawang walang makakapares sa wikang Filipino. Kahit ang mga lalawiganing pahayagan, gaya ng Mindanao Times, Sun Star Daily, The Ilocos Times, at The Negros Chronicle, ay nasa Ingles imbes na nasa wikang lalawiganin.

Ang tradisyonal na pamamahayag ay nasa mga tabloyd sa Filipino, at kabilang dito ang Abante, Abante Tonite, Bagong Tiktik, Balita, Bulgar, People’s Taliba, Pilipino Star Ngayon, PM Pang-Masa, Remate, Saksi Ngayon, at Tanod. People’s Journal at Tempo ang tanging sumalungat, at gumagamit ng Ingles. Kung pagsasama-samahin ang naturang tabloyd ay maluluma ang sirkulasyon ng mga pahayagan sa Ingles, at magagapi lamang dahil wala pang katumbas ang mga ito sa pahayagang online.

Bagaman napakalaki ng oportunidad na lampasan ng mga pahayagang Filipino ang mga pahayagang Ingles—sa bilang man ng mambabasa at impluwensiya sa opinyon ng madla—ang mga pahayagang Filipino ay nahuhuli kompara sa pahayagang Ingles kung prestihiyo, pondo, sining, at sinop ang pag-uusapan. Iginagalang ang mga komentarista sa Ingles, kahit sablay kung minsan ang kanilang gramatika at lohika, samantalang ang mga komentarista sa Filipino ay malimit pukulin ng punang “bumabanat ngunit tumatanggap [ng suhol].” Halos tipirin ng mga pabliser ang mga pahayagan sa Filipino, at bantulot ang malalaking anunsiyante na magpalathala ng kanilang produkto maliban na lamang kung “nakakiling sa masa” o anibersaryo ng kumpanya o hiniling ng politiko. Walang malinaw na estilo ng pagsulat at pagbaybay sa Filipino ang mga pahayagan sa Filipino; at ito ay may kaugnayan sa kakulangan ng gabay at ehemplo na magagamit ng mga peryodista. Pinakamasaklap ang pangyayaring ang Filipino ay nababalaho sa dating paniniwalang hanggang balbal lamang ito, at ang wika ay dapat hanggang sa kayang arukin ng masa.

Nakapanghihinayang ang pagkawala ng Diyaryo Filipino noong dekada 1990, ang panahong lumalakas ang benta at sumisikat ang pahayagan sa pagsusulong ng bagong uri ng pamamahayag. Nagwelga ang mga manggagagawa sa kapatid nitong publikasyong Daily Globe, at nasabit ang Diyaryo Filipino sa welga. Nagpasiya ang may-ari na isara ang kompanya at doon nagwakas ang naturang pahayagan. Kahit ang bagong silang na Abante, na tinustusan noon ni Virgilio S. Almario, ay isang maipagmamalaking tabloyd dahil naiiba sa kaniyang kapanahon; ngunit ibebenta ni Almario ang Abante sa mga Macasaet nang malugi hanggang mangaglaho ang matitinong manunulat sa Filipino at magpasiyang lumipat sa akademya at iba pang uri ng trabaho. Ang kakatwa’y biglang sumirit ang kasikatan ng Abante pagkaraan niyon.

Kung babalikan ang kasaysayan, ang mahuhusay na peryodista ay nangagsulat noon sa tinatawag na Tagalog, at ang Tagalog na ito ang magiging batayan ng wikang pambansang Filipino. Ang mga editor at kolumnista ay pawang mga kuwentista, makata, mandudula, nobelista, tagasalin, at sanaysayista, gaya nina Alejandro G. Abadilla, Servando de los Angeles, Liwayway A. Arceo, Julian Cruz Balmaseda, Brigido C. Batungbakal, Florentino T. Collantes, Clodualdo del Mundo, Amado V. Hernandez, Valeriano Hernandez Peña, Jose Corazon de Jesus, Macario Pineda, Pascual Poblete, Iñigo Ed. Regalado, Severino Reyes, at Lope K. Santos na pawang umukit ng pangalan sa piniling larang. Ang mga manunulat ay binibigkis ng mga aktibong samahan ng mga manunulat, at bagaman nagsisimula pa lamang noon ang pagbubuo ng estandardisasyon ng wika, at pagsisinop ng retorika at pamamahayag, nakalikha ng malawak na halimbawa ang Tagalog na pagsusumundan ng iba pang wika sa Filipinas.

Habang paunti nang paunti ang mga pahayagan at magasin sa Tagalog ay unti-unti ring nalagas ang hanay ng mga manunulat, bagaman maitatangi ang gaya ng Balita at Liwayway na itinaguyod ng publikasyong Manila Bulletin. Samantala’y lumakas ang mga pahayagan sa Ingles, ngunit dapat pang saliksikin kung gaano ang mga ito naging matagumpay sa paghubog ng isip at loob ng taumbayan. Nakapagtatakang lumago ang sari-saring tabloyd, at ang alternatibong pahayagang ito ang lumikha ng ingay noong Aklasang Bayan sa EDSA, at sa mga panahong masilakbo ang kudeta, bagyo, lindol, bulkan, terorismo, at iba pang mabibigat na pangyayari sa lipunan. Sa kasamaang-palad, dumami rin ang mga kolumnista na higit na masasabing propagandista kaysa peryodista sa sukdulang pakahulugan.

Sa kasalukuyan, masasabing kulang na kulang ang matitinik na peryodista at editor sa wikang Filipino habang nababansot sa kahon ang mga peryodiko sa Filipino. Ang mga manunulat ay nangagsilipat sa cyberspace, bumuo ng mga blog at websayt, at pinagyaman ang Filipino sa iba’t ibang paraan at larang.

Edit sa Editoryal

Masyadong mapanlahat, at marahas, kung sasabihing patakbuhin ang mga tabloyd sa Filipino. Ang mga tabloyd sa Filipino ay kailangang sumunod sa de-kahong sukat ng lathalain, dahil ito ang nakagisnan at kalakarang “kinakagat ng masa.” Nakatuon ang wika sa magkahalong pormal at balbal na pagsasakataga ng mga balita o opinyon. Maiikli ang mga pangungusap at talata, at kung minsan ay kumbensiyonal kahit ang paglalarawan o pag-uulat sa tao, lugar, at pangyayari. Depende sa manunulat ay matutunghayan ang sari-saring pagdulog sa isang isyu o propaganda. Tabloyd ang tagapagtala ng mga kabaguhan sa wikang Filipino, at maibibilang ito sa mga blog at websayt na masiglang nagpapakapal ng bokabularyo ng mga Filipino. Ang ambag ng tabloyd sa pagpapalago ng wikang pambansa ay minsang naibulalas sa editoryal ng Pilipino Star:

Sa aming panig, malaki ang aming kontribusyon sa pagpapalawak ng wikang pambansa sapagkat araw-araw kaming binabasa ng milyong Pilipino [sic]. Mayroong nagmamaliit sapagkat kami raw ay tabloid lamang pero tingnan ang aming kontribusyon sa pagpapalaganap ng Wikang Pambansa.[1]

Hindi nga matatawaran ang ambag ng mga pahayagan sa wikang pambansa. Ngunit ang wika ay hindi lamang pagdaragdag ng salita sa korpus ng Filipino. Ito ay kaagapay ng paglilinang ng retorika o masining na pagpapahayag, ng pagtataguyod ng malinaw na lohika, diskurso, at imahinasyon, samantalang pinatatatag ang akda batay sa solidong datos at saliksik. Ang paglilinang ng wika ay paglilinaw din ng mga konsepto at diwain hinggil sa isang tiyak na paksa, at pagbubuo ng tulay mulang akda tungong mambabasa. Kung nakapagpapayaman ng bokabularyo ng Filipino ang mga tabloyd, nakapagpapakalat din ang mga ito ng mga maituturing na sablay sa paggamit ng wika, gramatika, at palaugnayan na pawang mahirap maiwasan sa mabilisang trabaho at mahigpit na dedlayn. Kaya mabuting titigan kahit ang editoryal na gaya nito:

Silipin ang mga butas at solusyunan

(1) Malaking halaga ang P12 bilyong calamity fund na naaprubahan sa Kamara para sa rehabilitasyon ng mga nawasak sa nagdaang bagyong Ondoy at Pepeng.

(2) Malaking tulong din ito upang muling makabangon ang bansa sa pagkasalanta.

(3) Maganda ang layuning itindig muli ang nadurog na lugar sa bansa, at makabalikwas ang ating mga kababayan, pero kung lugmok ang bansa sa pagkasalanta, noon pa man ay bagsak na tayo at lubog sa utang, kaya ang tanong ng bayan ay saan kukunin ang P12 bilyong calamity fund na pahahawakan sa National Disaster Coordinating Council? Babawasan ang mga pondo ng ilang departamento gayung kulang na nga ito at nauubos na nga ng malilikot na kamay na mga opisyal?

(4) Gagawa na naman kaya ng panibagong batas upang pagkunan ng P12 bilyong calamity fund? Bundat na bundat na tayo sa mga buwis. Mula sa kaliit-liitang bagay na binibili natin, may buwis. Tapos gagawa na naman?

(5) ‘Wag naman sana.

(6) Pero ito ang pinakamatindi. Kapag nabigong makagawa, baka utangin na naman ang calamity fund. Panibagong foreign debt ito kapag nagkataon.

(7) Plano rin ng gobyerno na humanap ng international donors at umipon ng hanggang $1 bilyon. Kung manliligaw ang gobyerno sa mayayamang bansa para pondohan ang rehabilitasyon natin, may magtiwala naman kaya kahit hindi maganda ang record ng administrasyon sa korapsyon? May sumugal man, wala naman kayang kapalit itong hingin sa hinaharap?

(8) Kaya problema na nga kung saan huhugutin, mas malaking problema pa na baka kung saan lang ito gastusin. Baka sa halip na ang mga kababayan nating biktima ng bagyo ang makinabang ay sa bulsa lang ng ilan o sa eleksyon ito mapunta.

(9) Sa aming pananaw, dito dapat kumilos nang matindi ang Senado at busisiin bago ipasa ang panukala. Siliping mabuti at hanapin ang mga butas at agad na solusyunan bago pa mahuli ang lahat.

(9) Masaklap naman kasing isipin na imbes na sa pakay nito mapunta ang salapi ay sa mga bulsa ng mga opisyal ito maisilid. At mabaon ang pobreng mga kababayan natin sa lalo pang mas malaking problema.[2]

Binubuo ng 336 salita ang buong editoryal, kasama na ang pamagat. Upang masuri ito nang maigi ay nilapatan ng bilang ang bawat talata. Mabuting isaalang-alang ang pamagat, at alamin kung ano ang “mga butas na dapat solusyunan.” Ang mga butas na tinutukoy ay hinggil sa panukalang batas hinggil sa badyet para tustusan ang rehabilitasyong kaugnay ng malawakang sakunang sanhi ng mga bagyong Ondoy at Pepeng. Malaki umano ang badyet, at may agam-agam ang editoryal kung saan huhugutin ang pondo, gaya ng panibagong buwis mula sa mga tao. Ngunit hindi rito nagtatapos ang pagdadalawang-loob. Kung problema ang pagkukunan ng pondo, problema umano kung saan ito gagastusin. May pasaring pa ang editoryal na baka umano gamitin lamang sa halalan ang salapi. Nagkaroon ng ganitong hinuha ang editoryal dahil walang binanggit hinggil sa ilang puntos ng panukalang batas, at natural na ang konklusyon ay mananatiling malabo.

Kung binusisi ng editoryal ang badyet, marahil ay mababanggit kung ano ang mga kahinaan sa paglalaan ng salapi at kung gaano kahusay ang distribusyon ng pondo sa mga pamahalaang lokal na sinalanta ng bagyo. Nakabuti sana kung naipaliwanag kahit sa munting paraan kung paano binubuo ang badyet, ang mahabang proseso ng pagpapanukala sa antas ng ahensiya hanggang pagdinig sa magkasanib na lupon ng mababa at mataas na kapulungan hanggang paglagda ng punong ehekutibo. Ngunit nagmungkahi agad ang editoryal hinggil sa dapat maging trabaho ng senado na mali sa punto ng pagbubuo ng badyet. Ang senado at ang mababang kapulungan ang sumusuyod sa panukalang badyet ng bawat ahensiya, at ang magkasanib nitong pagdinig ang bubuo ng ulat na ihahain naman sa pangulo para lagdaan at maging ganap na batas, o kaya’y ipawalang-bisa sa ilang pagkakataon. Ang konklusyon ng editoryal ay malinaw na nabigong suhayan ng mga pangangatwiran, at ito ang nagparupok sa balangkas ng akda.

Paikot-ikot ang lohika ng editoryal, at mapapansin ito sa talata 3 na ang pagkakabuo ng mga pangungusap ay tila isinulat ng lasing. Mabibiyak sa apat na pangungusap ang pangungusap 1 sa talata 3, upang mapalinaw ang transisyon. Ibig lamang sabihin ng pahayag ay “Maganda ang layunin ng rehabilitasyon, ngunit malabo kung saan huhugutin ang P12 bilyong badyet.”

May kahawig na editoryal ang lumabas sa Abante Tonite, pinamagatang “Magbantay”[3] na nalathala pagkaraan ng dalawang araw. Binanggit ang ginawang pagpapatibay ng calamity fund ng LEDAC (Legislative-Executive Development Advisory Council). Nagkakahalaga ng 12 bilyong piso ang pondo para lutasin ang pinsalang dulot ng mga pagbagyo. Ang pangamba na malustay ang pondo sa ibang paraan ang punto ng editoryal, at ito ang dapat umanong subaybayan ng kapuwa pribado at publikong sektor. Nakalusot ang ilang mali sa editoryal, gaya ng pagpili ng tumpak o angkop na salita[4]. Ngunit higit pa rito, ang pangamba sa korupsiyon ay nagiging makatotohanan bagaman hindi pa nagaganap ang pamamahagi ng pondo. Mahihinuha rito na hindi mapagkakatiwalaan ang pamahalaan, at ang agam-agam ay nagiging makapangyarihang meme na bagaman walang matibay na batayan ay waring realidad na sa lipunan.

Kung babalikan ang editoryal ng Abante noong 13 Oktubre 2009, nanawagan na ang pahayagan na bantayan ang pondo para sa rehabilitasyon. Sa Department of Public Works and Highways (DPWH) pa lamang, aabot na umano sa P1 bilyon ang tinatayang kakailanganin para sa rehabilitasyon, saad ng editoryal. Nagmungkahi pa ito kung paano dapat gugulin ang pondo:

Marahil, ibayong pag-aaral ang dapat gawin para matukoy ang mga istratehikong lugar na dapat unahin ang rehabilitasyon.

Kailangang ma-assess mabuti ang paglalaan ng pondo at tiyakin na mapupunta sa dapat kapuntahan ang perang ilalabas.

‘Transparency’ ang dapat pairalin sa buong sangay ng gobyerno at dapat talagang bantayang mabuti ang paggagamitan ng pondo dahil hindi imposibleng gamitin pa ito ng mga abusado para sa pansarili nilang political interest.

Talasan natin ang ating pakiramdam sa mga ‘doble kara’ na nagkukunwaring nagbibigay ng tulong subalit nakalagay ang kaliwang kamay sa kanilang mga bulsa.[5]

Simple lamang ang editoryal at ang pinakamahalagang punto ay ang pagiging bukás ng pamahalaan sa anumang transaksiyon nang maging malinis ang paghawak at paggugol ng pondo para sa rehabilitasyon. Maganda ang mungkahing magtakda ng priyoridad sa rehabilitasyon, na batay sa rekomendasyon ng pamahalaang lokal at iba pang ahensiya ng pamahalaan. Ang pangwakas na talata, na bagaman nagpapayo ng pagbabantay, ay umiiwa rin nang pailalim sa mga mapagbalatkayong pilantropo na mahilig mangurakot. Hindi malilinaw ang naturang agam-agam, at muli ay mananatiling meme na tila virus na papaloob sa isipan ng taumbayan. Tumitindi ang meme na ito dahil nauulit yaon na parang alingawngaw sa editoryal, na maaaring kolektibong paninindigan ng mga editor ng pahayagan, at siyang ipinapasa sa mga mambabasa.

Kung ihahambing ang naturang paratang sa editoryal ng Remate ay masasabing higit na mabalasik ang huli. Heto ang sipi sa akdang pinamagatang “Wala o Kulang sa Disgrasya”:

Kinakitaan ang gobyerno ng labis na kakulangan sa tao, pondo, gamit at iba pang panban sa mga malawakan na disgrasya makaraang manalasa ang bagyong Ondoy at ang pinawalang [sic] tubig ng mga dag ng Angat, Ipo at La Mesa.

Paisa-isang rubber boat, paisa-isang amphibian boat, paisa-isang helikopter, paisa-isang trak at kung ano-ano pang kalunos-lunos na kakulangan sa gamit ang nakita.

Wala ring pondo at kinailangan pang magmadali ang mga ito na maglabas ng katiting na halaga at idinadamay na rin pati ang salapi ng mga obrero at employer sa Social Security System.

Hindi rin naging sapat ang mga tauhan nito na umalalay sa lahat ng mga biktima kahit man lang sa pagtakas sa nakamamatay na baha. . . .[6]

Mali ang gramatika ng pambungad na talata ng Remate, at maisasaayos nang ganito:

Nakita ang labis na kakulangan sa tauhan, pondo, at kagamitan ng pamahalaan makaraang bumagyo at pawalan ang tubig sa mga dam ng Angat, Ipo, at La Mesa.

Ang mga talata 2–4 ay pawang suhay lamang sa pambungad na talata. Idiiin pa ng editoryal na sa kabila ng pagpapataw ng buwis at pangungutang sa mga institusyong pananalapi, nanatiling inutil ang gobyerno sa pagharap sa kalamidad. Kaya naitanong ng editoryal:

Ang kainutilan ba ng pamahalaan sa disgrasya ang tuwirang pruweba ng pagkaubos ng kayamanan nito sa kamay ng mga opisyal at empleyado na pawang magnanakaw?

Panahon nang magkaroon ng pagbabago sa pamahalaan.

Sa unang malas ay matuwid ang pahayag, ngunit kung susuriin nang maigi’y humahangga iyon sa kamaliang petitio principii. Ipinapalagay sa naturang pahayag na pawang magnanakaw ang mga opisyal at empleado ng pamahalaan, at ang tanong hinggil sa kainutilan ng pamahalaan ay di-tuwirang sinasagot ng pahayag na naubos ang pondo o yaman ng pamahalaan. Ang gayong kasining na pahayag ay higit na titingkad kapag isinaalang-alang ang konklusyon na kailangan “ng pagbabago sa pamahalaan.”

Pinakamabagsik ang editoryal ng Bulgar na kaugnay pa rin sa pondong laan sa rehabilitasyon:

Aanhin pa ang damo kung naibulsa na ang pondo

(1) Nagkakasundo ang gobyerno at pribadong sektor na gamitin ang ilang bahagi ng P100 bilyong Stimulus Fund sa rehabilitasyon.

(2) Malinaw ngayon na wala nang problema sa badyet.

(3) Ang problema na lamang ay kung paanong maiiwasan ang PANGUNGURAKOT sa proseso ng paggastos.

(4) Dapat magbigay ng rekomendasyon ang Commission on Audit at Ombudsman kung paano babantayan ang salapi ng bayan.

(5) Dapat ay maglatag ang COA ng malilinaw, espesipiko at kongkretong patakaran sa pagbili o paggastos nang hindi magkakaroon ng “red tape” o bagal sa pagbibigay ng serbisyo.

(6) Ang nangyayari kasi, para lang maingatan ang pondo, sangrekang REKISITOS naman ang dapat pagdaanan ng proseso bago makapaglabas ng panggastos para sa mga biktima.

(7) Mababalewala rin kung ganu’n ang sustansiya o diwa o mithiin ng naturang pagpopondo.

(8) Kapos kasi ang utak ng mga AUDITOR at hindi iniisip kung ano ang “motibo” ng pondo.

(9) Unang dapat na iniisip ng COA—ay ang mailabas ang pondo sa MAS MABILIS NA PARAAN perso sa MAS LIGTAS SA NAKAW na proseso.

(10) Naingatan mo nga ang pondo pero TEPOK naman ang mga biktima bago ito nabiyayaan.

(11) EPISYENTENG SERBISYO rin kasi ang dapat ino-AUDIT—at hindi simpleng “financial transactions.”

(12) De-libro kasi ang mga accountant at sila ay mga UTAK-SALAPI, imbes na UTAK-SERBISYO!!!

(13) Dapat isama sa pagbabago ng KURIKULUM ang accounting-auditing-financing system na nalipasan na ng PANAHON.

(14) Aanhin pa ang pondo kung patay na ang popondohan?

(15) Magiging pambili na lang ito ng KABAONG!!![7]

Pinangatawanan ng Bulgar ang pangalan nito at inilantad lamang sa humihiyaw na paraan ang mabuting halimbawa ng maling pagsulat ng editoryal. Ang mga pahayag 1–2 ay tumatalon sa konklusyon, at hindi nangangahulugan na ang pagkakasundo ng pribado at gobyernong sektor sa paggugol ng pondo ay magbubunga ng kalutasan sa problema sa badyet. Nagmamadali rin ang pagsasaad na ang problema na lamang ng pamahalaan ay “kung paano iiwasan ang pangungurakot.” Sa naturang pahayag, ipinapalagay na sistemiko ang korupsiyon at laging naririyan. Lalong gumulo ang editoryal pagsapit sa mga talata 4–5. Hindi tungkulin ng COA at Ombudsman na magbigay ng mga mungkahi kung paano gugugulin ang pondo, lalo sa mga espesyal na pagkakataon. Trabaho iyon ng Department of Budget and Management (DBM), batay sa rekomendasyon ng bawat ahensiyang sangkot o lupong mangangasiwa sa paggugol ng pondo para sa rehabilitasyon ng mga bayang nasalanta. Ad hominem naman ang talata 8, at ang mungkahi sa tumpak na pag-aawdit ay mababatid kung sumangguni sana sa mga umiiral na patakaran ng DBM. Para sa DBM, ang mga gastusin ay dapat ayon lamang sa itinakdang badyet; ang anumang paggugol nang lihis sa itinatakdang layunin ay isang kapabayaang maaaring panagutan sa ilalim ng batas. Pinakamasaklap ang mungkahi sa talata 13 hinggil sa pagbabago ng kurikulum hinggil sa pangangalaga ng salapi. Walang kaugnayan iyon sa pamagat at sinimulang paksa ng editoryal, at mahihinuhang isiningit lamang iyon sanhi ng labis na poot ng manunulat sa pamahalaan. Pagsapit sa mga talata 14–15, ang mapanlibak na tanong na humuhugot ng alusyon sa kawikaang bayan ay mapagmalabis dahil hindi nasuhayan iyon ng sapat na datos upang maging matatag at kapani-paniwala.

Nagpapabago-bago ang testura ng editoryal alinsunod sa mga sumusulat nito. Pansinin ang isa pang editoryal ng Abante, na kargado ng retorikang mga tanong:

Extra power? Para saan?

(1) Humihingi ngayon ng ‘extra power’ si Pangulong Gloria Macapagal-Arroyo para daw madaling makabangon ang Pilipinas sa magkakasunod na hagupit ng kalamidad.

(2) Teka, kapag ba binigyan ng extra power ang Pangulo, mahaharang niya ang bagyo para hindi na pumasok sa bansa? O kaya naman, mahihigop ba n’ya ang mga tubig sa dam, ilog at lawa para hindi na ito umapaw at lumunod sa mga bayan, lungsod at lalawigan?

(3) Kung oo ang isasagot ng Malacañang, aba’y papayag kami sa extra power na ito, pero alanganin pa rin kami kung sa Pangulo ba dapat itong ibigay.

(4) Sa totoo lang, hindi naman kailangan ng dagdag na kapangyarihan ninuman para makagalaw nang marapat ang mga nasa pamahalaan.

(5) Kahit pa sabihing may mga batas tayong luma na at kailangan nang i-upgrade, ‘ika nga, naniniwala kaming sapat pa rin ito para protektahan ang sambayanan sa epekto ng kalamidad.

(6) Ang kailangan lang ay istriktong implimentasyon at seryosong pagpapasunod nito nang walang sinisino.

(7) Kagaya nitong pagbibigay ng proteksyon sa kalikasan. Kumpleto naman ang mga batas natin sa pagbabawal ng illegal logging at ang pagtatayo ng istruktura sa paligid ng mga ilog, dagat, dam at iba pang waterways. Pero dahil hindi nga istrikto ang pagpapatupad ng batas, nabababoy ang ating kalikasan.

(8) Ang resulta: ito mismong naranasan natin kina ‘Ondoy’ at ‘Pepeng’.

(9) Grabeng baha at landslide. Buhay, ari-arian at mga kabuhayan natin ang pininsala.

(10) Ano bang klaseng ‘extra power’ ang gusto ng Pangulo?

(11) Hindi ba niya magagawa bilang Pangulo ngayon ang pagdidispatsa ng search and rescue operations sa mga apektadong lugar? Hindi ba makakarating ang mga relief goods, mga gamot at serbisyo medikal sa mga sinalantang lugar kung wala siyang extra power?

(12) At itong mga pinaaalis na illegal structures at mga residenteng nagtayo ng bahay sa mga waterways, hindi ba sila made-demolish at maililipat sa dapat nilang paglagyan o kaya ay mapapauwi sa kanilang lalawigan kung hindi dadagdagan ng kapangyarihan si Pangulong Arroyo?

(13) Determinasyon lang ang kailangan, political will at ang isang makatao at maka-Filipinong puso ng isang lider![8]

Binubuo ng 332 salita ang editoryal. Nilagyan ng bilang ang bawat talata upang masuri nang madali. Higit na magaspang ang editoryal na ito kompara sa naunang binanggit na editoryal ng Abante. Malaki ang problema ng nasabing akda dahil hindi ipinakahulugan at nilinaw kung ano ang espesyal na kapangyarihang hinihingi ng pangulo mula sa kongreso, at nakabatay sa panukalang batas. Kung ang kapangyarihan ay para sa rehabilitasyon ng mga pook na sinagasa ng mga bagyo, ano ang saklaw nito, halimbawa, sa paggugol ng salapi, sa paggamit ng mga kasangkapan at pasilidad, sa pangangasiwa ng lakas-tao ng pamahalaan? Walang binanggit.

Garapal at hindi naaangkop ang komentaryo sa mga talata 2–3. Ang mapanlibak na puna ay walang sagot, at maituturing na absurdo dahil ang kapangyarihan ng pangulo ay itinatapat na tugon sa pisikal na pinsalang likha ng kalikasan. May pahiwatig ang mga talata 5–6 na sapat ang batas upang tugunan ang malawakang pinsala, at ang kinakailangan lamang umano ay pagsasakatuparan ng mga ito. Mapanlahat ang ganitong tindig, dahil sa usapin pa lamang ng badyet ay kulang ang inilalaang pondo para sa rehabilitasyon ng mga nasalanta ng kalamidad. Ang problema, wala ni isang batas ang binanggit na halimbawa na puwedeng gamitin ng pangulo sa panahon ng emergency, bagaman may pahiwatig ukol sa mapaminsalang pagtotroso at pagtatayo ng mga bahay sa mga mapanganib na lugar. Hindi rin binanggit kung gaano kalaki ang badyet sa rehabilitasyon, at kung kaya ba ng kasalukuyang badyet na tustusan ang rehabilitasyon ng mga impraestruktura at pasilidad.

Pulos retorikang tanong ang mga talata 10–12 na dapat sinaliksik ng sumulat ng editoryal. Ang mga tanong na nakabalatkayong opinyon ay nagtatangkang salungatin ang panukalang pagdaragdag ng kapangyarihan sa pangulo sa panahon ng kalamidad. Gayunman, imbes na magpalinaw ay pinalalabo nito ang usapin. Kung ang pamahalaan ay humihina dahil sa matinding kalamidad, dapat suriin kung ano ang kahinaan ng pamahalaan at magmungkahi kung paano ang mga ito lulutasin. Ang pagsasaad na may sapat na batas ang pamahalaan at ang kulang ay implementasyon ay mabilis at mapanlagom na konklusyon lalo kung isasaaalang-alang ang malawakang pinsalang idinulot ng magkasunod na bagyo at ang estado ng kapangyarihan at yaman ng pamahalaan.

Tinatalakay na rin ngayon sa mga tabloyd ang usapin ng pagbabagong-klima. Maihahalimbawa ang editoryal ng Bomba Balita, na pinamagatang “Paglala ng Climate Change, Pagtulungan Nating Pigilan.” Umiinog ang editoryal sa “pagbabago ng panahon” na iniuugnay din sa “pagbabagong klima.” Ang panahon [weather] at klima [climate] ay mga terminong mapagpapalit sa isa’t isa kung pagbabatayan ang editoryal, at kapag hindi iningatan ang pagkakagamit ay maaaring ikalito ng karaniwang mambabasa. Heto ang sipi ng mga talata 1–2 ng editoryal:

MARAHIL sa naranasan nating hindi halos kapani-paniwalang marahas na parusa ng panahon nitong mga nakaraang araw ay naniniwala na ang lahat na pinagbabayad na tayo sa ating kawalan ng malasakit sa ating kapaligiran.

Ang pagbabago ng panahon na hindi tugma sa nakasanayan nating takbo ng panahon mula noon hanggang ngayon ay may kinalaman sa CLIMATE CHANGE. Hindi na lamang RAINY SEASON AT SUMMER ang maaasahan nating takbo ng ating panahon sapagkat ngayon, kahit na dapat ay panahon ng tag-araw ay umuulan at bumabagyo samantalang yaong dati ay tag-ulan ay nagiging tag-init na.[9]

Masatsat ang pambungad na talata at maaari na itong tabasin nang walang malaking mababago sa editoryal. Huwag nang banggitin pa ang pambihirang gramatika at palaugnayan ng mga pangungusap, na ikababaliw ng mga mambabasa. Nakapanghihinayang na nabigong itangi ang “panahon” sa “klima,” dahil malaki ang kaibahan nito sa larang ng agham. Kung ang panahon ay pansamantalang kondisyon at tumutukoy sa tiyak na atmospera sa isang pook at oras, ang klima ay pangmatagalan at sangkot ang pangkalahatang pagtukoy sa temperatura, ulan, at hangin. Hindi pa nakauusad sa mga pagpapakahulugan ay isinunod ng editoryal ang sanhi ng pagbabagong-klima, at kabilang dito ang “pagkabutas ng ozone layer” at “sobrang paglabas natin ng init sa kapaligiran.”

May katotohanan ang winika ng editoryal ngunit hindi sapat. Ang pagnipis o pagkabutas ng ozone layer ay may kaugnayan sa labis na emisyon ng chlorofluorocarbon (CFC) at halogen na nagluluwal ng mga atomong chlorine na nagsisilbing katalisador para maubos nang unti-unti ang ozone. Samantala, ang binanggit ng editoryal na pag-init ng mundo ay tumutukoy marahil sa sinag mula sa araw at siyang mabilis na nakapapasok sa mundo samantalang bumabagal naman ang paglabas ng singaw sa mundo makaraaang tumama sa lupa ang sinag. Nakukulob ang singaw dahil sa dagim, at ito ang nakapagdaragdag ng init sa atmospera. Ito ang tinatawag na “greenhouse effect” na ang mga elemento ng carbon dioxide (CO₂), methane (CH₄) at nitrous oxide (N₂O) ay lumabis ang pamumuo sa atmospera. Ang naturang mga elemento ay hindi simpleng “init” na siyang isinaad sa editoryal; bagkus kaugnay ng singaw mula sa pagsisiga ng basura, o kaya’y paggamit ng mga kasangkapang nagbubuga ng labis na CO₂, CH₄, at N₂O.

Maganda ang ilang mungkahi ng editoryal hinggil sa pag-iwas sa emisyon ng mga CFC at kaugnay na halogen sa atmospera. Gayunman, makabubuting rebisahin ang editoryal upang maituwid ang ilang bagay hinggil sa maling pagpapaliwanag ng pagbabagong-klima ng mundo.

May ilang pagkakataon na mistulang praise release ang editoryal, bagaman malayang itanggi ito ng ilang pahayagan. Maihahalimbawa ang editoryal ng Bagong Tiktik:

Mga kawal-Kano

(1) Sa dalawang delubyong tumama sa Metro Manila at mga karatig-lalawigan at Hilagang Luzon, naging mahalagang katulong ng mga lokal at pambansang awtoridad sa pagsaklolo at pagbibigay-tulong sa mga biktima ang mga kawal-Amerikano na nakahiampail sa Pilipinas bilang bahagi ng Visiting Forces Agreement sa pagitan ng mga gobyernong Pilipino at Amerikano.

(2) Sa Hilagang Luzon na mas grabe ang pagbaha kaysa Metro Manila at mga karatig-lalawigan, at mas malaking mga panganib ang sinuong ng mga biktima, naging partikular na epektibo ang mga kawal-Amerikano.

(3) Mga 700 kawal-Amerikano ang tumulong sa pagsaklolo at pagtulong sa mga biktima. Gumamit sila ng mga rubber boat at mga helikopter sa mga dakong hindi maabot ng mga tagasaklolong Pilipino—nagliligtas ng mga taong nasa mga bubungan ng mga bahay o nangungunyapit sa mga punongkahoy.

(4) Sa ganyang mga pangyayari na nagkusang tumulong ang gobyernong Amerikano sa pamamagitan ng mga kawal nila rito, ewan kung ano ang magiging saloobin ngayon ng mga mambabatas na sobra-sobrang nasyonalistiko at ng mga grupong maka-kaliwa na nagwawala na sa paggigiit nila na dapat nang baguhin o wakasan ang Visiting Forces Agreement.

(5) Ang mga grupong maka-kaliwa na makiling sa komunismo, mauunawaan ang galit nila sa Amerika. Ngunit ang mga mambabatas na sobra-sobrang makabansa kaya nagpipilit na mapalayas ang mga kawal-Amerikano, ewan kung ano ang magiging saloobin nila ngayon.

(6) Pag nagpilit pa rin sila, siguradong makakalaban nila ang mga biktima ng mga delubyo na natulungan ng mga kawal-Amerikano.[10]

Binubuo ng 235 salita ang editoryal, ngunit mabibigong maikubli ang baluktot na lohika. Ito ay dahil maituturing na propagandang nagkukunwang editoryal ang sinipi sa itaas, at mahihinuhang pumapanig sa tropang Amerikanong nakahimpil sa Filipinas, alinsunod sa itinakda ng Visiting Forces Agreement (VFA). Ang pagtulong ng tropang Amerikano sa mga nasalanta nang bumagyo ay walang kaugnayan sa VFA, at ang saklolo nila—kusang-palo man o hiningi ng pamahalaang Filipinas sa Estados Unidos—ay dapat tingnan sa anggulo ng makataong pagtugon sa mga pambihirang pagkakataon.

Ang hindi ipinaliwanag ng editoryal ay ang usapin ng VFA—na kasunduang pangmilitar na higit na matimbang para panatilihin ang interes ng Estados Unidos sa Asya Pasipiko— at kung bakit tinututulan ito ng ilang mambabatas. May mga ulat na tandisang nilalabag ng Amerika ang nakasaad sa VFA, at ito ang ibig imbestigahan ng mga mambabatas. Kung totoong lumalabag ang Amerika sa VFA, gaya sa panghihimasok sa pakikidigma sa Moro National Liberation Front (MILF) at Abu Sayaff, ay mabigat na usapin sa kasarinlan ng Filipinas alinsunod sa itinatakda ng Saligang Batas ng 1987. Bukod dito, nabigong banggitin ng editoryal na sa bisa ng VFA, ang mga kasangkapan, materyales, suplay, at iba pang bagay na inangkat o binili ng Amerika papasok sa Filipinas ay hindi pinapatawan ng buwis o taripa o upa. Malayang makagagamit ang tropang Amerikano ng mga sasakyan, barko, at eroplano nang walang bayad papasok o palabas sa mga pantalan, paliparan, at iba pang lugar. Ang gayong kalaking kaluwagan ay hindi maikokompara sa panandaliang tulong sa nasalanta ng bagyo, gaya sa pagpapahiram ng gomang bangka, helikopter, at iba pang aparato. Walang nakasaad sa VFA na tungkulin ng Amerika na tumulong sa Filipinas tuwing may kalamidad.

Ang mga talata 4–6 ay ad hominem na banat sa mga mambabatas na tutol sa VFA, at mistulang banta sa kanila sa maaaring maging sapitin sa darating na halalan kapag ipinagpatuloy ang pagtutol sa kasunduan kahit nakatulong na umano ang tropang Amerikano sa mga Filipino. Isang hinuha yaon na nagpapauna sa magiging reaksiyon ng taumbayan, na may halong pananakot, at para bang ang kaligtasan ng mga Filipino ay nasa kamay ng mga Amerikano. Hindi isinaalang-alang ng editoryal na maliit na bahagi lamang ang saklolong ginawa ng mga Amerikano sa mga biktima ng bagyo, at katiting na maituturing ang 700 kawal na sumaklolo; higit na malawak at epektibo ang pagtulong ng mga karaniwang tao sa kanilang kapuwa Filipino sa kabila ng mabagal na pagtugon ng pamahalaang Filipinas. Hindi dapat iniuugnay ang pagpapairal o pagpapawalang-bisa ng VFA sa pagsaklolo ng Amerika sa Filipinas tuwing may kalamidad, dahil magagawa rin yaon ng ibang nasyon kahit walang VFA kung hihilingin lamang ng Filipinas.

Isa sa mga maituturing na kahinaan ng editoryal sa Filipino ay ang pagiging masatsat, at maibibilang dito ang mga nalalathala sa PM (Pang-Masa). Heto ang isang halimbawa:

Ang baha at ang di-mapigil na pagdami ng populasyon

(1) Maraming idinudulot na leksiyon ang bahang dinulot [sic] ni Ondoy at kabilang diyan ang paghahanda sa biglaang kalamidad, wastong pagtatapon ng basura, hindi dapat tinitirahan ang mga daanan ng tubig at ngayon pati ang pagkontrol sa populasyon ay itinutiring na ring isang malaking leksiyon.

(2) Nakita ang napakaraming bata sa mga evacuation center. May mga mag-asawa na ang anak ay anim. Karamihan ay maliliit pa. May mga sumususo pa. Nakita ang mga nakahanay na batang natutulog sa evacuation centers na tila walang pakialam kung hanggang kailan sila tatagal sa evacuation centers. May mga bata na umiiyak dahil sa sobrang init sa kinalalagyang lugar. May mga batang galisin na nakikipag-agawan sa ipinamamahaging pagkain.

(3) Malaki ang kaugnayan nang [sic] pagdami ng mga Pilipino sa grabeng pagbaha. Dahil parami nang parami, pati ang mga pampang ng ilog at estero ay tinitirahan na. Sa mismong ilog at estero na itinatapon ang kanilang mga basura at doon na rin sila dumudumi. Habang tumatagal dumarami nang dumarami pa ang mga Pilipino hanggang sa ang ilog at estero ay napuno na ng basura. Wala nang madaluyan ang tubig, Kaya nang bumaha, naging dagat sa isang iglap ang Metro Manila at mga karatig na bayan.

(4) Maski ang mga mambabatas na isinusulong ang Reproductive Health Bill ay sinisisi ang pagdami ng populasyon sa grabeng pagbaha. Dahil daw sa pagdami ng mga tao kaya nasisira ang kapaligiran. Dumami ang mga subdivisions. Ang taniman ng palay ay kino-convert na para gawing tirahan. Kung kakaunti lang daw ang tao, wala nang titira sa mga pampang ng ilog at mga estero.

(5) Palobo nang palobo ang populasyon. At kung hindi magkakaroon ng population management, mas lalo [sic] pang baha ang daranasin. Lalong kawawa ang mga mahihirap na sandamukal ang mga anak.[11]

Lumustay ng 296 salita ang naturang editoryal na mapaiikli kung nanaisin. Halimbawa, ang talata 1 ay mapakikinis sa ganitong paraan:

Maraming leksiyon ang itinuturo ng Bagyong Ondoy at kabilang dito ang paghahanda sa biglaang kalamidad, wastong pagtatapon ng mga basura, pagbuwag sa mga bahay na nasa gilid ng tubigan, at pagkontrol sa populasyon.

Payak lamang ang tesis ng akda. Lumalaki ang populasyon at ito ang isa sa mga dahilan ng pagbaha (tingnan, pangungusap 1, talata 3). Maganda na sana iyon ngunit nabigong ipaliwanag ng sumulat. Maaaring tabasin ang mga talata 2–3 dahil labis-labis ang paglalarawan na hindi kinakailangan. Lihis naman ang talata 4, at ibang usapin ang kumbersiyon ng mga bukirin tungo sa pagiging pook residensiyal. Ang kinakailangan ng editoryal ay masusing saliksik sa populasyong batay sa solidong estadistika, mapa, heograpiya, at pag-aaral ng mga eksperto. Halimbawa, saang pook ang may pinakamaraming populasyon at ilang porsiyento ng mga residente ang naninirahan sa mga mapanganib na lugar? Ano ang kaibahan ng populasyon noon kompara ngayon, at gaano ang itinaas ng antas ng tubig sa mga ilog at lawa? Marami pang tanong ngunit nakaligtaan wari ito sa editoryal na humihingi ng ibayong ingat at sigasig sa pagsasaliksik. Ang konklusyon ng editoryal ay paikot-ikot ang lohika, at isang halimbawang dapat iwaksi ng sinumang mag-aaral.

Estilo at Pagtitimpi

Isang mahirap na disiplina ang pagtitimpi sa pagsusulat, at ito ay banyaga sa ilang manunulat. Maihahalimbawa ang editoryal ng Taliba:

Puno balswals, ang bunga balswals din!

Muli ay natambad sa paningin ng publiko ang malaganap na kapabayaan—at katangahang—nagaganap sa pamunuang-lokal ng ating pamahalaan.

Isang magandang halimbawa nito ang nadiskubreng “underground shabu laboratory” diyan sa San Miguel, Bulacan. Agad ay makikita natin ang malaking pagkukulang—at kawalan ng wastong kaalaman—ng puno sa naturang bayan.

Ayon sa pahayag mismo ng may-ari, higit isang taon nang inuukupahan ang kanyang limang hektaryang [sic] lupa ni “Bengzon, isang Chinese national na nagsasabing gagami-ting [sic] niya ito sa isang piggery business.”

Nagkasundo sila na uupahan ito ng P25,000 kada buwan, subalit hindi tumupad ang Tsinoy sa kasunduan matapos matayuan ito ng mataas na konkretong bakod.

Bukod pa rito, hindi na raw siya pinapayagan ni Bengzon na makapasok at masilip man lang ang kanyang lupain.

Ano naman ang ginawa ng puno sa bayan ng San Miguel? Eh, di wala!

Nagkakamot lang ba siya ng kanyang ano, gaya ng nakagawian ng pabayang mga puno diyan sa Department of Interior and Local Governments?[12]

May karugtong pa ang editoryal na pulos mga tanong, bukod sa nagpaparatang ng mabigat na kapabayaan sa panig ng alkalde, gobernador, at pinuno ng DILG. Payak lamang ang tesis ng editoryal: kung ano ang puno ay siyang bunga. Ginamit ang kawikaang ito na may halong pang-uuyam sa pamagat, na ang “balswals” ay katumbas ng “balewala,” “inutil,” at “walang silbi.” Kaya umano nakalulusot ang pabrika ng shabu sa San Miguel, Bulacan ay dahil pabaya ang mga opisyal ng pamahalaang lokal. Nagwakas ang editoryal sa isang pagbabanta:

Sa araw ng “paghuhukom” sa darating na Halalan 2010, dapat suriin ang puno’t dulo ng bawa’t isang kandidato, gaya ng ipinapaalaala ni Lady Miriam—na isang biktima ng malawakang dayaan![13]

Bagaman hindi binanggit nang tahas ay tinutumbok ng editoryal ang kapabayaan ni Kalihim Ronnie Puno ng DILG, at mahihiwatigan ito sa pamagat pa lamang at humuhugot ng alusyon sa anunsiyong komersiyal. Ang mahirap lamang sa ganitong akda’y nagmamadali ang konklusyon, at pati ang pagbanggit kay Sen. Miriam Santiago ay isang taktikang dapat iwasan dahil iba ang kaniyang kaso (na hinggil sa dayaan sa halalan) sa kaso ni Puno ngayon (na hinggil sa pabrika ng shabu). Dinaraan ng editoryal sa mga retorikang tanong ang mahahalagang punto sa natuklasang pabrika ng shabu; bagaman ang paglitaw niyon ay posibleng kinasasangkutan ng nagpapaupa ng bahay, at nagkataong lingid sa pamahalaang lokal.

Hindi nakatutulong ang pahiyaw na estilo ng pagsulat, at ang pagpaparatang na may halong panunumbat. Hinihingi sa editoryal ang paglilinaw sa kaso ng ilegal na pabrika ng shabu; kung bakit ito dapat iwasan o iwaksi; at kung bakit dapat managot ang mga kinauukulan. Ang konklusyon ng editoryal na may pagbabantang “paghuhukom” sa halalan ay bukod na isyung isiningit, at nakaligtaan ang dapat sana’y pagtutuwid sa maling halimbawa ng bawal na droga o kung bakit dapat managot ang kalihim ng DILG.

Kung humihiyaw ang editoryal sa itaas, kabaligtaran naman ang editoryal sa Balita. Ang problema lamang sa editoryal ng Balita ay pulos salin mula sa Ingles ang editoryal nito. Walang orihinalidad ang tabloyd, at mahihinuhang sumusunod lamang sa anumang tinig ng mga editor mula sa Manila Bulletin.

Sa unang malas ay maganda ang editoryal ng Balita. Ngunit depende sa tagapagsalin ay mababasa sa Balita ang marurupok na salin sa Filipino. Heto ang unang dalawang talata ng orihinal na editoryal sa Ingles ng Manila Bulletin:

(1) In its recent traditional annual message on Ramadan, the Pontifical Council for Inter-religious Dialogue in the Vatican underscored the need to work together toward overcoming poverty. This message was an “occasion of cordial encounter in many countries” between Christians and Muslims because it “addresses a matter of shared concern” and thereby makes it “conclusive to a confident and open exchange.”

(2) Recognizing the humiliating effect of and intolerable sufferings engendered by economic and other forms of privation, the theme of this year’s message was “Christians and Muslims: Together in Overcoming Poverty.” Poverty alienates and causes people to harbor resentment toward others, a feeling that eventually leads to hostile actions. At times it is used as an excuse to justify seizing another person’s possessions, even to the point of undermining peaceful relationships and the person’s security. In view of these, it has become imperative to confront “the phenomena of extremism and violence” by tackling the social and global problem of poverty “through the promotion of integral human development,” which Pope Paul VI has defined as the “new name for peace.”[14]

Heto naman ang salin na matatagpuan sa Balita:

(1) Sa tradisyunal na taunang mensahe nito sa Ramadan, binigyang-diin ng Pontifical Council for Inter-religious Dialogue sa Vatican na kailangang magtulungan upang magapi ang kahirapan. Ang mensahe ay isang “occasion of cordial encounter in many countries” sa pagitan [sic] ng mga Kristiyano at Muslim dahil tinutugunan nito ang “matter of shared concern” kung kaya ito ay “conducive to a confident and open exchange.”

(2) Sa pagkilala ng pagpapakumbabang [sic] epekto at pagdurusang ibinunsod ng ekonomiya at iba pang anyo ng kahirapan, ang tema ng mensahe ngayong taon ay “Christians and Muslims: Together in Overcoming Poverty.” Bunga ng kahirapan, nagkakasalungat ang mga tao, isang damdamin na nagreresulta sa marahas na hakbang. Madalas na ito ang ginagawang dahilan upang imatuwid ang sapilitang kunin ang materyal na posesyon ng iba, ni hindi inalintana ana maaaring makanti ang mapayapang relasyon at seguridad ng taong iyon. Gayunman, kailangang hanapin ang “phenomena of extremism and violence” sa pamamagitan ng pagresolba ng pandaigdigang problema nang kahirapan “through the promotion of integral human development,” na binigyang-kahulugan ni Pope Paul VI bilang “new name for peace.”[15]

Masama ang salin, at marahil maituturing na tamad na pagsasalin dahil halos literal ang tumbasan ng mga salita at walang binago sa ilang sugnay sa Ingles. Ngunit higit pa rito, nawawala ang esensiya ng orihinal lalo sa ikalawang talata. Halimbawa, ang “humiliating effect” ay tinumbasan ng “pagpapakumbabang epekto” imbes na “mapanghamak na epekto.” Ang alyenasyon [alienation] ay hindi simpleng “nagsasalungat ang mga tao” bagkus pagkatiwalag ng mga tao sa sarili o kapuwa. Sablay ang gramatika ng ikatlong pangungusap ng ikalawang talata, at mali ang gamit ng “nang” sa kasunod na pangungusap. Taliwas ang “in view of this” sa “gayunman” na marahil ang tinutukoy ay ang isang pangyayari.

Maraming maipipintas sa salin ng editoryal ngunit hindi yaon ang punto ng pagsusuri. Ang higit na mahalaga ay matuklasan ng mga tagasalin ang halaga ng sinop at pagpili ng salita, at ang pagturing sa gramatika at palaugnayan ng Filipino na may ibang testura kompara sa Ingles. Ang pagkakahon ng wikang Filipino sa wika at estruktura ng Ingles ay nakasisira sa Filipino at maaaring makapagdagdag ng maling pagsagap at interpretasyon pagsapit sa Filipino.

Pangwakas

Sa pangkalahatan, masasabing malayo pa ang lalakbayin ng pagsusulat sa Filipino, lalo sa panig ng pamamahayag. Marahil kinakailangang seryosohin na ang pagpapatino sa pagsusulat sa Filipino nang maiwasan ang krimen sa lohika at sining. Kinakailangan ang dibdibang pagtataguyod at pagpapahusay sa bagong hanay ng mga manunulat at editor sa Filipino, nang maiwaksi nang ganap ang mga mali at kapabayaan ng kasalukuyan. Kinakailangan din ang pagbubuo ng mga estilo sa pagsulat at editing sa Filipino, at makatutulong nang malaki ang gabay sa ortograpiya at editing na binuo ng Unibersidad ng Pilipinas (UP). Kinakailangan din ang patuloy na pagpapayaman ng korpus ng Filipino, at pagsubaybay sa mga pahayagan hinggil sa mga bagong salitang lumilitaw sa guniguni ng taumbayan. Samantala, hindi mairerekomendang gayahin ang mga editoryal sa mga tabloyd, bagaman malaya ang sinumang estudyante at guro na sangguniin yaon at pag-aralan, upang maiwasan ang mga pagkakamali at makabuo ng pulido at matalas na akda sa hinaharap.

Ipinapakita lamang sa papel na ito ang malaking hamon sa paggamit ng matinong Filipino sa mga pahayagan. Kung sa editoryal pa lamang, na sinasabing kolektibong tinig at pananaw ng lupon ng mga editor, ay masaklap na ang pagkakasulat, ano ang maaasahan sa iba pang artikulo, gaya ng balita, sanaysay, dagli, at kaugnay na lathalain? Kung may kalayaan ang mga peryodista at editor na magpahayag, ang mga mambabasa naman ay may karapatang makatikim ng mga makabuluhan at matitinong akda mula sa sinusubaybayan nilang mga pahayagan. Hindi komo’t mura ang halaga ng tabloyd ay may karapatan na iyong magpalaganap ng mga basurang akda. Ang hamon naman sa mga editor at manunulat mula sa akademya ay ituwid ang mga kamalian at malaong prehuwisyo sa pagsulat sa Filipino. Ang pagsulat sa Filipino ay hindi nangangahulugang pagsulat nang padaskol-daskol, at pagluluwal ng mabababang uri ang akda. Humihina lamang ang akda dahil sa malaking kapabayaan kung hindi man katangahan ng mga manunulat.

Hindi pangwakas ang kritikang ito, at hinihintay ko ang higit na mabalasik na kritika mula sa panig ninyo.

Mga Tala

[1] Mula sa editoryal ng Pilipino Star Ngayon, pinamagatang “Tagapagpalaganap ng Wikang Pambansa,” nalathala noong Agosto 19, 2009.

[2] Mula sa editoryal ng Abante, pinamagatang “Silipin ang mga butas at solusyunan,” nalathala noong 16 Oktubre 2009, p. 4.

[3] Editoryal ng Abante Tonite, pinamagatang “Magbantay” na nalathala noong 18 Oktubre, p. 4.

[4] Maihahalimbawa rito ang maling gamit ng “maliban” sa mga talata 3 at 10, na dapat ay “bukod sa.” Heto ang sipi sa talata 3: “Dahil maliban [sic] sa P12 bilyong karagdagang calamity fund, may nauna nang P2 bilyong calamity fun para sa taong 200….” Inulit ang mali sa talata 10: “Maliban [sic] sa mga awtorisadong ahensya [sic] ng gobyerno, magkaroon rin sana ng pribadong grupo na magbabantay sa bawat sentimong inilaan ng gobyerno sa calamity fund dahil baka kung saan lamang ito mapunta.”

[5] Editoryal ng Abante, pinamagatang “Pondo sa rehabilitasyon bantayan” na nalathala noong 13 Oktubre 2009, p. 4.

[6] Editoryal ng Remate, pinamagatang “Wala o Kulang sa Disgrasya” na nalathala noong 4 Oktubre 2009, p. 4.

[7] Editoryal ng Bulgar, pinamagatang “Aanhin pa ang damo kung naibulsa na ang pondo?” na nalathala noong 18 Oktubre 2009, p. 3.

[8] Editoryal ng Abante, pinamagatang “Extra power, para saan?” na nalathala noong 10 Oktubre 2009, p. 4.

[9]Editoryal ng Bomba Balita, pinamagatang “Paglala ng Climate Change, Pagtulungan Nating Pigilan” na nalathala noong 18 Oktubre 2009, p. 3.

[10] Editoryal ng Bagong Tiktik, pinamagatang “Mga kawal-Kano” na nalathala noong 18 Oktubre 2009, p. 3.

[11] Editoryal ng PM (Pang-Masa), pinamagatang “Ang baha at ang di-mapigil na pagdami ng populasyon” na nalathala noong 8 Oktubre 2009.

[12] Editoryal ng Taliba, pinamagatang “Puno balswals, ang bunga balswals din!” na nalathala noong 8 Oktubre 2009, p. 5.

[13] Ibid.

[14] Unang dalawang talata ng editoryal ng Manila Bulletin, pinamagatang “Christians and Muslims: Join hands to combat poverty” na nalathala noong 4 Oktubre 2009. Lumabas din sa Tempo sa naturang araw sa pahina 6.

[15] Unang dalawang talata ng editoryal ng Balita, pinamagatang “Kristiyano at Muslim nagkaisa laban sa kahirapan” na nalathala noong 4 Oktubre 2009, p. 6.

(Binasa ni Roberto T. Añonuevo sa taunang palihan ng INKBLOTS at Varsitarian na ginanap sa Unibersidad ng Santo Tomas noong 23 Oktubre 2009)

Inihanay sa: Filipino editor, Kritika | Minarkahan: bagyo, editoryal, Kritika, lohika, Ondoy, paglalahad, pagsasalaysay, pagsusuri, pangangatwiran, pangungusap, Pepeng, politika, talata | 2 Puna »

“Hubad” ni Manuel Bandeira

Ipinaskil noong Oktubre 20, 2009 ni Roberto Añonuevo

Salin ng tulang “Nu” ni Manuel Bandeira (Manuel Carneiro de Souza Bandeira Filho) mula sa orihinal na Portuges de Brazil
Salin sa eleganteng Filipino ni Roberto T. Añonuevo

Hubad

Kung ikaw ay nakabestida,
Mailap sa haraya nila
Ang mga mundong malilikot
Sa loob ng damit mong suot.

(Kaya sa liwanag ng araw
Hindi nga namin malalaman
Ang ningning ng laksang bituing
Nakatimo sa papawirin.)

Ngunit lastag ang buong gabi,
Ganap na hubad itong gabi,
Panginigin ang mga mundo,
Ang magdamag ng mga mundo.

Kumikinang ang iyong tuhod,
Kumikinang ang iyong pusod,
Kumikinang ang lahat-lahat
Na lira sa pusong makislap.

Kambal, namumurok na suso
(Gaya ng pares na ga-buto
Sa siksik, malantik na bunged
Ng katawang kaibig-ibig)

Kumikislap ang iyong dibdib.
Mga susong tirik na tirik!
Ang iyong likod! Iyong harap!
Ang makikinis mong balikat!

Pag hubad ka, ang iyong mata
Ay hubad ko ring nakikita.
Ang pagtitig mo’y tumatagal,
Gaya ng tubig na mabagal.

Sa loob ng iyong talukap
Lulutang, lalangoy, lulundag
Ako tungo sa iyong mundo
Paloob sa lahat ng iyo.

Sisisirin ko’y iyong sukdol,
Hanggang ikaw ay mapaungol;
Kaluluwa mo’y magagalak
Sa akin nang hubad na hubad.

Pintura ni Fernando Amorsolo

Inihanay sa: salin, tula | Minarkahan: Babae, halaw, Pag-ibig, pagmamahal, pagpapakatao, pagtanaw, pagtatalik, salin, talinghaga, tao, tula | 2 Puna »

Bagong Pahina »

	kwentulang marino sa Ang Tula bilang Salamin ng Pan…
	neil dalanon sa Pagpapahalaga sa mga tula at p…
	Roberto Añonuevo sa Konsepto ng “Balatkayo…
	john sa Konsepto ng “Balatkayo…
	Roberto Añonuevo sa Idyoma, talinghaga, at tayutay…
	juan sa Dalawang babae, dalawang pag-i…
	Zeny Pajarin sa Idyoma, talinghaga, at tayutay…
	Narcisang Santa sa Reaksiyonaryong Tula ni Tomas …
	bunyisalaut sa Reaksiyonaryong Tula ni Tomas …
	Louie Jon Sanchez sa Reaksiyonaryong Tula ni Tomas …

Bumoto ka, kaibigan!

Kalendaryo

Ano hinahanap mo?

Imbakan

Blog Estadistika

Alimbukad Metro

Sulatroniko Ko

Karapatang-ari

Blog Sari-sari

Blogista Network

Pinoy Network

Samahan

Pamagat

Aliw-iw

Tulang tuluyan ni Roberto T. Añonuevo. 18 Nobyembre 2009.

Huwag na po kayong tutula tungkol sa amin

Adan

Ang Lingid na Babae

DILA

Hubad

Bagong Akda

Tanyag na Akda

Mga Paksa

WordPress Kawing

Palatandaan

Sabi-sabi

Huwag mangopya!

Paalala sa Babasa

Hinarang na Basura

Tampok na Musika